Dự báo xu hướng chuyển dịch năng lượng năm 2027 trong Báo cáo Năng lượng Tái tạo 2026 của IEA

Phát triển điện mặt trời để giảm nguy cơ thiếu điện năm 2027 và những mái nhà cần ưu tiên đầu tư Trước nguy cơ thiếu điện năm 2027, điện mặt trời mái nhà (tự sản xuất, tự tiêu thụ) có thể trở thành nguồn bổ sung triển khai nhanh, góp phần giảm áp lực cung ứng điện, nhất là tại miền Bắc. Tuy nhiên, hiệu quả không nằm ở số lượng hệ thống được lắp đặt, mà ở khả năng sử dụng trực tiếp sản lượng điện vào ban ngày. Vì vậy, cần ưu tiên những mái nhà có phụ tải phù hợp; đồng thời tháo gỡ các nút thắt về vốn và cơ chế đầu tư đối với tài sản công.

Đầu tháng 11/2026 Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã phát hành Báo cáo Năng lượng tái tạo 2026 (Renewables 2026). Thế giới dự kiến ​​sẽ bổ sung gần 4.800 GW công suất năng lượng tái tạo (NLTT) trong giai đoạn từ năm 2026 đến 2031, tăng khoảng 60% so với 6 năm trước đó.

Cũng trong Báo cáo trên, số lượng các dự án ở giai đoạn tiên tiến đang chờ kết nối vào lưới điện đã tăng vọt 60% chỉ trong một năm.

Điểm nhấn trong báo cáo Renewables 2026:

Tỷ trọng phát điện toàn cầu. Năng lượng tái tạo dự kiến cung cấp gần 45% sản lượng điện thế giới vào năm 2031, tăng mạnh từ mức 33% của năm 2025.

1. Sự thống trị của điện mặt trời: Điện mặt trời (Solar PV) đóng góp tới 75% tổng công suất lắp đặt mới toàn cầu (khoảng 3.605 GW, gồm 2.075 GW quy mô trang trại và 1.530 GW điện mái nhà). Đến năm 2031, điện mặt trời sẽ vượt thủy điện để trở thành nguồn phát điện tái tạo lớn nhất thế giới (chiếm 16% tổng sản lượng điện).

2. Chững lại ngắn hạn trong năm 2026: Công suất bổ sung toàn cầu năm 2026 dự báo giảm 11% so với năm 2025, chấm dứt chuỗi 21 năm lập kỷ lục liên tiếp. Nguyên nhân chính là do Trung Quốc chuyển đổi cơ chế hỗ trợ từ giá cố định sang đấu thầu cạnh tranh, khiến lắp đặt điện mặt trời tại nước này giảm gần 55% trong 9 tháng đầu năm 2026.

3. Nền kinh tế mới nổi bứt phá: Lần đầu tiên, tốc độ tăng trưởng công suất tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển (ngoài Trung Quốc) bắt kịp nhóm các nền kinh tế phát triển. Công suất lắp đặt mới tại Đông Nam Á, Trung Đông và châu Phi dự kiến tăng gấp ba lần.

4. Trung Quốc và Ấn Độ dẫn đầu: Trung Quốc vẫn là thị trường đóng góp lớn nhất (chiếm bình quân 53% mức tăng toàn cầu giai đoạn 2026-2031). Trong khi đó, Ấn Độ vươn lên thành thị trường tăng trưởng lớn thứ hai thế giới với tổng công suất tái tạo tăng hơn gấp đôi vào năm 2031.

5. Hoa Kỳ điều chỉnh tăng dự báo: IEA nâng dự báo tăng trưởng của Hoa Kỳ thêm gần 40% so với báo cáo năm ngoái nhờ triển khai nhanh điện mặt trời kết hợp pin lưu trữ để đáp ứng nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu.

6. Lĩnh vực sưởi ấm và công nghiệp: Năng lượng tái tạo hiện đại dự kiến đáp ứng 19% nhu cầu nhiệt toàn cầu vào năm 2031, tăng từ mức 15% năm 2025.

7. Giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch: Trong giai đoạn 2010-2025, năng lượng tái tạo đã giúp thế giới tiết kiệm lượng tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch tương đương 275 exajoule (EJ), giúp nhu cầu khí đốt tự nhiên năm 2025 thấp hơn 11% và than đá thấp hơn 9% so với kịch bản không có năng lượng tái tạo.

