Hai văn bản pháp luật của Chính phủ và thị trường tri thức trong báo chí chuyên ngành năng lượng Việt Nam

Nghị định 243 và bước chuyển trong tư duy phát triển điện mặt trời mái nhà, cơ chế DPPA của Chính phủ Chỉ hơn 1 năm (sau khi ban hành Nghị định 57 về cơ chế mua bán điện trực tiếp - DPPA và Nghị định 58 về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ), Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 nhằm sửa đổi, bổ sung một số quy định của hai nghị định này. Việc điều chỉnh chính sách trong thời gian ngắn cho thấy cơ quan quản lý nhà nước đã kịp thời tiếp thu những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn để hoàn thiện khung pháp lý cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Những sửa đổi này không chỉ tháo gỡ các rào cản đối với điện mặt trời mái nhà và DPPA, mà còn đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong tư duy chính sách - từ kiểm soát bằng các giới hạn hành chính, sang khai thác hiệu quả nguồn năng lượng tái tạo trên cơ sở bảo đảm an toàn vận hành hệ thống điện. Đây được xem là một bước đi quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và thị trường điện cạnh tranh.

Nghị định 278: Phân tích điểm mới trong điều hành giá điện và tác động đến thị trường năng lượng Việt Nam Việc Chính phủ ban hành Nghị định 278/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 72/2025/NĐ-CP về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân không chỉ sửa đổi một số ngưỡng kỹ thuật, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành giá điện theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, nâng cao trách nhiệm giám sát của nhà nước và từng bước đưa giá điện vận hành theo tín hiệu thị trường. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng của cơ chế điều hành giá điện, tạo nền tảng cho quá trình cải cách thị trường điện và chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Nghị định 272 của Chính phủ và khả năng triển khai thực tế các dự án điện gió ngoài khơi Việt Nam Việc Chính phủ ban hành Nghị định 272/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 về phát triển điện gió ngoài khơi đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong hoàn thiện thể chế đối với lĩnh vực được xem là một trong những trụ cột của quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam. Tuy nhiên, thể chế chỉ là điều kiện cần. Để hiện thực hóa mục tiêu 6 GW điện gió ngoài khơi vào năm 2030 theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, vẫn còn nhiều thách thức về lựa chọn nhà đầu tư, khảo sát biển, hạ tầng truyền tải, chuỗi cung ứng, huy động vốn và năng lực thực thi. Bài viết phân tích những điểm mới của Nghị định 272, đánh giá khả năng triển khai mục tiêu điện gió ngoài khơi theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh; đồng thời đề xuất một số giải pháp nhằm biến khuôn khổ pháp lý mới thành các dự án cụ thể trong những năm tới.

Khi tri thức trở thành tài sản của nền kinh tế số:

Trong nhiều năm, báo chí chủ yếu được nhìn nhận như một kênh cung cấp thông tin và phản ánh các sự kiện của đời sống kinh tế, xã hội. Giá trị của một tác phẩm thường được đánh giá thông qua mức độ lan tỏa, sức ảnh hưởng đối với dư luận, hoặc đóng góp vào quá trình hoạch định chính sách. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế số, cách tiếp cận này đang thay đổi. Bên cạnh giá trị thông tin, mỗi tác phẩm báo chí ngày càng được nhìn nhận như một tài sản trí tuệ có thể tiếp tục tạo ra giá trị trong suốt quá trình khai thác và sử dụng. Điều này thể hiện rõ ở báo chí chuyên ngành. Khác với tin tức thời sự, một bài phân tích chuyên sâu thường được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu nhiều văn bản pháp luật, tổng hợp số liệu, tham khảo ý kiến chuyên gia và đối chiếu kinh nghiệm thực tiễn. Giá trị của tác phẩm vì thế không chỉ nằm ở thông tin được công bố, mà còn ở hàm lượng tri thức đã được xử lý, kiểm chứng và hệ thống hóa.

Trong lĩnh vực năng lượng, nhiều bài viết về quy hoạch điện, thị trường điện, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), phát triển năng lượng tái tạo, hay chuyển dịch năng lượng không chỉ phục vụ nhu cầu thông tin tại thời điểm đăng tải, mà còn tiếp tục được doanh nghiệp, cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo và giới nghiên cứu sử dụng làm tài liệu tham khảo trong quá trình xây dựng báo cáo, hoàn thiện chính sách, hoặc đào tạo nhân lực. Do đó, giá trị của các tác phẩm sẽ không kết thúc khi bài báo được xuất bản, mà còn kéo dài trong suốt vòng đời khai thác.

Sự phát triển của công nghệ số càng làm gia tăng giá trị đó. Một bài báo chất lượng có thể được tìm kiếm, lưu trữ, trích dẫn và khai thác trên nhiều nền tảng khác nhau. Không chỉ độc giả, các công cụ phân tích dữ liệu và hệ thống AI cũng sử dụng những nguồn thông tin có độ tin cậy cao để hỗ trợ việc tổng hợp, đối chiếu và trả lời các vấn đề chuyên môn. Điều này cho thấy, báo chí, ngoài tạo ra thông tin, còn góp phần hình thành nguồn dữ liệu và tri thức phục vụ nền kinh tế số. Tuy nhiên, giá trị ngày càng lớn của nội dung báo chí cũng đặt ra yêu cầu phải bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của người sáng tạo.

Trên thực tế, việc sao chép, hoặc khai thác lại các bài viết chuyên ngành dưới nhiều hình thức vẫn diễn ra khá phổ biến, trong khi ranh giới giữa trích dẫn hợp pháp và khai thác tác phẩm chưa phải lúc nào cũng được nhận thức đầy đủ. Nếu thành quả lao động trí tuệ liên tục bị sử dụng mà không có cơ chế ghi nhận và bù đắp phù hợp, các cơ quan báo chí sẽ gặp khó khăn trong việc duy trì đầu tư cho những sản phẩm có hàm lượng nghiên cứu cao.

Ở góc độ kinh tế học, một loại tài sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi quyền sở hữu được xác lập rõ ràng và việc khai thác tài sản đó được thực hiện theo những quy tắc minh bạch.

Đối với báo chí cũng vậy, chỉ khi quyền tác giả được tôn trọng và giá trị của tác phẩm được bảo vệ, hoạt động sáng tạo mới có động lực phát triển bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện về quyền lợi của từng tác giả, hay từng cơ quan báo chí, mà còn liên quan đến chất lượng của nguồn tri thức phục vụ quản lý nhà nước, hoạt động đầu tư và sự phát triển của nền kinh tế. Chính trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về quyền tác giả là nhằm xử lý các hành vi vi phạm và hướng tới một mục tiêu rộng hơn: Xây dựng môi trường để tri thức được sáng tạo, khai thác, lưu thông theo cơ chế minh bạch, tạo nền tảng cho sự hình thành thị trường tri thức trong báo chí chuyên ngành.

Hai nghị định mới - Hoàn thiện hai trụ cột của cơ chế bảo hộ bản quyền:

Nếu coi tri thức là một loại tài sản của nền kinh tế số, thì điều kiện để tài sản đó được khai thác hiệu quả là quyền sở hữu phải được xác lập rõ ràng và được pháp luật bảo vệ. Đối với tác phẩm báo chí, hai yêu cầu này được củng cố thông qua Nghị định 287/2026/NĐ-CP 17/7/2026 về tiền bản quyền và Nghị định 341/2025/NĐ-CP ngày 26/12/2025 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan. Hai văn bản không thay thế, mà bổ sung cho nhau, tạo nên khuôn khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho việc sáng tạo, khai thác và bảo vệ tác phẩm báo chí. Điểm đáng chú ý của Nghị định 287 là việc đề cập đến khoản thù lao dành cho người sáng tạo và khẳng định giá trị kinh tế của tác phẩm trong quá trình khai thác, sử dụng. Điều này phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý: Giá trị của một bài báo không kết thúc khi được xuất bản, mà còn tiếp tục được tạo ra trong suốt vòng đời khai thác hợp pháp.

Đối với báo chí chuyên ngành, ý nghĩa của cách tiếp cận này càng rõ nét. Một bài phân tích về chính sách năng lượng, thị trường điện, hay chuyển dịch năng lượng có thể được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu, giảng dạy, tham khảo, hoặc phục vụ quá trình hoạch định chính sách trong nhiều năm. Việc pháp luật ghi nhận cơ chế trả tiền bản quyền sẽ bảo đảm quyền lợi của tác giả và khẳng định: Tác phẩm báo chí là một loại tài sản có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lâu dài.

Nếu Nghị định 287 xác lập cơ sở để người sáng tạo được hưởng lợi ích từ tác phẩm, thì Nghị định 341 lại tăng cường khả năng bảo vệ quyền đó bằng các chế tài xử phạt đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả. Trong môi trường số - nơi việc sao chép và phát tán nội dung gần như không còn rào cản kỹ thuật, chế tài xử phạt sẽ mang ý nghĩa răn đe và góp phần thiết lập môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các chủ thể sáng tạo nội dung. Điều này đặc biệt quan trọng đối với báo chí chuyên ngành. Các bài viết phân tích chuyên sâu thường đòi hỏi nhiều thời gian nghiên cứu, thu thập dữ liệu, trao đổi với chuyên gia và phản biện nội dung trước khi công bố. Nếu những sản phẩm này liên tục bị khai thác trái phép mà không có cơ chế bảo vệ hiệu quả, các cơ quan báo chí sẽ khó có điều kiện tiếp tục đầu tư cho những tác phẩm có chất lượng cao.

Ở góc độ rộng hơn, hai nghị định còn cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy quản lý hoạt động báo chí, sang tư duy phát triển tài sản trí tuệ trong báo chí. Bên cạnh việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của xã hội, pháp luật cũng từng bước khẳng định rằng: Nội dung báo chí có giá trị kinh tế và cần được bảo hộ như các loại tài sản trí tuệ khác. Có thể khái quát, hai nghị định đã tạo ra hai điều kiện nền tảng cho sự phát triển của thị trường tri thức trong báo chí như sau:

Thứ nhất: Xác lập quyền tài sản đối với tác phẩm thông qua cơ chế bản quyền, để giá trị của nội dung được ghi nhận trong toàn bộ quá trình khai thác.

Thứ hai: Bảo đảm thực thi quyền tài sản thông qua các chế tài xử lý vi phạm, tạo niềm tin cho người sáng tạo, cũng như các tổ chức khai thác nội dung hợp pháp.

Dĩ nhiên, pháp luật chỉ tạo ra khuôn khổ. Để cơ chế này phát huy hiệu quả còn cần sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của các chủ thể tham gia. Chỉ khi việc sử dụng tác phẩm báo chí được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền tác giả và tuân thủ các quy định về bản quyền, giá trị của tri thức mới có thể được ghi nhận đầy đủ và trở thành động lực cho hoạt động sáng tạo.

Thị trường tri thức không thể hình thành, nếu bản quyền bị xem nhẹ:

Một thị trường chỉ có thể vận hành khi quyền sở hữu được tôn trọng. Điều này đúng với hàng hóa hữu hình và càng đúng hơn đối với tài sản trí tuệ. Nếu tác phẩm báo chí có thể bị sao chép, khai thác, hoặc sử dụng mà không cần xin phép, hoặc không phải chịu trách nhiệm pháp lý thì rất khó hình thành một cơ chế khuyến khích đầu tư vào những sản phẩm có hàm lượng tri thức cao.

Đối với báo chí chuyên ngành, vấn đề này càng trở nên rõ nét. Khác với tin tức thời sự có giá trị trong thời gian ngắn, các bài phân tích chính sách, nghiên cứu chuyên đề, hay bình luận kỹ thuật... thường được khai thác trong thời gian dài. Chính vì có giá trị sử dụng lâu dài, nên ranh giới giữa trích dẫn hợp pháp và khai thác tác phẩm cần được nhận thức đầy đủ hơn.

Trong hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, báo chí, việc trích dẫn một phần nội dung để bình luận, phân tích, hoặc minh họa cho lập luận là cần thiết và được pháp luật cho phép trong những trường hợp nhất định, với điều kiện bảo đảm đúng mục đích, phạm vi và ghi rõ nguồn. Tuy nhiên, khi một bài viết được sao chép toàn bộ, hoặc phần lớn nội dung để đăng tải trên website, sử dụng trong tài liệu thương mại, báo cáo tư vấn, khóa đào tạo, hoặc các sản phẩm có mục đích sinh lợi khác, thì bản chất của hành vi đã chuyển từ “trích dẫn”, sang “khai thác tác phẩm”. Khi đó, việc sử dụng cần tuân thủ các quy định của pháp luật về quyền tác giả và bản quyền.

Đối với các cơ quan báo chí chuyên ngành, mỗi bài viết là kết quả của quá trình đầu tư đáng kể về thời gian, nhân lực và chi phí. Nếu thành quả đó liên tục bị khai thác miễn phí thì nguồn lực để tiếp tục sản xuất những tác phẩm có chất lượng cao sẽ bị ảnh hưởng. Về lâu dài, thiệt hại không chỉ thuộc về từng cơ quan báo chí, mà còn tác động đến chất lượng của nguồn tri thức phục vụ xã hội. Từ góc độ này, bản quyền không nên được nhìn nhận như một rào cản đối với việc tiếp cận thông tin. Ngược lại, một cơ chế bản quyền minh bạch sẽ tạo điều kiện để tri thức được chia sẻ bền vững hơn. Người có nhu cầu khai thác vẫn có thể tiếp cận tác phẩm thông qua các cơ chế cấp phép phù hợp; trong khi người sáng tạo và cơ quan báo chí được ghi nhận quyền, lợi ích hợp pháp từ kết quả lao động của mình. Đây cũng là cách nhiều quốc gia đang hướng tới nhằm cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin và quyền sở hữu trí tuệ.

Riêng với báo chí chuyên ngành năng lượng, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi các quyết định đầu tư, xây dựng chính sách, hay chuyển giao công nghệ... đều đòi hỏi nguồn thông tin có độ tin cậy cao. Một hệ sinh thái báo chí phát triển bền vững không chỉ phụ thuộc vào chất lượng đội ngũ làm báo, mà còn phụ thuộc vào việc xã hội có thực sự coi trọng và bảo vệ giá trị của những sản phẩm trí tuệ mà họ tạo ra hay không.

Có thể nói, thị trường tri thức không bắt đầu từ việc tăng nặng chế tài xử phạt, mà từ sự thay đổi trong nhận thức. Tri thức là tài sản và việc khai thác tài sản đó phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu, minh bạch và chia sẻ lợi ích hợp lý. Hai nghị định (287/2026/NĐ-CP và Nghị định 341/2025) tạo ra nền tảng pháp lý cho quá trình này. Nhưng để thị trường thực sự vận hành hiệu quả vẫn cần sự đồng hành của các cơ quan báo chí, doanh nghiệp, tổ chức khai thác nội dung và toàn xã hội.

Báo chí chuyên ngành trước yêu cầu bảo vệ tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên AI:

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra bước chuyển mới trong cách thức con người tiếp cận và sử dụng thông tin. Nếu Internet giúp việc tìm kiếm, chia sẻ nội dung trở nên dễ dàng hơn, thì AI lại có khả năng tổng hợp, phân tích và tái cấu trúc tri thức từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau để tạo ra những sản phẩm thông tin mới. Điều này mang lại nhiều cơ hội cho việc phổ biến tri thức; đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với việc bảo vệ quyền tác giả trong môi trường số.

Đối với báo chí chuyên ngành, tác động của AI đặc biệt rõ nét. Các bài phân tích về chính sách, thị trường, hay công nghệ thường có độ tin cậy cao, được xây dựng trên cơ sở dữ liệu được kiểm chứng và lập luận chuyên môn chặt chẽ. Đây cũng là những nguồn thông tin có giá trị đối với các hệ thống AI khi thực hiện tổng hợp, hoặc hỗ trợ trả lời các câu hỏi chuyên sâu. Vì vậy, giá trị của một tác phẩm báo chí ngày nay không chỉ được thể hiện qua lượng độc giả tiếp cận, mà còn ở khả năng đóng góp vào hệ sinh thái dữ liệu và tri thức của nền kinh tế số. Sự thay đổi này đặt ra một yêu cầu quan trọng: Việc khai thác nội dung báo chí bằng các công nghệ mới cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Bảo vệ bản quyền không nhằm hạn chế sự phát triển của AI, hay cản trở quá trình chia sẻ tri thức, mà hướng tới việc xây dựng cơ chế để người sáng tạo, đơn vị khai thác và xã hội cùng được hưởng lợi từ sự phát triển của công nghệ. Khi quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả được bảo đảm, các cơ quan báo chí sẽ có thêm động lực đầu tư cho những tác phẩm có hàm lượng nghiên cứu cao, góp phần nâng cao chất lượng nguồn dữ liệu phục vụ chuyển đổi số.

Ở chiều ngược lại, AI cũng mở ra nhiều cơ hội đối với báo chí chuyên ngành. Các công cụ AI có thể hỗ trợ phóng viên, biên tập viên trong việc xử lý dữ liệu lớn, tổng hợp tài liệu, trực quan hóa thông tin và phát hiện những xu hướng mới. Tuy nhiên, AI khó có thể thay thế vai trò của con người trong việc kiểm chứng thông tin, đánh giá tác động chính sách, phản biện khoa học và đưa ra các nhận định độc lập. Chính những yếu tố này mới tạo nên giá trị cốt lõi của báo chí chuyên ngành.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức, yêu cầu đặt ra là phải bảo vệ bản quyền, thúc đẩy ứng dụng AI và xây dựng cơ chế để hai mục tiêu này cùng hỗ trợ lẫn nhau. Khi quyền tác giả được tôn trọng và việc khai thác tri thức được thực hiện minh bạch, AI sẽ trở thành công cụ gia tăng giá trị của báo chí thay vì làm suy giảm động lực sáng tạo.

Kết luận:

Sự ra đời của Nghị định 287/2026/NĐ-CP và Nghị định 341/2025/NĐ-CP góp phần hoàn thiện khung pháp lý về quyền tác giả đối với tác phẩm báo chí, thể hiện bước chuyển trong cách nhìn nhận giá trị của tri thức trong nền kinh tế số.

Ở góc độ kinh tế học, một thị trường chỉ có thể vận hành khi có hàng hóa, quyền sở hữu và cơ chế giao dịch. Đối với báo chí, “hàng hóa” chính là tri thức; quyền sở hữu được xác lập thông qua quyền tác giả và quyền tài sản đối với tác phẩm; còn cơ chế giao dịch được thể hiện qua việc cấp phép, khai thác và trả tiền bản quyền theo quy định của pháp luật. Chỉ khi ba yếu tố này được bảo đảm đồng bộ, giá trị của nội dung mới được ghi nhận đầy đủ và hoạt động sáng tạo mới có thể phát triển bền vững.

Ý nghĩa của cơ chế này (Nghị định 287/2026/NĐ-CP và Nghị định 341/2025) càng rõ ràng hơn đối với báo chí chuyên ngành năng lượng, là bước khởi đầu cho quá trình xây dựng một môi trường - trong đó tri thức được sáng tạo, khai thác, chia sẻ trên cơ sở tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Khi nội dung chất lượng được bảo hộ và được bù đắp tương xứng, báo chí chuyên ngành sẽ có thêm điều kiện để phát huy vai trò là một chủ thể quan trọng của nền kinh tế tri thức, góp phần nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực cạnh tranh của đất nước trong kỷ nguyên số./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị định số 287/2026/NĐ-CP của Chính phủ ngày 17/7/2026: Quy định về tiền bản quyền trong các lĩnh vực: Điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí, xuất bản.

2. Nghị định số 341/2025/NĐ-CP của Chính phủ ngày 26/12/2025: Quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan.