“Năng lượng cho AI và AI cho năng lượng” - Thông điệp của đại diện Việt Nam tại Hội thảo APEC ở Singapore

Giá điện cho các trung tâm dữ liệu - Bài toán mới của ngành điện Việt Nam Việc áp dụng giá điện đối với các trung tâm dữ liệu đang trở thành vấn đề thời sự sau khi xuất hiện sự khác nhau trong thực tế thực hiện giữa một số đơn vị điện lực. Ngày 15/9/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục đề nghị Bộ Công Thương chỉ đạo thống nhất việc thực hiện hướng dẫn về giá điện đối với trung tâm dữ liệu. Đằng sau câu chuyện tưởng như chỉ liên quan đến phân loại giá điện là một vấn đề rộng hơn: Khi trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành nguồn phụ tải mới, ngành điện cần có cách tiếp cận thế nào để vừa phản ánh đúng chi phí cung cấp điện, vừa tạo điều kiện cho hạ tầng số phát triển ổn định và có khả năng dự báo.

TS. Nguyễn Anh Tuấn B - Phó chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam; Thường trực Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam trình bày tham luận tại Hội thảo.

Sự bùng nổ của Trí tuệ Nhân tạo (AI) và viễn cảnh Siêu Trí tuệ (Superintelligence - SI) đang thúc đẩy làn sóng mở rộng chưa từng thấy của các trung tâm dữ liệu siêu quy mô tại Việt Nam. Đằng sau khát vọng trở thành trung tâm số hóa khu vực là một xung đột mang tính cấu trúc: Nhu cầu điện năng khổng lồ, ổn định 24/7 của hạ tầng tính toán tiên tiến đang va chạm trực diện với các giới hạn vật lý và quy chế vận hành của lưới điện quốc gia. Để không bị tụt lại trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải đồng bộ hóa hai trụ cột: An ninh năng lượng và hạ tầng số hóa.

Sự phát triển bùng nổ của SI, AI và sự mở rộng trung tâm dữ liệu (Data center) tại Việt Nam:

Bước vào kỷ nguyên số, Việt Nam đã chủ động kiến tạo môi trường thể chế đồng bộ nhằm thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào nền kinh tế số. Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (được phê duyệt tại Quyết định số 1671/QĐ-TTg ngày 28/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ) đã đánh dấu bước chuyển mình mang tính chiến lược - từ tư duy chỉ thuần túy ứng dụng, sang nghiên cứu, làm chủ công nghệ nền tảng và phát triển các giải pháp AI mang thương hiệu “Make in Vietnam”. Mục tiêu đặt ra là kiến tạo tối thiểu 10 thương hiệu AI trong nước có năng lực cạnh tranh toàn cầu; đồng thời đưa AI trở thành công cụ đắc lực trong quản trị quốc gia và cung ứng dịch vụ công.

Nền tảng chính sách này được cụ thể hóa bằng văn bản luật tại Luật Công nghiệp công nghệ số (Luật số 71/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026). Đạo luật quan trọng này chính thức xếp các trung tâm dữ liệu (Data Center - DC), điện toán đám mây và cơ sở hạ tầng AI vào danh mục lĩnh vực được hưởng ưu đãi đầu tư đặc biệt, với quyền ưu tiên tiếp cận quỹ đất, nguồn tín dụng ưu đãi và các gói miễn giảm thuế.

Tiếp nối đà đổi mới, ngày 10/12/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo (có hiệu lực từ ngày 1/3/2026). Đạo luật xây dựng cơ chế quản trị hiện đại, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế như Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU AI Act), phân loại hệ thống AI thành bốn cấp độ rủi ro - từ “rủi ro không thể chấp nhận được” (bị nghiêm cấm), đến “rủi ro cao” (buộc phải qua quy trình tiền kiểm và chịu sự giám sát của con người).

Đáng chú ý, việc thành lập Ủy ban AI Quốc gia do Thủ tướng Chính phủ trực tiếp chủ trì đã chính thức xác lập AI là một cấu phần thuộc “hạ tầng trí tuệ quốc gia”, liên kết chặt chẽ sự phát triển phần mềm với nền tảng phần cứng và hạ tầng năng lượng phục vụ vận hành.

Nhờ những chính sách cởi mở cùng các quy định chặt chẽ về bảo vệ dữ liệu cá nhân, thị trường trung tâm dữ liệu Việt Nam đang bước vào quỹ đạo tăng trưởng nóng. Quy mô thị trường ước đạt 1,04 tỷ USD năm 2025 và dự báo sẽ duy trì tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) lên đến 20,47%, chạm mức 3,19 tỷ USD vào năm 2031.

Hàng loạt dự án siêu trung tâm dữ liệu (hyperscale) đang nhanh chóng đổ bộ thị trường, tiêu biểu như dự án liên doanh tầm cỡ với vốn đầu tư ước tính 2,1 tỷ USD, hay trung tâm dữ liệu siêu lớn của Viettel tại Khu công nghiệp Tân Phú Trung (TP. HCM). Dự kiến hoàn thành trước năm 2030, cơ sở của Viettel hướng tới chỉ số hiệu quả sử dụng năng lượng (PUE) dưới 1,4, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh nghiêm ngặt theo Quy hoạch tổng thể hạ tầng số quốc gia tại Quyết định số 36/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Dự báo năng lượng cho SI và những tác động lên lưới điện:

Các yêu cầu tính toán cho việc huấn luyện AI và triển khai mô hình SI đòi hỏi mật độ năng lượng vượt xa cơ sở hạ tầng CNTT truyền thống. Công suất CNTT cơ bản của các trung tâm dữ liệu tại Việt Nam vào năm 2025 ước tính khoảng 524,7 MW đến 580 MW. Tuy nhiên, do sự tăng tốc trong việc áp dụng SI, tổng công suất CNTT dự kiến sẽ tăng theo cấp số nhân.

Khi tính đến hệ thống làm mát và các hệ thống phụ trợ - được quy định trong Quyết định 36/QD-TTg của Thủ tướng Chính phủ nhằm duy trì hệ số sử dụng năng lượng (PUE) không quá 1,4 - thì nhu cầu điện thực tế đặt lên lưới điện quốc gia sẽ tăng lên đáng kể cùng với tải trọng CNTT.

Bảng 1: Dự báo nhu cầu điện năng cho ngành trung tâm dữ liệu của Việt Nam (2025-2030). Theo một số đánh giá sơ bộ mới nhất của Bộ Khoa học và Công nghệ, thì tổng nhu cầu cho CNTT và trung tâm dữ liệu có thể lên đến gần 4.000 MW vào năm 2030.

Theo kịch bản tăng trưởng cao, nhu cầu điện năng của trung tâm dữ liệu sẽ tăng 110% trong vòng 5 năm, đòi hỏi công suất nền liên tục lên tới 1.543 MW. Điều này đặt ra thách thức mang tính hệ thống đối với Quy hoạch điện hiệu chỉnh của Việt Nam. Được phê duyệt theo Quyết định 768/QĐ-TTg vào tháng 4 năm 2025, Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh đã nâng cao đáng kể mục tiêu công suất phát điện trong nước năm 2030 - từ mức ban đầu 150 GW, lên mức từ 183.291 MW đến 236.363 MW để đáp ứng nhu cầu kinh tế và công nghệ đang tăng cao. Mặc dù trung tâm dữ liệu chỉ chiếm một tỷ lệ tương đối nhỏ trong tổng công suất quốc gia, nhưng nhu cầu của chúng lại tập trung cao độ, hoạt động liên tục và không cho phép gián đoạn.

Việc tập trung các cơ sở này tại các khu kinh tế cụ thể làm tăng thêm tình trạng tắc nghẽn lưới điện khu vực. Trong nhiều năm, miền Bắc Việt Nam đã trải qua tốc độ tăng trưởng phụ tải cao nhất, trong khi các tài sản phát điện quy mô lớn lại tập trung ở miền Trung và miền Nam. Cuối tháng 5 năm 2026, một đợt nắng nóng gay gắt ở miền Bắc Việt Nam đã đẩy công suất đỉnh của hệ thống điện quốc gia lên mức kỷ lục 58.103 MW, làm nổi bật tính dễ tổn thương của lưới điện phụ thuộc vào thủy điện trong khu vực.

Để giảm thiểu tình trạng thiếu điện khu vực và hỗ trợ các trung tâm công nghiệp và kỹ thuật số mới nổi, Chính phủ đã đẩy nhanh tiến độ hoàn thành đường dây truyền tải 500 kV mạch 3. Trải dài 519 km từ Quảng Trạch ở miền Trung đến Phố Nội ở miền Bắc, cơ sở hạ tầng quan trọng này đã tăng gấp đôi công suất truyền tải dọc hành lang này từ 2.500 MW lên 5.000 MW, cân bằng hiệu quả phụ tải khu vực trong các sự kiện thời tiết cực đoan và hỗ trợ nhu cầu điện liên tục của các trung tâm dữ liệu phía Bắc.

Phân loại biểu giá sản xuất so với biểu giá kinh doanh:

Một vấn đề chính sách quan trọng đã nảy sinh vào cuối năm 2025 liên quan đến việc phân loại trung tâm dữ liệu. Theo Thông tư 60/2025/TT-BCT, có hiệu lực từ tháng 12 năm 2025, Bộ Công Thương đã phân loại lại các trung tâm dữ liệu cho thuê chỗ đặt máy chủ và trung tâm dữ liệu siêu lớn của bên thứ ba từ mức giá “sản xuất”, sang mức giá “kinh doanh”. Việc phân loại lại này đã làm tăng chi phí điện năng trung bình cho các trung tâm dữ liệu khoảng 45% đến 55%, ước tính làm tăng thêm 1.000 tỷ đồng chi phí vận hành hàng năm cho ngành.

Bộ Khoa học và Công nghệ (MOST) chưa đồng ý việc phân loại lại này, kêu gọi Bộ Công Thương (MOIT) và EVN áp dụng nhất quán mức giá sản xuất thấp hơn cho các trung tâm dữ liệu. MOST lập luận rằng: Việc áp dụng giá thương mại làm tăng chi phí vận hành, gây ra nợ quá hạn lớn cho các nhà khai thác trong các khu công nghệ cao và làm suy yếu Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị, nhằm thu hút các công ty công nghệ nước ngoài phát triển trí tuệ nhân tạo. Đáp lại, MOIT khẳng định rằng: Trong khi các hệ thống kỹ thuật hỗ trợ trực tiếp dịch vụ dữ liệu đủ điều kiện áp dụng giá sản xuất, thì các lĩnh vực dịch vụ phụ trợ cần áp dụng giá thương mại. MOIT chỉ đạo các công ty điện lực địa phương và các nhà khai thác trung tâm dữ liệu đàm phán phân chia tỷ lệ sử dụng điện dựa trên các hướng dẫn này, khiến các nhà khai thác phải chịu chi phí cơ bản cao hơn nhiều.

Bảng 2: So sánh biểu giá điện sản xuất và biểu giá điện kinh doanh ở mức 22 kV, nhấn mạnh mức phạt chi phí nghiêm trọng do phân loại lại theo Thông tư 60/2025/TT-BCT.

Cấu trúc biểu giá theo thời gian sử dụng (TOU):

Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 963/QD-BCT, có hiệu lực từ ngày 22 tháng 4 năm 2026, trong đó tái cấu trúc mạnh mẽ các khung giờ cao điểm sử dụng điện theo thời gian (TOU) trên toàn hệ thống điện quốc gia.

Bảng 3: Tái cấu trúc khung thời gian sử dụng theo Quyết định 963/QD-BCT.

Bằng cách hợp nhất giờ cao điểm vào một khối thời gian liên tục năm tiếng buổi tối (17:30-22:30) và loại bỏ hoàn toàn giờ cao điểm ban ngày và Chủ nhật, nhà điều hành lưới điện nhằm mục đích điều chỉnh hồ sơ phụ tải để phù hợp với sự suy giảm sản lượng điện mặt trời khi mặt trời lặn. Tuy nhiên, không giống như các cơ sở sản xuất truyền thống có thể chuyển ca sản xuất sang giờ thấp điểm, các trung tâm dữ liệu AI hoạt động liên tục với tải ổn định 24/7 để tối đa hóa việc sử dụng phần cứng SI đắt tiền. Do đó, các trung tâm dữ liệu không thể tránh khỏi khung giờ cao điểm buổi tối được hợp nhất mới này, buộc họ phải chịu mức giá điện cao nhất tuyệt đối - hiện đã bị thổi phồng do phân loại là các thực thể thương mại - trừ khi họ triển khai hệ thống lưu trữ năng lượng đáng kể phía sau đồng hồ đo.

Việc thực hiện biểu giá bán lẻ hai phần:

Để phản ánh chính xác chi phí cố định duy trì khả năng hoạt động của lưới điện cho các hộ tiêu thụ điện năng cao, Việt Nam đã chính thức chuyển sang hệ thống giá bán lẻ hai phần. Được nêu tại Điều 50 của Luật Điện lực 61/2024/QH15 và được vận hành theo Nghị định 146/2025/ND-CP, mô hình này chia hóa đơn hàng tháng của khách hàng thành phí công suất (tính bằng VND/kW/tháng dựa trên nhu cầu tối đa đã đăng ký) và phí năng lượng (tính bằng VND/kWh dựa trên mức tiêu thụ thực tế).

Sau giai đoạn tính phí trên giấy bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 2026, việc tính phí thực tế bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 năm 2026, cho một nhóm thí điểm gồm khoảng 7.000 khách hàng lớn tiêu thụ trên 200.000 kWh/tháng ở điện áp 22 kV trở lên. Tùy thuộc vào điện áp kết nối, phí công suất dao động từ 209.459 VND/kW/tháng (đối với kết nối 110 kV trở lên) đến 286.153 VND/kW/tháng (đối với kết nối dưới 6 kV). Các trung tâm dữ liệu siêu lớn, do phụ tải liên tục cao, nằm trong nhóm thí điểm này. Đối với các cơ sở này, tác động của phí công suất là rất lớn. Việc bổ sung phí công suất cố định kết hợp mức giá TOU thương mại vốn đã cao tạo ra áp lực tài chính rất lớn, thiết lập một động lực trực tiếp, có thể quy đổi thành tiền để các cơ sở này lắp đặt hệ thống pin dự trữ để quản lý nhu cầu tối đa đã đăng ký (Pmax).

Thỏa thuận mua bán điện trực tiếp (DPPA) và điện mặt trời trên mái nhà:

Để đáp ứng các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) của các trung tâm dữ liệu quy mô lớn toàn cầu và giảm sự phụ thuộc vào lưới điện đang quá tải của EVN, Chính phủ đã ban hành Nghị định 80/2024/ND-CP ngày 3 tháng 7 năm 2024, thiết lập khung pháp lý toàn diện cho các thỏa thuận mua bán điện trực tiếp (DPPA). Cơ chế này cho phép các khách hàng tiêu thụ điện năng lớn mua năng lượng tái tạo trực tiếp từ các đơn vị phát điện, thông qua đường dây truyền tải tư nhân, hoặc qua lưới điện quốc gia.