8. Nguy cơ cắt giảm công suất: Đến năm 2031, có tới 17 quốc gia sở hữu tỷ trọng năng lượng tái tạo biến đổi (gió, mặt trời) vượt quá 50% cơ cấu nguồn điện. Nếu không nâng cấp lưới điện và hệ thống lưu trữ kịp thời, sản lượng điện gió, mặt trời bị cắt giảm kỹ thuật có thể vượt 800 TWh/năm vào năm 2031 (gấp 4 lần mức năm 2025).

9. Áp lực giá điện âm: Số giờ ghi nhận giá điện âm tại châu Âu tiếp tục gia tăng vào các khung giờ cao điểm nắng, làm giảm doanh thu của các dự án điện thương mại và thử thách mô hình đầu tư dựa trên thị trường. Pin lưu trữ đang tăng trưởng nhanh, nhưng vẫn chưa đủ tốc độ để giải quyết triệt để bài toán cân bằng hệ thống.

Năm xu hướng chuyển dịch năng lượng năm 2027:

1. NLTT vượt than đá, riêng tại Hoa Kỳ, vượt qua cả khí tự nhiên:

Năm 2026 sẽ là thời điểm NLTT trở thành nguồn cung cấp điện lớn nhất thế giới, vượt qua than đá.

Báo cáo cập nhật giữa năm về điện năng của IEA dự báo sản lượng điện từ NLTT sẽ vượt than đá vào năm 2026; tỷ trọng của nguồn điện này trong cơ cấu điện toàn cầu dự kiến ​​tăng từ 33% vào năm 2025 lên 37% vào năm 2027, trong đó, năng lượng mặt trời đóng vai trò chủ đạo. IEA còn dự báo nguồn này sẽ bổ sung khoảng 600 TWh sản lượng điện mỗi năm cho đến năm 2030, vượt qua năng lượng gió, điện hạt nhân vào năm 2026, và vượt qua thủy điện vào năm 2029.

Tại Hoa Kỳ, một cột mốc quan trọng cũng sắp đạt được. Theo báo cáo “Electric Power Monthly” (Điện năng hàng tháng) của Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA): Tính đến ngày 1/9/2026, NLTT chiếm 34,5% công suất phát điện của Hoa Kỳ và dự kiến ​​sẽ đạt 37,3% vào ngày 31/8/2027. Nếu tính cả các hệ thống điện mặt trời quy mô nhỏ trên mái nhà, tổng công suất từ ​​ NLTT được dự báo sẽ vượt qua khí tự nhiên vào mùa hè năm 2027. Trong cùng khoảng thời gian 12 tháng này, NLTT và hệ thống lưu trữ bằng pin dự kiến ​​sẽ bổ sung khoảng 83 GW công suất mới, trong khi công suất từ ​​nhiên liệu hóa thạch lại có xu hướng giảm.

Điều cần theo dõi: Liệu cột mốc chuyển đổi này tại Hoa Kỳ có diễn ra đúng tiến độ hay không. Điều này phụ thuộc vào việc liệu các hệ thống điện mặt trời quy mô nhỏ có duy trì được tốc độ phát triển khoảng 6 GW mỗi năm hay không - một con số không nằm trong dự báo của EIA. Vì vậy, sự chuyển đổi này là khả thi, nhưng chưa chắc chắn.

2. Nút thắt chuyển dịch từ tấm pin sang đường dây truyền tải:

Hiện có khoảng 3.000 GW các dự án lưu trữ NLTT đang ở giai đoạn triển khai nâng cao, nhưng vẫn phải chờ kết nối vào lưới điện - con số này gấp 4 lần tổng công suất điện gió và điện mặt trời đã được kết nối vào lưới điện trong năm ngoái.

Theo báo cáo Renewables 2026: Danh sách chờ đợi này đã tăng 60% chỉ trong một năm. Việc sản xuất các tấm pin không còn là khâu khó khăn nhất; thay vào đó, thách thức thực sự nằm ở việc kết nối chúng vào hệ thống lưới điện. Một trang trại năng lượng mặt trời không thể kết nối với lưới điện sẽ không tạo ra được gì, và lượng điện lẽ ra có thể sản xuất được sẽ bị lãng phí - một vấn đề được gọi là “cắt giảm công suất”. Tình trạng này diễn ra nghiêm trọng nhất vào giữa trưa, khi bức xạ mặt trời mạnh nhất.

Sử dụng pin lưu trữ là giải pháp thay thế đang phát triển nhanh chóng. Báo cáo Triển vọng Năng lượng Ngắn hạn của Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA) dự báo: Công suất lưu trữ bằng pin tại Hoa Kỳ sẽ tăng gần gấp đôi, đạt khoảng 88 GW vào cuối năm 2027, so với mức khoảng 43 GW vào tháng 1/2026. Pin giúp lưu trữ năng lượng mặt trời thu được vào giữa trưa để giải phóng vào buổi tối - thời điểm nhu cầu và giá điện đạt đỉnh, cũng chính là lúc mức giá trong hóa đơn tiền điện của hộ gia đình được xác định.

Điều cần theo dõi là liệu danh sách chờ kết nối vào lưới điện có rút ngắn lại hay không. Nếu các cải cách về quy trình kết nối và đầu tư vào lưới điện giải quyết được tình trạng tồn đọng này, nguồn năng lượng mặt trời giá rẻ sẽ sớm đến được với người tiêu dùng. Ngược lại, nếu danh sách chờ tiếp tục kéo dài, nguồn điện giá rẻ đó sẽ vẫn bị “mắc kẹt” và không thể sử dụng.

3. Nhu cầu đang tăng nhanh hơn tốc độ chuyển đổi năng lượng:

Nhu cầu điện toàn cầu dự kiến ​​sẽ tăng 3,8% vào năm 2027 - cao hơn đáng kể so với mức trung bình 2,7% của thập kỷ qua - và các trung tâm dữ liệu là một trong những nguyên nhân chính.

IEA dự báo lượng điện tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu sẽ tăng hơn gấp đôi - từ 415 TWh năm 2024, lên khoảng 945 TWh vào năm 2030 - tương đương với tổng lượng điện mà Nhật Bản tiêu thụ hiện nay. Hoa Kỳ chiếm khoảng một nửa mức tăng trưởng đó. Xe điện cũng góp phần tạo thêm áp lực tương tự: NLTT được sử dụng cho xe điện chiếm khoảng 45% mức tăng trưởng năng lượng tái tạo trong lĩnh vực giao thông - một lĩnh vực mà IEA dự báo sẽ tăng hơn 60% vào năm 2031.

Một hệ quả đáng lo ngại là việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch cũng sẽ tăng theo. Báo cáo “Điện năng 2026” (Electricity 2026) của IEA: Sản lượng điện từ khí đốt tự nhiên sẽ tăng khoảng 2,6%/năm trên toàn cầu cho đến năm 2030, và khoảng 3%/năm tại Hoa Kỳ, do nhu cầu tăng nhanh hơn tốc độ bổ sung các nguồn năng lượng sạch vào lưới điện. Tỷ trọng của than đá sẽ giảm từ 34% xuống còn 27% vào năm 2030. Tuy nhiên, đây vẫn là nguồn cung cấp điện đơn lẻ lớn nhất thế giới trong suốt thập kỷ này.

Điều cần theo dõi: Liệu nhu cầu mới sẽ được đáp ứng bằng các nguồn cung năng lượng sạch, hay bằng cách tiếp tục duy trì hoạt động của các nhà máy điện sử dụng nhiên liệu hóa thạch lâu hơn dự kiến.

Tại Hoa Kỳ, IEA lưu ý rằng: Chính phủ đã trì hoãn việc đóng cửa một số nhà máy điện than để ứng phó với nhu cầu năng lượng đang tăng vọt, trong đó có nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu.

4. Năng lượng hạt nhân trở lại - tái khởi động thay vì chỉ dừng lại ở lời hứa:

Hai lò phản ứng hạt nhân tại Hoa Kỳ từng đóng cửa sẽ hoạt động trở lại vào năm 2027 - đây là những trường hợp tái khởi động đầu tiên thuộc loại hình này trên thế giới.

Nhà máy Palisades ở Michigan (công suất 800 MW) đã bắt đầu nạp nhiên liệu vào tháng 8 năm 2026. Theo các thỏa thuận mua bán điện, nhà máy này phải đi vào vận hành trước tháng 3 năm 2027. Đây sẽ là lò phản ứng thương mại đầu tiên trên thế giới tiếp tục phát điện sau khi quy trình ngừng hoạt động đã bắt đầu. Bộ Năng lượng Hoa Kỳ đang cung cấp khoản vay 1,52 tỷ USD để hỗ trợ quá trình tái khởi động này.

Trung tâm Năng lượng Sạch Crane (Crane Clean Energy Center) tại Pennsylvania - vốn là tổ máy số 1 của Nhà máy Three Mile Island (từng duy trì hoạt động suốt nhiều thập kỷ sau sự cố năm 1979 tại tổ máy số 2 kế bên) - đang được Tập đoàn Constellation Energy tái khởi động với chi phí khoảng 1,6 tỷ USD, thông qua thỏa thuận mua bán điện kéo dài 20 năm với Microsoft. Ủy ban Quản lý Hạt nhân Hoa Kỳ đã hoàn tất đánh giá tác động môi trường vào tháng 9 năm 2026 với kết luận “không có tác động đáng kể nào”, trong khi Bộ Năng lượng Hoa Kỳ đã hoàn tất khoản vay 1 tỷ USD vào tháng 11 năm 2025. Constellation đặt mục tiêu đưa nhà máy trở lại vận hành vào năm 2027.

Một dự án tái khởi động thứ ba là Nhà máy Duane Arnold ở Iowa, dự kiến ​​hoàn thành vào năm 2029. Tổng cộng, ba dự án này sẽ khôi phục công suất 2,25 GW, với sự hỗ trợ từ các khoản vay liên bang trị giá khoảng 4,4 tỷ USD.

Điều cần theo dõi: Liệu Nhà máy Palisades có kịp đi vào vận hành vào tháng 3/2027 hay không. Cả hai dự án tái khởi động này vẫn cần các phê duyệt cuối cùng từ cơ quan quản lý, cũng như đảm bảo về mặt kỹ thuật. Vì vậy, các mốc thời gian nêu trên chỉ là mục tiêu dự kiến, ​​chứ không phải cam kết chắc chắn. Nếu Palisades không đạt được tiến độ, mô hình “tái khởi động” này sẽ mất đi uy tín đối với các nhà đầu tư và cơ quan quản lý.

5. Thay đổi động lực: An ninh năng lượng thay thế cho vấn đề khí hậu:

Ông Fatih Birol - Giám đốc điều hành IEA cho biết: “Ngày nay, an ninh năng lượng mới là yếu tố chính thúc đẩy sự mở rộng của NLTT chứ không phải chính sách khí hậu”. Sau cuộc chiến tại Iran bắt đầu vào cuối tháng 2/2026 - sự kiện gây gián đoạn các thị trường năng lượng quanh eo biển Hormuz - các chính phủ từ Ấn Độ đến Đông Nam Á, châu Phi và Trung Đông đã đẩy nhanh các kế hoạch phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu và tránh tác động từ biến động giá cả. Chính vì vậy, Báo cáo của IEA xác định an ninh năng lượng chính là động lực thúc đẩy sự mở rộng này.

Sự tăng trưởng cũng đang lan rộng. Lần đầu tiên, công suất năng lượng tái tạo được bổ sung tại các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển (ngoại trừ Trung Quốc) dự kiến ​​sẽ ngang bằng với mức tăng tại các nền kinh tế phát triển. Tỷ trọng của Trung Quốc được dự báo sẽ giảm từ hơn 60% vào năm 2025 xuống mức trung bình 53% trong giai đoạn dự báo; trong khi đó, Ấn Độ nổi lên là thị trường tăng trưởng lớn thứ hai thế giới, với tổng công suất NLTT dự kiến ​​tăng hơn gấp đôi vào năm 2031.

Người tiêu dùng cũng đóng vai trò quan trọng trong xu hướng này. Theo IEA: Điện mặt trời mái nhà đã cải thiện dịch vụ cung cấp điện cho khoảng 70 triệu hộ gia đình trên toàn cầu. Đây là các hệ thống quy mô nhỏ, có thể lắp đặt nhanh chóng, được triển khai như một giải pháp trực tiếp trước tình trạng giá nhiên liệu tăng cao và nguồn cung không ổn định.

Một vấn đề đáng theo dõi là liệu quá trình mở rộng năng lượng vì mục tiêu an ninh có tiếp tục duy trì nếu giá nhiên liệu giảm xuống hay không. Các động cơ liên quan đến an ninh thường bền vững hơn so với những cam kết về khí hậu. Tuy nhiên, tại một số quốc gia, lập luận về an ninh cũng có thể được dùng để biện minh cho việc tiếp tục sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong nước. Do đó, bản thân động cơ này chưa phải là yếu tố đảm bảo chắc chắn cho kết quả cuối cùng.

Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ từ các nguồn nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo và năng lượng sạch nhằm thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-zero) vào năm 2050. [1, 2]

Năng lượng tái tạo tại Việt Nam: Hiện tại và triển vọng:

NLTT đang trở thành xu hướng phát triển mạnh mẽ trong hệ thống năng lượng toàn cầu, giải pháp bền vững giúp đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế. Nhận thức rõ tầm quan trọng này, Đảng và Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích đầu tư và phát triển lĩnh vực này. Việt Nam cũng cam kết mạnh mẽ trong việc giảm phát thải ròng về 0 (Net-zero) vào năm 2050. Điều này thể hiện sự quyết tâm trong việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Trên thực tế, Việt Nam sở hữu nhiều tiềm năng lớn để khai thác các nguồn NLTT, đặc biệt là năng lượng mặt trời và năng lượng gió. Hiện tại Việt Nam dẫn đầu Đông Nam Á về điện mặt trời (khoảng 17,2 GW), trong đó phần lớn là từ các dự án quy mô lớn và điện mặt trời mái nhà tại các tỉnh miền Trung và miền Nam như Ninh Thuận, Bình Thuận. Cả điện gió trên bờ và ngoài khơi liên tục được bổ sung vào hệ thống lưới điện quốc gia, đặc biệt tại các vùng có tiềm năng gió cao ở duyên hải miền Trung và Tây Nguyên.

Thủy điện của Việt Nam chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu điện truyền thống, trong khi năng lượng sinh khối (chủ yếu từ bã mía) và rác thải đô thị đang bước đầu được khai thác.

Thách thức hiện tại đối với lĩnh vực NLTT của Việt Nam là hạ tầng truyền tải điện chưa theo kịp tốc độ phát triển nóng của các dự án năng lượng tái tạo, dẫn đến tình trạng quá tải lưới cục bộ. Ngoài ra, tính bất định của gió và mặt trời đòi hỏi phải có giải pháp lưu trữ năng lượng đi kèm.

Định hướng chiến lược: Theo cập nhật từ Đề án triển khai Tuyên bố chính trị thiết lập quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP): Việt Nam phấn đấu nâng tỷ lệ nguồn năng lượng tái tạo lên khoảng 47% tổng công suất điện. Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh đặt mục tiêu loại bỏ hoàn toàn điện than vào năm 2050, chuyển đổi các nhà máy điện than cũ sang dùng sinh khối, hoặc amoniac. Bổ sung nguồn điện khí và hạt nhân để bù đắp sự gián đoạn của năng lượng tái tạo, Chính phủ định hướng phát triển kết hợp khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), đẩy mạnh lưu trữ điện, hydro xanh, amoniac xanh, và đưa điện hạt nhân (với các dự án như Ninh Thuận 1 và 2 mục tiêu vận hành giai đoạn 2030-2035) trở thành trụ cột ổn định không phát thải carbon./.

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Link tham khảo:

1. https://orangenamu.blogspot.com/2026/11/energy-transition-trends-2027-5-signals.html

2. IEA, "Energy security concerns spur faster renewables growth across a widening constellation of countries" (Renewables 2026 press release, November 6, 2026) - iea.org

3. IEA, Electricity 2026, "Supply" chapter - iea.org

4. IEA, Electricity Mid-Year Update 2026 (July 2026) - global electricity demand growth of 3.6% in 2026 and 3.8% in 2027; renewables pass coal in 2026

5. IEA, Energy and AI (April 2025) and 2026 update - data-center electricity use of 415 TWh in 2024, about 945 TWh by 2030

6. U.S. Energy Information Administration, Electric Power Monthly (data through August 31, 2026, released October 23, 2026) and Short-Term Energy Outlook - U.S. renewables and battery storage capacity projections

7. U.S. Department of Energy loan announcements and Constellation Energy/Holtec International restart plans, as reported in October 2026 - Palisades and Crane Clean Energy Center timelines and financing

8. https://tapchicongthuong.vn/giai-phap-khai-thac-nguon-nang-luong-tai-tao-tai-viet-nam-179055.htm

9.greeninvietnam.org/blogs/blog/khai-quat-ve-nang-luong-tai-tao-o-viet-nam-thuc-trang-tiem-nang