Dịch vụ phụ trợ - Mảnh ghép còn thiếu của thị trường điện cạnh tranh Việt Nam

Tái cơ cấu EVN gắn với thị trường điện cạnh tranh và đề xuất thứ tự ưu tiên trong lộ trình Về phương án tái cơ cấu EVN, hiện Bộ Tài chính và Bộ Công Thương đang có quan điểm khác nhau. Thực chất, hai bộ không khác nhau về mục tiêu, mà khác nhau về thứ tự ưu tiên. Bộ Công Thương nhìn từ yêu cầu cấu trúc thị trường (truyền tải là khâu độc quyền tự nhiên, nên phải độc lập với bên mua, bên bán điện thì cạnh tranh mới công bằng); Bộ Tài chính nhìn từ rủi ro tài chính và an ninh cung ứng. Qua nghiên cứu một số mô hình thành công, cũng như thất bại từ quốc tế, chúng tôi phân tích làm rõ thêm những lo ngại của hai bộ; gợi mở các điều kiện, nguyên tắc và những vấn đề cần giải quyết trong tái cơ cấu ngành điện Việt Nam.

NSMO đã độc lập, nhưng thị trường điện vẫn còn thiếu một mảnh ghép quan trọng:

Việc tách Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0) khỏi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) để thành lập Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) trực thuộc Bộ Công Thương được xem là một trong những bước cải cách quan trọng nhất của ngành điện trong nhiều năm qua. Đây không chỉ là sự thay đổi về mô hình tổ chức, mà còn phản ánh yêu cầu tất yếu khi thị trường điện cạnh tranh ngày càng phát triển và số lượng các chủ thể tham gia hệ thống không ngừng gia tăng. Trong một thị trường điện hiện đại, đơn vị vận hành hệ thống phải giữ vai trò trung lập, bảo đảm việc huy động nguồn điện và điều hành thị trường được thực hiện theo các quy tắc minh bạch, thống nhất, không phụ thuộc vào lợi ích của bất kỳ doanh nghiệp phát điện nào.

Việc NSMO hoạt động độc lập vì vậy đã tạo nền tảng quan trọng để củng cố niềm tin của các nhà đầu tư đối với thị trường điện Việt Nam. Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn vào kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy sự độc lập về tổ chức mới chỉ là bước khởi đầu. Để một đơn vị vận hành hệ thống thực sự phát huy vai trò của mình, cần có đầy đủ các công cụ thị trường nhằm huy động những nguồn lực linh hoạt với chi phí tối ưu, bảo đảm hệ thống điện vận hành an toàn trong mọi thời điểm.

Tại Việt Nam (mặc dù thị trường phát điện cạnh tranh đã vận hành nhiều năm và thị trường bán buôn điện cạnh tranh đang từng bước hoàn thiện), nhưng cơ chế thị trường đối với các dịch vụ phụ trợ vẫn chưa hình thành đầy đủ. Phần lớn các nguồn lực phục vụ điều tần, điều áp, dự phòng công suất, hay xử lý các biến động của hệ thống vẫn được huy động theo cơ chế kỹ thuật, hoặc các quy định hành chính, thay vì thông qua cạnh tranh về giá và chất lượng dịch vụ. Điều đó đồng nghĩa với việc NSMO đã trở thành đơn vị điều hành độc lập, nhưng vẫn chưa có đầy đủ công cụ thị trường để khai thác hiệu quả các nguồn lực linh hoạt của hệ thống. Khoảng trống này sẽ ngày càng rõ nét khi Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh đặt mục tiêu phát triển mạnh điện gió, điện mặt trời, hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), điều chỉnh phụ tải (Demand Response - DR) và các nguồn điện phân tán.

Trong bối cảnh đó, thách thức của hệ thống điện không còn chỉ là bảo đảm đủ sản lượng điện, mà còn là duy trì khả năng phản ứng nhanh trước các biến động liên tục của nguồn và phụ tải. Giá trị của một nguồn điện vì vậy không chỉ nằm ở lượng điện năng phát ra, mà còn ở khả năng cung cấp tính linh hoạt cho toàn hệ thống. Chính vì vậy, sau bước cải cách về tổ chức với NSMO, nhiệm vụ tiếp theo của thị trường điện Việt Nam không chỉ là mở rộng giao dịch điện năng, mà còn phải hình thành đầy đủ thị trường dịch vụ phụ trợ. Đây sẽ là mảnh ghép còn thiếu để thị trường điện cạnh tranh vận hành theo đúng thông lệ quốc tế; đồng thời tạo nền tảng cho việc tích hợp quy mô lớn các nguồn năng lượng tái tạo trong giai đoạn tới.

Thị trường dịch vụ phụ trợ:

1. Từ “điều độ hành chính”, đến cơ chế thị trường:

Trong bất kỳ hệ thống điện nào, cân bằng cung - cầu điện năng mới chỉ là một phần của nhiệm vụ vận hành. Điều quan trọng không kém là duy trì tần số, điện áp và dự phòng công suất để bảo đảm hệ thống luôn vận hành an toàn, ổn định. Muốn làm được điều đó, đơn vị vận hành hệ thống phải huy động nhiều loại dịch vụ kỹ thuật như điều tần, điều áp, dự phòng quay, dự phòng khởi động nhanh, khởi động đen (black start) và các nguồn linh hoạt có khả năng phản ứng gần như tức thời trước những biến động của hệ thống. Đó chính là các dịch vụ phụ trợ (Ancillary Services).

Tại hầu hết các thị trường điện phát triển, những dịch vụ này được giao dịch trên một thị trường riêng, độc lập với thị trường điện năng. Các đơn vị có khả năng cung cấp dịch vụ cạnh tranh về giá và năng lực kỹ thuật, còn đơn vị vận hành hệ thống lựa chọn nguồn phù hợp và thanh toán theo cơ chế thị trường. Nhờ đó, các nguồn lực linh hoạt được huy động theo tín hiệu giá thay vì chủ yếu dựa trên mệnh lệnh điều độ.

Tại Việt Nam, mặc dù thị trường phát điện cạnh tranh đã vận hành nhiều năm và thị trường bán buôn điện cạnh tranh đang từng bước hoàn thiện, nhưng thị trường dịch vụ phụ trợ vẫn chưa hình thành đầy đủ. Phần lớn các nguồn điện tham gia điều tần, điều áp, hoặc duy trì dự phòng công suất hiện vẫn được huy động theo cơ chế điều độ hành chính. Điều này khiến giá trị của tính linh hoạt chưa được phản ánh đầy đủ đã làm hạn chế động lực đầu tư vào các nguồn lực có khả năng hỗ trợ vận hành hệ thống.

2. Khi hệ thống điện ngày càng cần nhiều tính linh hoạt:

Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh xác định trong giai đoạn tới, tỷ trọng điện gió, điện mặt trời, hệ thống lưu trữ năng lượng (bao gồm thủy điện tích năng và BESS), cũng như các nguồn điện phân tán sẽ tiếp tục tăng nhanh. Đây là xu hướng tất yếu của quá trình chuyển dịch năng lượng, nhưng cũng làm thay đổi lớn yêu cầu vận hành hệ thống điện.

Khác với các nhà máy nhiệt điện truyền thống, công suất của điện gió và điện mặt trời phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết và có thể thay đổi chỉ trong vài phút. Điều đó khiến nhu cầu về các nguồn có khả năng điều chỉnh công suất tức thời ngày càng lớn. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy chỉ trả tiền cho điện năng thuần sang trả tiền cho cả khả năng cung cấp tính linh hoạt của hệ thống. Giá trị của một nguồn điện không còn chỉ được đo bằng số MWh phát lên lưới, mà còn bằng khả năng phản ứng nhanh, duy trì dự phòng và hỗ trợ ổn định vận hành. Xu hướng này cũng mở rộng đáng kể phạm vi các chủ thể tham gia thị trường dịch vụ phụ trợ.

Nếu trước đây nguồn cung chủ yếu là thủy điện, tua bin hơi và tua bin khí, thì hiện nay hệ thống lưu trữ năng lượng (thủy điện tích năng và BESS), các chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response - DR), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant - VPP), các đơn vị tổng hợp nguồn lực (Aggregator). Thậm chí các phương tiện giao thông điện kết nối lưới (Vehicle-to-Grid) đều đã trở thành những nhà cung cấp dịch vụ phụ trợ quan trọng tại nhiều quốc gia.

Đối với các công nghệ này, doanh thu không chỉ đến từ việc bán điện. Tại nhiều thị trường điện, phần lớn doanh thu của hệ thống BESS được tạo ra từ các dịch vụ điều tần, dự phòng và cân bằng hệ thống. Tương tự, khách hàng tham gia chương trình DR được thanh toán vì đã cung cấp khả năng điều chỉnh phụ tải theo yêu cầu của đơn vị vận hành hệ thống.

Điều đó cho thấy sự phát triển của các nguồn điện linh hoạt luôn gắn liền với sự tồn tại của một thị trường dịch vụ phụ trợ minh bạch và cạnh tranh. Nếu thiếu thị trường này, nhiều công nghệ mới sẽ rất khó phát huy đầy đủ hiệu quả kinh tế, trong khi hệ thống điện cũng mất đi cơ hội khai thác các nguồn lực linh hoạt với chi phí tối ưu.

3. NSMO cần một “sân chơi” đúng nghĩa:

Để phát huy đầy đủ vai trò của một đơn vị vận hành hệ thống hiện đại, NSMO không chỉ cần quyền điều độ, mà còn cần các công cụ thị trường để huy động nguồn lực theo nguyên tắc cạnh tranh. Khi đó, NSMO sẽ không chỉ điều hành hệ thống điện, mà còn xác định nhu cầu dịch vụ phụ trợ, tổ chức lựa chọn đơn vị cung cấp, giám sát chất lượng dịch vụ và thanh toán theo đúng giá trị mà từng nguồn lực mang lại. Đây cũng là mô hình đang được áp dụng phổ biến tại các thị trường điện phát triển - nơi đơn vị vận hành hệ thống đóng vai trò là “người mua” các dịch vụ phụ trợ thay mặt toàn hệ thống, bảo đảm việc huy động các nguồn lực linh hoạt đạt hiệu quả kỹ thuật và chi phí tối ưu.

4. Không chỉ là vấn đề kỹ thuật:

Việc hình thành thị trường dịch vụ phụ trợ không đơn thuần là bổ sung thêm một phân đoạn của thị trường điện. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để khai thác hiệu quả các nguồn lực linh hoạt trong tương lai - từ hệ thống lưu trữ năng lượng, điều chỉnh phụ tải, nhà máy điện ảo, đến các nguồn điện phân tán và phương tiện giao thông điện. Đồng thời, cơ chế này cũng góp phần giảm chi phí vận hành toàn hệ thống, hạn chế đầu tư nguồn điện chỉ nhằm đáp ứng một số ít giờ phụ tải cực đại trong năm và nâng cao khả năng tích hợp năng lượng tái tạo với quy mô lớn.

Có thể nói, nếu thị trường phát điện cạnh tranh quyết định “ai sản xuất điện”, thì thị trường dịch vụ phụ trợ sẽ quyết định “ai cung cấp tính linh hoạt” để hệ thống điện vận hành an toàn, ổn định và hiệu quả nhất. Sau bước cải cách về tổ chức với NSMO, việc hình thành thị trường dịch vụ phụ trợ vì vậy sẽ là bước cải cách tiếp theo mang tính quyết định đối với quá trình hiện đại hóa thị trường điện Việt Nam.

Hoàn thiện thị trường dịch vụ phụ trợ - Từ điều hành kỹ thuật, sang cơ chế thị trường:

Để thị trường dịch vụ phụ trợ thực sự hình thành và vận hành hiệu quả, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện đồng bộ bốn nhóm điều kiện:

Thứ nhất: Hoàn thiện khung pháp lý.

Cần sớm ban hành đầy đủ các quy định về danh mục dịch vụ phụ trợ, tiêu chuẩn kỹ thuật, phương thức lựa chọn đơn vị cung cấp, nguyên tắc xác định giá và cơ chế thanh toán. Đây là nền tảng để thị trường vận hành minh bạch, cạnh tranh và tạo niềm tin cho các nhà đầu tư.

Thứ hai: Đổi mới cơ chế định giá.

Khác với thị trường điện năng, giá trị của dịch vụ phụ trợ nằm ở khả năng sẵn sàng đáp ứng yêu cầu điều độ hơn là sản lượng điện phát lên lưới. Vì vậy, cần từng bước chuyển sang cơ chế thanh toán theo giá trị dịch vụ được cung cấp thay vì chủ yếu bù đắp chi phí như hiện nay. Chỉ khi tính linh hoạt được định giá đúng, các doanh nghiệp mới có động lực đầu tư vào BESS, nguồn điện khởi động nhanh, DR và các công nghệ hỗ trợ vận hành hệ thống.

Thứ ba: Mở rộng đối tượng tham gia thị trường.

Bên cạnh các nhà máy điện truyền thống, cần từng bước cho phép BESS, các chương trình DR, nhà máy điện ảo (VPP), Aggregator và các phương tiện giao thông điện kết nối lưới tham gia cung cấp dịch vụ phụ trợ. Điều này không chỉ làm tăng tính cạnh tranh, mà còn khai thác hiệu quả các nguồn lực phân tán đang ngày càng phát triển.

Thứ tư: Phát triển hạ tầng số phục vụ vận hành thị trường.

Thị trường dịch vụ phụ trợ chỉ có thể vận hành hiệu quả khi có hệ thống SCADA hiện đại, công tơ đo đếm thông minh, dữ liệu thời gian thực, hạ tầng viễn thông ổn định và các nền tảng phần mềm đủ khả năng xử lý khối lượng lớn giao dịch kỹ thuật. Song song với đó, cần sớm hình thành cơ chế cho các đơn vị tổng hợp nguồn lực (Aggregator). Trong tương lai, hàng triệu hệ thống điện mặt trời mái nhà, BESS và xe điện sẽ khó có thể tự nhiên tham gia trực tiếp thị trường. Thông qua Aggregator, các nguồn lực nhỏ lẻ có thể được tập hợp thành một nguồn công suất đủ lớn để cung cấp các dịch vụ điều tần, dự phòng, hoặc điều chỉnh phụ tải. Đây là mô hình đã được triển khai rộng rãi tại châu Âu, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia châu Á.

Việc phát triển thị trường dịch vụ phụ trợ cũng cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp. Trong giai đoạn đầu, Việt Nam có thể ưu tiên các dịch vụ cơ bản như dự phòng quay, điều tần và điều áp; đồng thời mở rộng các chương trình DR đối với khách hàng sử dụng điện lớn. Khi thị trường bán buôn điện cạnh tranh và hạ tầng số được hoàn thiện, phạm vi thị trường sẽ từng bước mở rộng để các nguồn điện linh hoạt tham gia cạnh tranh bình đẳng.

Thực tế tại Việt Nam cũng cho thấy cơ chế này đang từng bước phát huy hiệu quả. Trong những năm gần đây, EVN và các tổng công ty điện lực trên cả nước đã triển khai rộng rãi các chương trình điều chỉnh phụ tải (DR), thu hút ngày càng nhiều khách hàng sử dụng điện lớn tham gia. Đặc biệt trong các đợt nắng nóng và phụ tải tăng cao của năm 2026, nhiều doanh nghiệp đã chủ động điều chỉnh, hoặc dịch chuyển kế hoạch sản xuất theo đề nghị của ngành điện, góp phần giảm áp lực cho hệ thống; đồng thời tối ưu chi phí sử dụng điện nhờ khai thác hiệu quả các khung giá theo thời gian sử dụng. Tuy nhiên, các chương trình này vẫn chủ yếu mang tính khuyến khích hành chính. Trong thời gian tới, cần từng bước chuyển sang cơ chế thị trường, trong đó khách hàng được thanh toán tương xứng với giá trị dịch vụ mà họ cung cấp.

Nhìn rộng hơn, việc hoàn thiện thị trường dịch vụ phụ trợ không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả điều độ hệ thống điện, mà còn tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi sang hệ thống điện thông minh. Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tiếp tục gia tăng, tính linh hoạt sẽ trở thành một loại hàng hóa mới của thị trường điện. Khi đó, thị trường dịch vụ phụ trợ sẽ đóng vai trò kết nối giữa các nguồn điện truyền thống, năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ, phụ tải điều chỉnh và các nguồn lực phân tán khác, góp phần hoàn thiện một thị trường điện cạnh tranh hiện đại, minh bạch và vận hành theo tín hiệu thị trường.

Tạm kết luận:

Việc NSMO hoạt động theo mô hình độc lập đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình cải cách thị trường điện Việt Nam. Tuy nhiên, một thị trường điện cạnh tranh hiện đại không chỉ cần một đơn vị vận hành hệ thống độc lập, mà còn phải có đầy đủ các công cụ thị trường để huy động những nguồn lực linh hoạt với chi phí tối ưu. Trong số đó, thị trường dịch vụ phụ trợ giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì không chỉ bảo đảm vận hành an toàn hệ thống, mà còn tạo động lực kinh tế cho các nguồn điện linh hoạt như pin lưu trữ (BESS), điều chỉnh phụ tải (Demand Response), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant - VPP) và các nguồn điện phân tán.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo theo Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh, giá trị của hệ thống điện sẽ ngày càng được quyết định không chỉ bởi sản lượng điện được phát ra, mà còn bởi khả năng duy trì tính linh hoạt, ổn định và khả năng ứng phó với các biến động theo thời gian thực. Điều đó đòi hỏi các dịch vụ như điều tần, điều áp, dự phòng công suất và điều chỉnh phụ tải phải từng bước được coi là những sản phẩm của thị trường và được định giá theo đúng giá trị mà chúng mang lại cho hệ thống.

Vì vậy, nhiệm vụ tiếp theo của quá trình cải cách thị trường điện là hình thành đầy đủ thị trường dịch vụ phụ trợ. Đây sẽ là mảnh ghép còn thiếu để thị trường điện cạnh tranh vận hành theo đúng thông lệ quốc tế; đồng thời tạo nền tảng cho việc tích hợp quy mô lớn các nguồn năng lượng tái tạo trong giai đoạn tới.

Nếu thị trường điện cạnh tranh là “bộ khung” của ngành điện hiện đại, thì thị trường dịch vụ phụ trợ chính là mảnh ghép còn thiếu để bộ khung đó vận hành trọn vẹn. Khi mảnh ghép này được hoàn thiện, NSMO sẽ không chỉ là đơn vị điều độ hệ thống điện quốc gia, mà còn trở thành trung tâm điều phối một thị trường điện hiện đại, minh bạch, linh hoạt và tiệm cận các thông lệ quốc tế.

Đón đọc kỳ tới: Ai sẽ bán dịch vụ phụ trợ cho NSMO?

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2024): Luật Điện lực số 61/2024/QH15.

2. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quyết định phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).

3. International Energy Agency (IEA) (2025): Electricity Market Design for Power System Flexibility.

4. NSMO (2025-2026): Báo cáo vận hành hệ thống điện và thị trường điện; các tài liệu công bố về vận hành hệ thống điện quốc gia.

5. EVN (2026): Các chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response) và quản lý nhu cầu điện năm 2026.