Nhận thấy nhu cầu thích ứng nhanh chóng, Chính phủ đã ban hành Nghị định 243/2026/ND-CP ngày 26 tháng 6 năm 2026, sửa đổi các điều khoản quan trọng của cơ chế DPPA (Nghị định 57/2025/ND-CP) và quy định về điện mặt trời tự sản xuất trên mái nhà (Nghị định 58/2025/ND-CP).

Đặc biệt, các nhà điều hành trung tâm dữ liệu sử dụng điện mặt trời tự sản xuất trên mái nhà hiện được phép bán điện dư thừa - tối đa 50% công suất lắp đặt - vào lưới điện quốc gia đến ngày 31 tháng 12 năm 2030, với điều kiện lưới điện địa phương có đủ khả năng tiếp nhận. Sự linh hoạt về quy định này khuyến khích các nhà điều hành cơ sở AI tối đa hóa diện tích bề mặt để phát điện mặt trời, bù đắp tải điện cao điểm ban ngày và góp phần ổn định lưới điện.

Hệ thống lưu trữ năng lượng pin quy mô lớn (BESS):

Do khối lượng công việc của AI có nhu cầu được cấp điện liên tục, không phù hợp với tính chất gián đoạn của năng lượng mặt trời và năng lượng gió, nên việc xây dựng hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn ở cấp lưới điện là điều hết sức cần thiết. Quy hoạch điện VIII hiệu chỉnh đã nâng cao đáng kể mục tiêu lưu trữ năng lượng năm 2030 từ chỉ 300 MW lên từ 10.000 MW đến 16.300 MW. Để huy động vốn cho việc xây dựng này, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư 62/2025/TT-BCT, có hiệu lực từ ngày 26 tháng 1 năm 2026, thiết lập khung giá chính thức đầu tiên của Việt Nam cho các hệ thống lưu trữ năng lượng pin (BESS) độc lập, quy mô lớn.

Áp dụng cho các dự án lưu trữ năng lượng pin (BESS) độc lập có công suất từ 10 MW trở lên, kết nối ở điện áp 110 kV trở lên, Thông tư 62 giới thiệu một cơ chế bồi thường hai phần phức tạp dành cho các nhà phát triển. Các nhà vận hành BESS được bồi thường dựa trên công suất khả dụng - một khoản thanh toán cố định được thiết kế để bù đắp chi phí vận hành, bảo trì và đầu tư - và một khoản phí năng lượng dựa trên lượng điện thực tế được thải ra. Sự thay đổi cấu trúc này, từ việc chỉ bồi thường dựa trên năng lượng, mang lại khả năng dự đoán doanh thu cần thiết cho các nhà cho vay tổ chức, trực tiếp nâng cao khả năng huy động vốn cho dự án. Để cân bằng lợi nhuận của nhà phát triển với khả năng chi trả của lưới điện, khung pháp lý này giới hạn Tỷ suất lợi nhuận nội bộ (IRR) cho các dự án này ở mức 12% và bao gồm các cơ chế điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Bằng cách chính thức hóa việc cộng dồn giá trị cho hệ thống lưu trữ, Việt Nam tự định vị mình là nền kinh tế lớn đầu tiên trong ASEAN tạo ra môi trường pháp lý khả thi cho BESS - một yếu tố quan trọng để tích hợp chất lượng điện siêu tin cậy theo yêu cầu của cơ sở hạ tầng lưới điện quốc gia.

Giải quyết tình trạng thiếu hụt điện năng cơ bản thông qua phát triển điện hạt nhân:

Mặc dù năng lượng tái tạo, các thỏa thuận hợp tác phát điện phân tán (DPPA) và hệ thống lưu trữ năng lượng pin (BESS) rất quan trọng để thu hẹp khoảng cách năng lượng cho đến 2030, nhưng tốc độ phát triển của các trung tâm dữ liệu SI đòi hỏi nguồn điện nền công suất cao, liên tục và không bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi thời tiết. Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh quy định việc loại bỏ hoàn toàn than đá trong sản xuất điện vào năm 2050, chuyển đổi các nhà máy hiện có sang sử dụng sinh khối, hoặc amoniac. Nhận thấy thủy điện ngày càng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) phải đối mặt với sự biến động giá nhiên liệu, Chính phủ đã thực hiện một bước chuyển hướng chiến lược trở lại năng lượng hạt nhân.

Được định vị là trụ cột của Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh, hai nhà máy Ninh Thuận 1 và 2 được đặt mục tiêu đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030-2035, với một cấu trúc pháp lý mới mạnh mẽ, chủ yếu là Luật Năng lượng Nguyên tử năm 2025 (có hiệu lực từ tháng 1 năm 2026), nhằm điều chỉnh các quy định trong nước phù hợp với tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và mở đường cho nguồn tài chính quốc tế.

Bằng cách kiên quyết phát triển nguồn điện nền ổn định, không phát thải carbon, Việt Nam đang giải quyết những thiếu hụt năng lượng mang tính cơ cấu, nếu không sẽ tạo ra rào cản không thể vượt qua đối với sự phát triển năng lực hệ thống thông tin và chủ quyền số của đất nước.

Kết luận:

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, quá trình vươn lên của Việt Nam trong kỷ nguyên Trí tuệ Nhân tạo và Siêu Trí tuệ về thực chất gắn liền với năng lực đổi mới của ngành điện. Hạ tầng số không thể phát triển trên những thuật toán trừu tượng, nếu thiếu đi bệ đỡ vững chắc của những kilowatt-giờ điện sạch và ổn định.

Những động thái lập pháp gần đây trong 2025 và 2026 (bao gồm việc thực hiện biểu giá bán lẻ hai phần, việc hợp nhất các khung giờ cao điểm sử dụng điện theo thời gian, việc mở rộng khuôn khổ DPPA và các cơ chế định giá BESS khả thi về mặt tài chính của Thông tư 62) cho thấy một sự chuyển hướng điều tiết rất nhanh chóng và thích nghi. Nhà nước đang sử dụng các tín hiệu định giá để buộc các khách hàng tiêu thụ công nghệ lớn phải áp dụng tự sản xuất điện và lưu trữ điện sau đồng hồ đo, thực chất là chuyển gánh nặng chi phí cân bằng lưới điện sang các thực thể thúc đẩy nhu cầu. Đồng thời, sự hồi sinh chiến lược của dự án điện hạt nhân Ninh Thuận nhấn mạnh một nhận thức địa chính trị và kinh tế rõ rệt: Để đạt được chủ quyền thực sự về điện lưới quốc gia, cần có nguồn điện nền không phát thải carbon và không thỏa hiệp.

Đối với ngành công nghiệp trung tâm dữ liệu, việc phân loại lại biểu giá và việc áp dụng giá cao điểm buổi tối liên tục tạo ra những khó khăn vận hành tức thời, đòi hỏi chi phí đầu tư cao hơn đáng kể vào hiệu quả năng lượng và lưu trữ pin. Tuy nhiên, môi trường chính sách tổng thể, được đặc trưng bởi Luật Công nghiệp Công nghệ Số mới và Luật Trí tuệ Nhân tạo toàn diện, cung cấp sự rõ ràng về mặt pháp lý và các ưu đãi đầu tư có mục tiêu cần thiết để duy trì đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Cuối cùng, sự thành công của Việt Nam trong việc xây dựng hệ sinh thái AI quốc gia sẽ không chỉ phụ thuộc vào sự tiến bộ về thuật toán, hay thu hút vốn đầu tư nước ngoài, mà còn phụ thuộc vào việc thực hiện hoàn hảo chiến lược năng lượng hiện đại hóa, tích hợp sâu rộng./.

TS. NGUYỄN ANH TUẤN (B) - PHÓ CHỦ TỊCH HIỆP HỘI NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM; THƯỜNG TRỰC HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM