El Niño 2026-2027 với cường độ rất mạnh và bài toán tích nước chủ động, xả an toàn, phát điện có chọn lọc

Ngành điện Việt Nam nên được tái cơ cấu theo hướng nào? Trong hơn 3 thập niên qua, mô hình phát triển tập trung với vai trò nòng cốt của EVN đã góp phần quan trọng đưa Việt Nam từ một quốc gia thường xuyên thiếu điện trở thành quốc gia có hệ thống điện hàng đầu Đông Nam Á. Tuy nhiên, khi thị trường điện từng bước hình thành, chuyển dịch năng lượng tăng tốc và nhu cầu huy động nguồn lực xã hội cho đầu tư điện ngày càng lớn, cấu trúc ngành điện cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi. Vì vậy, tái cơ cấu EVN không nên được nhìn nhận như câu chuyện của riêng một doanh nghiệp, mà là một phần trong quá trình chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới của ngành điện Việt Nam.

El Niño đang tiếp tục mạnh lên và được Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NCHMF) dự báo duy trì ở cường độ mạnh, đến rất mạnh trong những tháng cuối năm 2026, với khả năng rất mạnh cao nhất trong giai đoạn tháng 9-11/2026 và có thể kéo dài sang đầu năm 2027. Trong khi đó, phụ tải điện tiếp tục tăng cao, đặt hệ thống điện trước một bài toán kép: Thủy điện phải bảo toàn nước cho mùa khô, nhưng không thể tích nước bằng mọi giá khi nguy cơ bão, mưa lớn vẫn còn; EVN phải bảo đảm nhiên liệu và độ khả dụng của các nguồn điện, còn Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) phải chủ động phương thức vận hành trước những biến động đồng thời của phụ tải, nguồn nước và thời tiết.

El Niño mạnh lên, áp lực đối với hệ thống điện tăng:

Theo bản tin dự báo, cảnh báo khí hậu thời hạn mùa mới nhất của NCHMF: ENSO hiện ở pha El Niño, với chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển khu vực NINO3.4 trong tuần thứ hai tháng 8/2026 ở mức +1,8°C so với trung bình nhiều năm. Đáng chú ý, NCHMF dự báo trong thời kỳ tháng 9-11/2026, El Niño tiếp tục duy trì ở trạng thái mạnh, đến rất mạnh với xác suất 100%, trong đó xác suất đạt cường độ rất mạnh khoảng 93%.

Dự báo trên cho thấy rủi ro khí hậu đối với hệ thống điện trong những tháng tới không còn là một khả năng xa. El Niño có thể tác động trực tiếp tới chế độ mưa, dòng chảy trên các lưu vực sông và lượng nước về các hồ thủy điện, trong khi nền nhiệt cao có thể tiếp tục gây sức ép lên nhu cầu sử dụng điện. Điều đáng lưu ý là tác động của El Niño đối với hệ thống điện không chỉ nằm ở việc thủy điện có thể giảm sản lượng huy động. Nếu nước về hồ giảm trong khi phụ tải vẫn tăng, phần sản lượng thiếu hụt phải được bù đắp bằng các nguồn điện khác. Khi đó, yêu cầu về nhiên liệu, độ khả dụng của nhiệt điện, khả năng truyền tải và dự phòng công suất đều tăng lên.

Nói cách khác, El Niño có thể đồng thời tác động vào cả phía cung và phía cầu của hệ thống điện. Đây mới là rủi ro cần được đặc biệt lưu ý khi chuẩn bị phương án vận hành cho những tháng cuối năm 2026 và mùa khô 2027.

Thực tế vận hành 6 tháng đầu năm 2026 đã cho thấy áp lực từ phụ tải không nhỏ. Ngày 15/5/2026, sản lượng điện toàn quốc đạt khoảng 1,152 tỷ kWh, trong khi công suất cực đại hệ thống đạt 58.103 MW (27/5/2026) - đều là những mức cao nhất từ đầu năm đến thời điểm đó.

Tại hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm 2026, EVN cho biết: Phụ tải điện tiếp tục tăng cao, đặc biệt trong cao điểm mùa khô; sản lượng điện thương phẩm của Tập đoàn đạt trên 152,5 tỷ kWh, tăng 10,2% so với cùng kỳ năm 2025, trong đó miền Bắc tăng 13,1%. EVN đồng thời đặt trọng tâm chuẩn bị các điều kiện cung ứng điện cho năm 2027, không để bị động trước các kịch bản phụ tải tăng cao, hoặc điều kiện vận hành bất lợi.

Như vậy, khi El Niño bước vào giai đoạn mạnh nhất, hệ thống điện có thể phải đối mặt với một tình huống không thuận lợi: Nguồn nước suy giảm đúng vào thời điểm nhu cầu điện vẫn ở mức cao.

Đầu tháng 9 chưa phải là thời điểm “tích nước bằng mọi giá”:

Đối với các hồ thủy điện, vấn đề đáng quan tâm nhất hiện nay là xác định cách chuyển trạng thái từ cuối mùa lũ sang tích nước cho mùa khô. Trong điều kiện bình thường (từ khoảng đầu tháng 9/2026), các hồ chứa ở nhiều khu vực bắt đầu bước vào giai đoạn tích nước cho mùa khô năm sau. Nhưng năm 2026 có một yếu tố khiến quyết định này trở nên phức tạp hơn: El Niño làm tăng yêu cầu bảo toàn nước, trong khi nguy cơ bão và mưa lớn vào đầu tháng 9 chưa thể xem nhẹ. Bài học từ cơn bão Yagi năm 2024 là một minh chứng rõ ràng.

Bão Yagi đổ bộ vào miền Bắc đầu tháng 9/2024, đúng thời điểm nhiều hồ chứa đang bước vào giai đoạn chuyển sang tích nước. Nhưng hoàn lưu sau bão đã gây mưa lớn, khiến lưu lượng nước về nhiều hồ thủy điện phía Bắc tăng mạnh. Ngày 9/9/2024, EVN cho biết nhiều hồ phải mở các cửa xả để điều tiết theo chỉ đạo của cơ quan phòng chống thiên tai, trong đó có các hồ thủy điện Tuyên Quang, Lai Châu, Bản Chát, Huội Quảng, Hòa Bình, Thác Bà, Trung Sơn và Bản Vẽ. Đến ngày 13/9, do ảnh hưởng của hoàn lưu sau bão, lượng nước lớn vẫn tiếp tục đổ về các hồ thủy điện phía Bắc và các hồ tiếp tục thực hiện điều tiết theo chỉ đạo của cơ quan phòng chống thiên tai. Điều đó cho thấy một bài học quan trọng: Ngày 1/9 không phải là một “mốc chuyển trạng thái” cứng đối với mọi hồ chứa.

Trong năm 2026, việc chuyển từ chế độ ưu tiên phòng lũ sang tích nước cần căn cứ vào diễn biến thực tế của từng lưu vực, dự báo bão và mưa lớn, lượng nước đã tích trong hồ cũng như triển vọng dòng chảy những tháng tiếp theo. Nếu dự báo cho thấy nguy cơ bão, mưa lớn và lũ còn cao, ưu tiên vẫn phải là bảo đảm dung tích phòng lũ theo quy trình vận hành. Khi nguy cơ lũ giảm, dòng chảy vẫn thuận lợi và triển vọng mùa khô cho thấy nguy cơ thiếu nước tăng lên, cần tranh thủ tích nước. Vì vậy, không nên lựa chọn cứng giữa “vừa tích, vừa xả” và “tích cầm chừng”. Cách tiếp cận phù hợp hơn là tích nước chủ động có kiểm soát, xả khi cần thiết để bảo đảm an toàn và phát điện có chọn lọc.

Tích nước chủ động, phát điện có chọn lọc:

“Tích cầm chừng” không có nghĩa là ngừng phát điện, nhưng cách diễn đạt này dễ tạo cảm giác rằng các nhà máy thủy điện phải hạn chế phát điện một cách cơ học. Trong thực tế vận hành hệ thống, cách tiếp cận đó không phù hợp, bởi thủy điện có lợi thế về khả năng điều chỉnh công suất nhanh, đặc biệt trong những giờ phụ tải cao, hoặc khi các nguồn điện khác có biến động. Vấn đề không phải là hạn chế huy động công suất thủy điện bằng mọi giá, mà là sử dụng nguồn nước vào đúng thời điểm hệ thống cần nhất; đồng thời bảo toàn lượng nước cho những giai đoạn có giá trị cao hơn. Khi nguồn nước khan hiếm, cần hạn chế phát điện ở những thời điểm hệ thống vẫn có thể đáp ứng phụ tải bằng các nguồn điện khác với mức độ an toàn và chi phí chấp nhận được. Ngược lại, khi phụ tải tăng cao, nguồn điện khác gặp sự cố, hoặc khả năng cung cấp suy giảm, thủy điện cần được huy động phù hợp với trạng thái hồ và yêu cầu bảo toàn nguồn nước. Cách tiếp cận này làm thay đổi mục tiêu từ tối đa hóa sản lượng thủy điện trong từng tháng sang tối ưu hóa giá trị của lượng nước đối với toàn hệ thống điện.

Một kWh thủy điện phát ra hôm nay có thể giúp giảm nhu cầu huy động nhiệt điện. Nhưng nếu mùa khô 2027 thiếu nước nghiêm trọng, lượng nước được giữ lại có thể có giá trị lớn hơn khi được sử dụng vào giờ cao điểm, hoặc những thời kỳ các nguồn điện khác gặp khó khăn. Đây cũng là kinh nghiệm đã được EVN áp dụng trong vận hành thủy điện: Tối ưu sử dụng nước phát điện, đồng thời giữ công suất thủy điện đến cuối mùa khô để góp phần bảo đảm cung cấp điện. Do đó, trong năm El Niño, lượng nước tích trong hồ cần được nhìn nhận như một nguồn dự trữ năng lượng có thể được chuyển hóa thành công suất linh hoạt khi hệ thống cần, thay vì chỉ được xem là nguồn nhiên liệu để tối đa hóa sản lượng trong từng thời điểm.

EVN giữ nguồn, NSMO giữ phương thức vận hành:

Nếu thủy điện được yêu cầu bảo toàn nước, hệ thống phải có các nguồn khác để bù đắp phần công suất và sản lượng không huy động từ thủy điện. Đây là lý do ứng phó El Niño không thể chỉ là nhiệm vụ của các nhà máy thủy điện.

Tại hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026, EVN xác định phải chuẩn bị các phương án bảo đảm cung ứng điện cho năm 2027 từ sớm, trong bối cảnh phụ tải tiếp tục tăng cao và hệ thống đã xuất hiện nhiều kỷ lục về công suất, sản lượng. EVN cũng nhấn mạnh sự phối hợp với NSMO trong công tác điều hành hệ thống. Đáng chú ý, phương án chuẩn bị cho năm 2027 được đặt trong bối cảnh thời tiết, mưa bão và thiên tai còn diễn biến phức tạp. Điều này cho thấy việc ứng phó phải được triển khai trước khi bước vào cao điểm mùa khô, thay vì đợi đến khi thiếu nước mới điều chỉnh phương thức vận hành.

Đối với EVN, nhiệm vụ trước hết là duy trì độ khả dụng cao của các tổ máy, bảo đảm nhiên liệu cho phát điện, rà soát kế hoạch sửa chữa và chuẩn bị các nguồn bổ sung. EVN cũng đang triển khai các giải pháp về điện mặt trời mái nhà (tự sản xuất, tự tiêu thụ), hệ thống lưu trữ năng lượng và tận dụng nguồn nhiên liệu trong nước nhằm tăng khả năng đáp ứng của hệ thống. Ý nghĩa của việc bảo đảm nhiên liệu càng rõ khi nhìn từ bài toán thủy điện. Càng bảo đảm chắc chắn các nguồn thay thế, càng có điều kiện bảo toàn nước cho thủy điện. Ngược lại, nếu nguồn nhiệt điện không đủ nhiên liệu, hoặc một số tổ máy không khả dụng, hệ thống có thể buộc phải sử dụng thủy điện nhiều hơn, làm giảm nhanh lượng nước dự trữ cho các tháng sau. Vì vậy, trong một năm El Niño mạnh, tồn kho nhiên liệu và độ khả dụng của các nhà máy nhiệt điện cũng phải được xem là một phần của chiến lược bảo toàn nước thủy điện.

NSMO cần vận hành theo giá trị của nguồn nước:

Vai trò của NSMO càng trở nên quan trọng khi hệ thống đồng thời chịu tác động của phụ tải cao, nguồn nước không chắc chắn, năng lượng tái tạo biến động theo thời tiết và yêu cầu dự phòng lớn. Trong điều kiện bình thường, bài toán điều độ tập trung vào cân bằng cung - cầu và tối ưu phương thức huy động. Nhưng trong năm El Niño, cần bổ sung một biến số quan trọng: Giá trị của lượng nước còn lại trong hồ thủy điện. Một nhà máy thủy điện có hồ điều tiết có thể không cần phát điện tối đa hôm nay, nếu hệ thống vẫn đủ nguồn, nhưng lại trở nên đặc biệt quan trọng trong một ngày phụ tải cao, hoặc khi một nguồn điện khác gặp sự cố. Vì vậy, quyết định huy động thủy điện cần được đặt trong một khoảng thời gian đủ dài để đánh giá tác động của việc sử dụng nước hôm nay tới khả năng cung ứng điện của những tuần và tháng tiếp theo. Điều này đòi hỏi phương thức vận hành phải được cập nhật thường xuyên trên cơ sở ba nhóm dữ liệu: Dự báo phụ tải, khả năng huy động của các nguồn điện và diễn biến lượng nước về các hồ thủy điện.

Theo thông tin EVN công bố: NSMO đã phối hợp với EVN trong công tác điều hành hệ thống và tiếp tục được xác định là một chủ thể quan trọng trong việc chuẩn bị phương án cung ứng điện năm 2027. Trong điều kiện El Niño, sự phối hợp này cần được nâng lên một mức cao hơn: Mọi thay đổi đáng kể về dự báo khí tượng, lượng nước về các hồ thủy điện, phụ tải, hoặc khả năng phát của các nguồn lớn đều phải nhanh chóng được phản ánh vào phương thức vận hành.

Không để El Niño làm mất đi cảnh giác với bão và mưa lớn:

Một nguy cơ cần tránh là đồng nhất El Niño với một mùa khô kéo dài và từ đó cho rằng nguy cơ mưa lũ đã giảm ngay từ đầu tháng 9. Bài học từ cơn bão Yagi năm 2024 cho thấy điều ngược lại. Ngay đầu tháng 9, khi các hồ thủy điện chuẩn bị bước vào giai đoạn tích nước, một cơn bão mạnh vẫn có thể xuất hiện, gây mưa lớn và làm thay đổi nhanh chóng trạng thái vận hành của các hồ thủy điện. Vì vậy, năm 2026 cần duy trì đồng thời hai lớp dự phòng: Dung tích phòng lũ để bảo đảm an toàn hồ đập và hạ du khi xuất hiện mưa lớn; và lượng nước tích trong hồ như một dạng dự trữ năng lượng cho mùa khô khi dòng chảy suy giảm. Hai mục tiêu này phải được điều chỉnh linh hoạt theo diễn biến thời tiết và thủy văn.

Theo đó, khi nguy cơ lũ còn cao, an toàn phải được đặt lên trước; khi nguy cơ lũ giảm, cần tranh thủ tích nước; khi mùa khô bắt đầu, nước phải được sử dụng có chọn lọc theo nhu cầu hệ thống. Đây cũng là lý do không thể có một tỷ lệ “tích bao nhiêu, xả bao nhiêu” áp dụng chung cho mọi hồ. Mỗi hồ thủy điện có đặc điểm lưu vực, dung tích, quy trình vận hành, yêu cầu hạ du và vai trò khác nhau trong hệ thống điện. Quyết định vận hành phải dựa trên trạng thái cụ thể của từng hồ và diễn biến thực tế.

Cảnh báo cho mùa khô 2027:

Điểm đáng lo nhất của El Niño không phải đơn thuần là thủy điện có thể giảm bao nhiêu sản lượng, bởi mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc lượng mưa và dòng chảy thực tế trên từng lưu vực. Rủi ro lớn hơn nằm ở sự trùng thời điểm giữa El Niño mạnh, nền nhiệt cao và phụ tải điện tăng. Nếu nước về các hồ thủy điện giảm trong khi nhu cầu điện tăng, hệ thống sẽ phải huy động nhiều hơn các nguồn nhiệt điện. Nếu nhiệt điện không đủ nhiên liệu, hoặc một số tổ máy không khả dụng, áp lực sẽ chuyển sang các nguồn linh hoạt, trong đó có thủy điện. Vì vậy, từ cuối mùa mưa 2026, mỗi quyết định phát điện huy động từ nguồn thủy điện cần được nhìn trong một khoảng thời gian dài hơn: Nước sử dụng hôm nay sẽ ảnh hưởng thế nào đến khả năng cung ứng điện của tháng sau, quý sau và cao điểm mùa khô 2027?

Kết luận:

El Niño 2026-2027 không chỉ là nguy cơ thiếu nước đối với thủy điện, mà là phép thử đối với khả năng quản trị rủi ro của toàn hệ thống điện. Dự báo mới nhất của NCHMF cho thấy: El Niño có xu hướng mạnh lên trong những tháng cuối năm 2026, với xác suất rất cao đạt cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 9-11/2026. Trong khi đó, phụ tải điện tiếp tục tăng và hệ thống đã xuất hiện những mức cao mới về công suất, sản lượng.

Đối với thủy điện, không nên tích nước bằng mọi giá ngay từ đầu tháng 9, nhưng cũng không được bỏ lỡ cơ hội tích nước khi nguy cơ lũ đã giảm. Bài học từ cơn bão Yagi tháng 9/2024 cho thấy thời điểm bắt đầu tích nước không thể được xác định chỉ bằng lịch mùa vụ. Quyết định vận hành phải dựa trên diễn biến thực tế của từng lưu vực, dự báo bão, mưa lũ và triển vọng dòng chảy.

Đối với EVN, trọng tâm là bảo đảm nhiên liệu, duy trì độ khả dụng cao của các tổ máy, bảo đảm tiến độ xây dựng và đưa vào vận hành đồng bộ các công trình nguồn điện, lưới điện; đồng thời tăng cường khả năng điều chỉnh phụ tải.

Đối với NSMO, yêu cầu quan trọng là chủ động phương thức vận hành, cập nhật liên tục theo phụ tải, nguồn nước và khả năng huy động của từng loại nguồn.

Vì vậy, chiến lược phù hợp nhất là tích nước chủ động có kiểm soát, xả theo yêu cầu an toàn, phát điện có chọn lọc và giữ chắc các nguồn thay thế. Trong đó, nước trong các hồ thủy điện phải được xem là nguồn dự trữ năng lượng có giá trị chiến lược, được sử dụng vào những thời điểm hệ thống thực sự cần. Đó không chỉ là cách ứng phó với một mùa El Niño, mà còn là bước chuyển cần thiết từ vận hành theo sản lượng sang quản trị giá trị của nước trong toàn hệ thống điện./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

[1] Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (2026): Bản tin dự báo, cảnh báo khí hậu thời hạn mùa trên phạm vi toàn quốc từ tháng 9/2026 đến tháng 2/2027, tháng 8/2026.

[2] Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2026): EVN đảm bảo cung ứng điện 6 tháng đầu năm, chủ động chuẩn bị cho năm 2027, ngày 7/7/2026.

[3] Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2026): EVN triển khai đồng bộ giải pháp nhằm đảm bảo cung ứng điện năm 2026, ngày 17/3/2026.

[4] Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2024): Thông tin cập nhật về ảnh hưởng của bão số 3 (Yagi) đến vận hành và cung cấp điện, tháng 9/2024.