Tác động của siêu El Nino đến ngành năng lượng và giải pháp ứng phó của Việt Nam
01:49 | 25/04/2026
 Phụ tải điện tăng nhanh đầu năm 2026 và những tín hiệu cần theo dõi trong mùa nắng nóng Vào đầu tháng 4/2026, hệ thống điện quốc gia đã xác lập các mốc mới về công suất và sản lượng điện tiêu thụ trong ngày. Diễn biến này không còn là phản ánh theo mùa, mà có thể phản ánh một số thay đổi mang tính cấu trúc dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nếu không có các giải pháp điều hành và chính sách kịp thời, nguy cơ phụ tải đỉnh vượt ngưỡng an toàn cung cấp điện trong các tháng cao điểm là hoàn toàn hiện hữu… Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam. |
Siêu El Nino sẽ tái xuất trong năm 2026?
Theo NOAA: El Nino là hiện tượng nóng lên bất thường của lớp nước biển bề mặt ở khu vực xích đạo phía đông và trung tâm Thái Bình Dương, diễn ra theo chu kỳ 2-7 năm một lần. Hiện tượng này làm yếu gió mậu dịch, đảo lộn hình thái khí hậu toàn cầu, gây hạn hán, nắng nóng gay gắt ở nhiều nơi (trong đó có Việt Nam) và mưa lớn ở các vùng khác.
Giới khoa học vẫn đang cố gắng hiểu mối liên hệ giữa hiện tượng El Nino và biến đổi khí hậu. Một số nghiên cứu dường như cho thấy việc đốt nhiên liệu hóa thạch làm cho bầu khí quyển và đại dương ấm lên, chống lưng cho El Nino mạnh hơn, nhưng đây không phải là lý do chính.
Nghiên cứu tháng 12/2025 cho thấy: Siêu El Nino có thể gây ra “sự thay đổi chế độ khí hậu” - những thay đổi đột ngột và dai dẳng trong hệ thống khí hậu này sẽ gây ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với hệ sinh thái và sức khỏe con người. Ví dụ, siêu El Nino năm 2015-2016, Vịnh Mexico đã đạt đến mức độ ấm lên mới, góp phần gây ra những cơn bão mạnh hơn dọc theo bờ biển tại vùng Vịnh này trong những năm tiếp theo.
Kể từ đó, 10 năm trôi đi là những năm nóng nhất được ghi nhận. El Nino giải phóng nhiệt lượng tích trữ trong đại dương trở lại khí quyển, điều này có thể khiến cường độ El Nino mạnh thêm, kết hợp với nhiệt độ tăng do biến đổi khí hậu, có thể thiết lập kỷ lục mới về nắng nóng trong năm 2026, hoặc năm 2027.
Theo dự báo của NOAA: Từ tháng 4/2026 hiện tượng El Nino có khả năng quay trở lại và đạt đỉnh vào nửa cuối năm. Cụ thể, thời điểm bắt đầu xuất hiện là từ tháng 6 đến tháng 8/2026. Xác suất hình thành El Nino trong mùa hè 2026 lên tới 62%, và xu hướng gia tăng rõ rệt vào mùa thu. El Nino dự báo sẽ mạnh hơn vào quý 4/2026 (khoảng tháng 10-12). Nhiệt độ mặt nước biển có thể vượt ngưỡng tăng thêm +2,0°C, tương đương với các siêu El Nino từng diễn ra trong lịch sử (năm 1982-1983, hay 2015-2016).
Theo dự báo: Sự trở lại của El Nino khiến khí hậu Việt Nam thay đổi (nắng nóng gay gắt), nhiệt độ năm 2026 có thể phá vỡ nhiều kỷ lục cũ, với các đợt nắng nóng diện rộng xuất hiện nhiều và khốc liệt hơn. Lượng mưa có xu hướng giảm, dẫn đến nguy cơ thiếu nước cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Số lượng bão trên Biển Đông có thể ít hơn trung bình nhiều năm, nhưng các cơn bão khi xuất hiện thường có cường độ mạnh và quỹ đạo phức tạp.
Tác động của siêu El Nino đối với ngành năng lượng:
1. Bất thường trong hoạt động thủy điện:
Hiện tượng này thường gây ra hạn hán nghiêm trọng tại các khu vực phụ thuộc nhiều vào thủy điện như Brazil, Colombia và Đông Nam Á. Khi mực nước hồ chứa xuống thấp, các quốc gia này buộc phải tăng cường sử dụng các nguồn nhiên liệu hóa thạch đắt đỏ hơn (như khí hóa lỏng - LNG) để bù đắp thiếu hụt, làm tăng chi phí sản xuất điện.
Theo trang tin trực tuyến Gecf.org của Qatar: Hạn hán nghiêm trọng ở các khu vực Đông Nam Á và Nam Mỹ làm giảm mực nước trong các hồ chứa, hạn chế nghiêm trọng sản lượng của các nhà máy thủy điện vốn phụ thuộc rất nhiều vào lượng mưa. Trong thời kỳ El Nino, lượng mưa thường tăng lên trên khắp châu Mỹ, trong khi Đông Á lại hạn hán. Ngược lại, La Nina thường mang đến hạn hán cho châu Mỹ và lượng mưa cao hơn cho Đông Á.
Tại châu Mỹ, sản lượng thủy điện của Brazil đã giảm xuống còn 363 TWh vào năm 2021. Ngược lại, trong hiện tượng El Nino năm 2023, lượng mưa lớn hơn đã thúc đẩy sản lượng thủy điện tăng lên 429 TWh, làm giảm sản lượng điện khí xuống còn 38 TWh.
Tại Đông Á, sản lượng thủy điện của Trung Quốc đạt 1.300 TWh vào năm 2021 - mức cao thứ hai trong lịch sử, do lượng mưa tăng lên liên quan đến hiện tượng La Nina. Tuy nhiên, trong năm 2023, sản lượng thủy điện của quốc gia này giảm xuống còn 1.226 TWh do hạn hán gây ra bởi hiện tượng El Nino. Năm 2024, với sự trở lại của hiện tượng La Nina và lượng mưa cao hơn, nên sản lượng thủy điện của Trung Quốc đã tăng đều đặn, tăng thêm 165 TWh so với cùng kỳ năm trước .
2. Nhu cầu điện tăng cao:
Các đợt nắng nóng dữ dội, trầm trọng hơn do ảnh hưởng của El Nino, dẫn đến sự gia tăng nhu cầu điện cho điều hòa không khí và làm mát, gây áp lực rất lớn lên lưới điện. Các báo cáo cho thấy hiện tượng El Nino “siêu mạnh” vào năm 2026 có thể gây ra sự gia tăng mạnh nhu cầu làm mát, đặc biệt là ở các khu vực đông dân như Ấn Độ - nơi nhu cầu điện năng dự kiến sẽ tăng lên tới 6%, đạt gần 1.900 tỷ kWh trong năm.
Nghiên cứu của Đại học Công nghệ Nanyang và Đại học Hồng Kông đã xem xét kỹ lưỡng mô hình tiêu thụ điện năng ở Singapore trong các sự kiện El Nino cho thấy nhu cầu điện tăng 1,4% hàng tháng của các hộ gia đình trong những giai đoạn này. Sự gia tăng đáng kể nhất về mức sử dụng điện xảy ra trong giai đoạn El Nino từ tháng 10/2015 đến tháng 3/2016, khi mức tăng đột biến lên đến 3,2%. Tác động của El Nino đến tiêu thụ điện năng có thể thay đổi về cường độ không chỉ theo thời gian, mà còn ở các khu vực khác nhau. Ví dụ, ở Singapore, tỷ lệ điện năng tiêu thụ thêm trong giai đoạn El Nino chính năm 2015-2016 dao động từ 2% đến 5% trong một khu vực tương đối gần nhau. Sự gia tăng này có thể do nhiệt độ môi trường cao hơn và điều kiện khô hạn kéo dài liên quan đến El Nino, làm tăng nhu cầu làm mát - đặc biệt là từ điều hòa không khí trong các hộ gia đình và các tòa nhà thương mại.
Từ năm 2005 đến năm 2022, người dân Singapore đã chi thêm 100 triệu SGD để trang trải cho lượng điện tiêu thụ tăng thêm 401 triệu kWh do các hiện tượng thời tiết bất thường gây ra bởi El Nino.
Để dễ hình dung hơn về biến đổi khí hậu, lượng điện tiêu thụ tăng thêm do El Nino chỉ riêng tại Singapore tương đương với việc phát thải 172.000 tấn CO2 vào khí quyển, hoặc sử dụng 35.000 tấn dầu. Mức phát thải này tương đương với lượng khí thải carbon hàng năm của khoảng 36.000 người, dựa trên mức trung bình toàn cầu tính theo đầu người, hoặc lượng khí thải do hơn 37.000 ô tô chạy bằng xăng hoạt động trong cả năm tạo ra.
Nhu cầu điện tăng áp lực lên lưới điện và an ninh năng lượng, dẫn đến tình trạng thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng và chi phí năng lượng cao hơn, như đã quan sát thấy trong các sự kiện tương tự trước đây, do nhiệt độ cao gây ra.
3. Giảm công suất năng lượng tái tạo:
Ngoài tác động tới thủy điện, siêu El Nino còn làm thay đổi trong lưu thông khí quyển có thể làm giảm đáng kể tốc độ gió ở các khu vực có nhiều năng lượng gió, làm giảm hiệu suất tua bin và tổng sản lượng năng lượng.
Hiện tượng Dao động Nam El Nino (El Nino Southern Oscillation - ENSO), El Nino và La Nina đại diện cho hai chu kỳ đối lập của ENSO, ảnh hưởng đến sản lượng điện gió và điện mặt trời. El Nino thường làm giảm sản lượng điện gió ở nhiều khu vực, trong khi La Nina có xu hướng tăng cường sản lượng này, mặc dù tác động cụ thể phụ thuộc vào vị trí và cường độ của sự kiện. Các pha ENSO cũng ảnh hưởng đến sản lượng điện mặt trời bằng cách thay đổi độ che phủ của mây, cường độ ánh sáng mặt trời và các điều kiện thời tiết khác.
Cụ thể siêu El Nino làm thay đổi độ che phủ của mây và tốc độ gió. Tại các khu vực như Đông Trung Quốc và California, sự gia tăng lượng mây có thể gây ra hiện tượng “hạn hán năng lượng mặt trời”, làm giảm sản lượng điện mặt trời tới 10-15% trong các tháng cao điểm.
Ngoài ra, nhiệt độ tăng cao cũng làm giảm hiệu suất của các tấm pin quang điện và tua bin gió.
Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ: Sự xuất hiện của El Nino dẫn đến giảm sản lượng năng lượng tái tạo trên khắp lãnh thổ Hoa Kỳ. Năng lượng gió hiện đứng thứ tư trong số các nguồn phát điện lớn nhất (chỉ sau khí đốt tự nhiên, than đá và điện hạt nhân). Tốc độ gió giảm có thể gây khó khăn cho một số nhà máy cần gió có tốc độ ít nhất 8 km/giờ để tạo ra điện.
Tính đến tháng 1/2022, Hoa Kỳ có hơn 70.000 tua bin, nhưng việc có số lượng lớn tua bin không hoạt động do điều kiện thời tiết chưa phải là mối lo ngại đối với các chuyên gia năng lượng.
4. Áp lực lên thị trường khí đốt tự nhiên:
Theo Gecf.org: Khi nhu cầu làm mát tăng vọt, ngành năng lượng thường chứng kiến sự gia tăng đáng kể về sự phụ thuộc vào sản xuất điện bằng khí đốt để đáp ứng nhu cầu cao điểm. Sự gia tăng tiêu thụ này có thể gây căng thẳng cho chuỗi cung ứng và đẩy giá khí đốt tự nhiên lên cao. Thị trường khí đốt toàn cầu ngày càng bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi mô hình thời tiết do ENSO gây ra, đặc biệt là siêu El Nino.
Ngành công nghiệp khí đốt rất nhạy cảm với những biến động về nhu cầu do thời tiết gây ra, và các sự kiện ENSO tác động đáng kể đến tiêu thụ, sản xuất, thương mại khí đốt trên nhiều khu vực và lĩnh vực khác nhau. Đối với lĩnh vực nhà ở/thương mại, hiện tượng El Nino thường dẫn đến mùa đông ấm hơn mức trung bình ở Bắc bán cầu, làm giảm nhu cầu khí đốt ở các khu vực tiêu thụ lớn như châu Âu và Bắc Mỹ - nơi nhiên liệu này được sử dụng rộng rãi cho sưởi ấm nhà ở và thương mại.
ENSO còn ảnh hưởng đến sản lượng điện từ khí đốt. El Nino có xu hướng làm tăng nhiệt độ không khí trong mùa hè ở nhiều khu vực, làm tăng nhu cầu làm mát và do đó, làm tăng sản lượng điện từ khí đốt.
Các pha ENSO cũng ảnh hưởng đến việc vận chuyển LNG, đặc biệt là qua kênh đào Panama - nơi hồ Gatun cung cấp nước cho các cửa nước của kênh đào để cho phép các tàu có kích thước nhất định đi qua và gần đây là xung đột quân sự tại eo biển Hormuz khiến giá LNG tăng vọt.
Trong thời kỳ diễn ra El Nino năm 2023, lượng mưa giảm đã làm giảm mực nước ở hồ Gatun, khiến Cơ quan quản lý kênh đào Panama (PCA) phải hạn chế việc vận chuyển từ tháng 9/2023. Đến tháng 2/2024, không có tàu chở LNG đầy hàng đi qua kênh đào này. Kết quả, các nhà xuất khẩu LNG của Hoa Kỳ phải chuyển hướng các chuyến hàng đến châu Á thông qua các tuyến đường dài hơn (như Mũi Hảo Vọng), làm tăng thời gian và chi phí vận chuyển.
Hệ thống cảnh báo ENSO cảnh báo về lâu dài, khi hiện tượng ENSO tiếp tục tác động đến các hình thái thời tiết, khí đốt tự nhiên sẽ tiếp tục giữ vai trò là nhiên liệu chính cho việc sưởi ấm trong các khu dân cư và thương mại; đồng thời củng cố vị thế là nguồn dự phòng cho việc sản xuất điện từ thủy điện, điện gió và điện mặt trời. Để giải quyết những thách thức do biến đổi thời tiết liên quan đến ENSO gây ra, các chính phủ và các ngành công nghiệp cần phát triển các chiến lược hiệu quả, ưu tiên an ninh nguồn cung cấp khí đốt.
5. Thiệt hại cơ sở hạ tầng năng lượng:
Siêu El Niño đe dọa nghiêm trọng cơ sở hạ tầng năng lượng toàn cầu bằng cách gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan dẫn đến sự cố dây chuyền trong cả hệ thống năng lượng tái tạo và truyền thống. Những sự kiện này, thường bị gia tăng do biến đổi khí hậu, dẫn đến thiệt hại kinh tế hàng tỷ đô la do hạn hán, lũ lụt và bão lớn.
Các rủi ro chính về thiệt hại và vận hành đối với cơ sở hạ tầng năng lượng (bao gồm sự cố thủy điện do hạn hán), gây giảm sản lượng như từng thấy ở Đông Nam Á (Indonesia, Việt Nam) và một số vùng ở Nam Mỹ (Colombia) làm khô cạn các hồ chứa, khiến mực nước giảm xuống dưới ngưỡng vận hành (“mức nước chết”). Rủi ro hệ thống là gây mất điện trong thời kỳ El Nino như đã thấy trong sự kiện năm 2015-2016, làm tăng chi phí sản xuất điện do thiếu nước buộc phải phụ thuộc vào các nhiên liệu hóa thạch thay thế đắt tiền hơn.
Thiệt hại về cơ sở hạ tầng có bão lũ, mưa lớn gây ra lũ lụt phá hủy các trạm biến áp và đường dây truyền tải, đặc biệt là ở Nam Mỹ. Ví dụ cơ bão Gabrielle năm 2023 (liên quan đến các hình thái khí hậu rộng hơn) đã gây thiệt hại nghiêm trọng ở New Zealand, phá hủy cầu và ảnh hưởng đến đường dây điện. El Nino còn làm gián đoạn giao thông, gián đoạn nguồn nhiên liệu hóa thạch và nhiệt điện, gây tổn thương ở thượng nguồn như từng thấy tại miền Tây Canada, đe dọa việc khai thác dầu và hậu cần liên quan.
Ngoài ra, El Nino còn gây quá tải lưới điện, tăng chi phí vận hành, nhất là các trạm biến áp bị quá tải (ví dụ: California), với nguy cơ mất công suất lên đến 20%.
Việt Nam chủ động ứng phó với siêu El Nino:
Ngành năng lượng Việt Nam đang chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ để ứng phó với tác động của El Nino (gây khô hạn, thiếu nước thủy điện) và nắng nóng cực đoan, nhằm đảm bảo an ninh năng lượng, đặc biệt là trong giai đoạn cao điểm mùa khô năm 2024-2026.
Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Năm 2026 sẽ là một năm “dị thường” của khí hậu Việt Nam. Tại các “chảo lửa” miền Trung (như Nghệ An, Hà Tĩnh), hay khu vực Tây Bắc, các chuyên gia dự báo nhiệt độ có thể chạm ngưỡng 45 độ C. Đây không còn là những con số trên bản đồ nhiệt, mà là mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, an ninh năng lượng và sự sinh tồn của các hệ sinh thái rừng.
Để ứng phó với thực trạng trên, các bộ, ngành đã sớm ban hành các chỉ đạo, chuyển trạng thái từ “ứng phó bị động”, sang “chủ động phòng ngừa”.
Cụ thể, ngành nông nghiệp đang chứng kiến một sự chuyển dịch tư duy mạnh mẽ. Thay vì cố gắng “chống lại” El Nino bằng mọi giá, người nông dân được hướng dẫn chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng thích ứng. “Chúng ta không thể bắt trời mưa, nhưng có thể chọn loại cây không cần nhiều nước” - một chuyên gia nông nghiệp chia sẻ. Những vùng xâm nhập mặn nặng được khuyến khích chuyển sang mô hình tôm - lúa, hoặc trồng các loại cây chịu mặn, chịu hạn có giá trị kinh tế cao, biến thách thức thành cơ hội tái cơ cấu ngành.
Bộ Công Thương và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang đứng trước áp lực khi nhu cầu tiêu thụ điện được dự báo sẽ lập đỉnh mới. Việc điều tiết nước tại các hồ thủy điện miền Bắc (như Sơn La, Lai Châu) đang được tính toán chi li từng mét khối để vừa đảm bảo tưới tiêu, vừa dự phòng phát điện cho những ngày nóng cao điểm tháng 5 và tháng 6.
Các chuyên gia về biến đổi khí hậu đề xuất: Để đối phó với siêu El Nino, Việt Nam cần nhiều hơn là những giải pháp công trình. Việt Nam cần một “hệ điều hành” khí hậu dựa trên dữ liệu lớn (Big Data). Việc dự báo sớm đến từng cấp xã, huyện thông qua các ứng dụng di động sẽ giúp người nông dân chủ động kế hoạch xuống giống, hoặc tích trữ nước. Bên cạnh đó, việc phục hồi rừng ngập mặn và rừng đầu nguồn chính là “túi trữ nước” khổng lồ và rẻ tiền nhất mà chúng ta thường bỏ quên trong các kịch bản ứng phó.
Ngoài ra vai trò của cộng đồng trong việc tiết kiệm nước và điện cũng rất quan trọng. Trong bối cảnh nguồn cung hạn chế, sự chia sẻ và ý thức của mỗi cá nhân sẽ là chìa khóa để hệ thống hạ tầng quốc gia không bị sụp đổ dưới áp lực của nắng nóng kỷ lục.
Một số nhóm giải pháp chính:
1. Vận hành hệ thống điện linh hoạt:
- Tăng cường huy động nhiệt điện: Để bù đắp sự thiếu hụt từ thủy điện (do El Nino làm thâm hụt lượng mưa 25-50%), ngành điện tăng cường huy động tối đa các nhà máy nhiệt điện than và điện khí.
- Điều tiết hồ chứa thủy điện: Điều chỉnh kế hoạch vận hành, tích nước sớm và phân phối lại nguồn nước, ưu tiên sử dụng nước cho nhu cầu sinh hoạt và phát điện, giảm tối đa việc lãng phí nước.
- Vận hành thị trường điện: Tăng tỷ lệ sản lượng điện hợp đồng (Qc) của các nhà máy thủy điện lên mức cao (ví dụ: lên 98% trong năm 2024) để NSMO (Công ty Vận hành Hệ thống và Thị trường điện Quốc gia) có thể kiểm soát, tránh thiếu điện cục bộ.
2. Đẩy mạnh các nguồn điện tái tạo:
- Khuyến khích điện mặt trời mái nhà: Đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà theo cơ chế tự sản xuất, tự tiêu thụ.
- Tăng cường hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS): Triển khai nhanh chóng hệ thống pin lưu trữ năng lượng để giảm tải cho lưới điện vào các khung giờ cao điểm và tận dụng năng lượng tái tạo.
3. Tiết kiệm điện và Quản lý nhu cầu (DSM):
- Chiến dịch tiết kiệm điện: Tăng cường tuyên truyền, thực hiện triệt để tiết kiệm điện tại các cơ quan, công sở, trường học và hộ gia đình (tắt thiết bị khi không sử dụng, sử dụng điều hòa hợp lý).
- Điều chỉnh phụ tải (DR): Khuyến khích doanh nghiệp sản xuất chuyển đổi giờ làm việc sang khung giờ thấp điểm, giảm sử dụng các thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm (9h30-11h30, 17h00-20h00).
4. Đảm bảo nguồn nhiên liệu (than, khí):
- Chủ động nguồn than, khí: Đảm bảo đủ nhiên liệu (than, khí) cho các nhà máy nhiệt điện hoạt động liên tục trong mùa nắng nóng.
- Nhập khẩu điện: Tăng cường nhập khẩu điện từ Lào và các nước lân cận trong những thời điểm nắng nóng gay gắt.
5. Về dài hạn: Chuyển dịch cấu trúc nguồn:
- Giảm phụ thuộc thủy điện: Tập trung phát triển mạnh năng lượng tái tạo (gió, mặt trời) và nguồn điện nền ổn định để giảm sự tổn thương của hệ thống trước biến đổi khí hậu./.
BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM
Link tham khảo:
https://time.com/article/2026/04/10/super-el-nino-2026-what-to-know/
https://www.foxweather.com/lifestyle/el-nino-impacts-us-weather-operations
https://1thegioi.vn/sieu-el-nino-2026-khi-trai-dat-phat-sot-viet-nam-ung-pho-the-nao-248819.html
Copy link
Có thể bạn quan tâm
Các bài đã đăng
[Xem thêm]Xem nhiều nhất
