Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP) - Làm gì để các dự án thực sự có khả năng huy động vốn?

Cần thay đổi cách chuẩn bị dự án để khơi thông nguồn vốn chuyển dịch năng lượng từ JETP Sau hơn hai năm triển khai Kế hoạch huy động nguồn lực (RMP), JETP (Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng) tại Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể trong hoàn thiện chính sách và xác định danh mục dự án chuyển đổi năng lượng. Tuy nhiên, việc chuyển từ danh mục dự án sang các dự án thực sự sẵn sàng đầu tư và có khả năng tiếp cận nguồn vốn vẫn còn nhiều điểm nghẽn, đòi hỏi phải đổi mới cách thức chuẩn bị, lựa chọn và hỗ trợ dự án.

“Bankability” là điểm nghẽn lớn:

Việt Nam đã xác định 48 dự án phù hợp với JETP, với tổng nhu cầu vốn trên 11 tỷ USD. Tuy nhiên, mới có 3 dự án huy động được khoảng 722 triệu USD nguồn vốn JETP, trong khi các dự án này thực chất đã được đàm phán với đối tác tài chính từ trước khi JETP hình thành. Điều đó cho thấy thách thức hiện nay không chỉ là tìm kiếm nguồn vốn, mà là tạo ra những dự án đủ khả năng huy động vốn (bankability).

Hội thảo các điều kiện để dự án JETP đạt khả năng huy động vốn: Cấu trúc tài chính, phân bổ rủi ro và các tiêu chuẩn môi trường - xã hội.

Theo các ý kiến tại hội thảo: Một điểm nghẽn quan trọng là chưa xác định rõ lợi thế của nguồn vốn JETP so với các nguồn vốn ODA khác. Các cam kết của Nhóm các Đối tác quốc tế (IPG) và Liên minh tài chính Glasgow vì mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (GFANZ) cũng chưa được cụ thể hóa đầy đủ thành những điều kiện tài chính đủ hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Bà Nguyễn Thị Diệu Trinh - Cục phó Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại, Bộ Tài chính.

Ông Nicolas Leconte - Cố vấn về JETP và chuyển đổi năng lượng, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam.

JETP cần tạo ra giá trị gia tăng rõ ràng:

Nguồn lực cho chuyển dịch năng lượng có hạn trong khi nhu cầu vốn rất lớn. Vì vậy, nguồn vốn JETP cần tạo ra giá trị gia tăng rõ ràng so với các kênh tài chính khác. Một khoản vay sẽ hấp dẫn hơn, nếu có điều kiện ưu đãi tốt, hoặc giúp tháo gỡ những rủi ro mà nguồn vốn thương mại thông thường khó xử lý.

Các đại biểu đề xuất tăng nguồn vốn không hoàn lại cho hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao chất lượng dự án và tập trung nguồn lực cho một số dự án có khả năng triển khai nhanh để tạo mô hình thí điểm.

Tài chính hỗn hợp để mở đường cho vốn tư nhân:

Tài chính hỗn hợp (blended finance) được xem là một hướng tiếp cận quan trọng. Theo đó, vốn công, hoặc vốn ưu đãi không thay thế vốn tư nhân, mà được sử dụng để tháo gỡ điểm nghẽn, giảm rủi ro và làm cho dự án hấp dẫn hơn đối với nhà đầu tư và các tổ chức tín dụng.

Mô hình Thủy điện Tích năng Bác Ái (1.200 MW) được xem là một kinh nghiệm đáng tham khảo. Dự án có tổng vốn đầu tư 691 triệu EUR, với thỏa thuận tín dụng 480 triệu EUR, có sự tham gia của liên danh các định chế tài chính phát triển thuộc IPG. Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) đóng vai trò chủ trì; đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và đồng hành từ giai đoạn chuẩn bị dự án trước khi các định chế tài chính khác tham gia. Đây có thể là mô hình để nghiên cứu áp dụng cho các dự án JETP khác.

ETEF cần đi nhanh hơn:

Quỹ hỗ trợ chuyển dịch năng lượng của nhóm các nhà tài trợ châu Âu (ETEF) được EU hình thành nhằm hỗ trợ kỹ thuật và chuẩn bị dự án cho JETP. Quy mô tài trợ không hoàn lại đã tăng từ 16 triệu EUR lên 40 triệu EUR (vào tháng 12/2025).

Tuy nhiên, để nguồn lực này phát huy hiệu quả, các đại biểu cho rằng: Cần rút ngắn thời gian xây dựng và phê duyệt các nhiệm vụ hỗ trợ; đồng thời mở rộng lĩnh vực ưu tiên, trong đó có các dự án truyền tải và các dự án tăng tính linh hoạt cho hệ thống điện như BESS.

Cần hài hòa yêu cầu môi trường - xã hội:

Các dự án sử dụng vốn quốc tế thường phải đáp ứng yêu cầu ESIA (Đánh giá tác động môi trường xã hội) với phạm vi rộng hơn Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA) theo quy định trong nước, đặc biệt về các vấn đề xã hội. Đây là yêu cầu cần thiết để tiếp cận nguồn vốn quốc tế, nhưng nếu phải lập song song hai bộ hồ sơ với những yêu cầu tương đồng, thời gian và chi phí chuẩn bị dự án sẽ tăng lên.

Vì vậy, một kiến nghị quan trọng là nghiên cứu hài hòa quy trình và hồ sơ EIA/ESIA, tăng cường sử dụng các hồ sơ, phê duyệt đã có của cơ quan quản lý Việt Nam và tiến tới nghiên cứu một mẫu đánh giá môi trường - xã hội phù hợp cho các dự án JETP.

Quy trình quá dài có thể làm mất cơ hội đầu tư:

Thời gian là một yếu tố quan trọng đối với các dự án chuyển đổi năng lượng. Tại hội thảo, các dự án pin lưu trữ năng lượng (BESS) của Tổng công ty Điện lực Hà Nội và Tổng công ty Điện lực miền Bắc được dẫn chứng là những dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên của JETP, nhưng không thể tiếp cận nguồn vốn do yêu cầu về thời gian của nhà đầu tư quá ngắn. Nếu phải chờ khoảng hai năm theo quy trình JETP, hiệu quả kinh tế của dự án sẽ không còn phù hợp.

Điều này cho thấy một cơ chế tài chính ưu đãi nhưng quy trình quá dài có thể không tạo ra lợi thế thực tế cho doanh nghiệp.

Phiên tọa đàm.

Cần minh bạch hơn về điều kiện tài chính:

Các đại biểu đề xuất Nhóm các đối tác quốc tế (IPG) và Liên minh tài chính Glasgow vì mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (GFANZ) đưa ra các điều kiện ưu đãi sơ bộ như thời hạn vay, lãi suất và tỷ lệ tham gia vốn, để nhà đầu tư có cơ sở đánh giá hiệu quả tài chính ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Nếu doanh nghiệp chưa biết mức độ ưu đãi thực tế của nguồn vốn JETP, việc đưa nguồn vốn này vào mô hình tài chính và quyết định đầu tư sẽ rất khó khăn.

Phát huy vai trò của ngân hàng trong nước và khu vực tư nhân:

Một hướng tiếp cận được đề xuất là tăng vai trò của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong đánh giá và cấp vốn cho dự án, trong khi các đối tác tài chính quốc tế tham gia một phần nguồn vốn. Mô hình này có thể kết hợp lợi thế hiểu biết thị trường trong nước với nguồn lực và kinh nghiệm tài chính quốc tế.

Bên cạnh đó, khu vực tư nhân cần được coi là một lực lượng quan trọng của JETP. Chuyển đổi năng lượng đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, không thể chỉ dựa vào doanh nghiệp nhà nước và vốn ODA.

Các đại biểu đề xuất khuyến khích doanh nghiệp tư nhân chủ động đề xuất dự án JETP; đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ những dự án có quy mô vừa và nhỏ, phù hợp với năng lực của các nhà đầu tư tư nhân.

Các thành viên tham gia Hội thảo.

Từ cam kết tài chính, đến dự án thực tế:

Sau hơn hai năm triển khai Kế hoạch huy động nguồn lực (Resource Mobilisation Plan - RMP), Việt Nam đã đạt được những bước tiến trong hoàn thiện chính sách và xác định danh mục dự án. Tuy nhiên, khoảng cách từ một dự án nằm trong danh mục JETP đến một dự án thực sự có khả năng huy động vốn vẫn còn lớn. Để thu hẹp khoảng cách này, JETP cần chuyển trọng tâm sang tính khả thi, tốc độ chuẩn bị và khả năng huy động vốn của từng dự án. Các giải pháp được đề xuất gồm:

1. Tăng hỗ trợ không hoàn lại cho chuẩn bị dự án.

2. Đẩy nhanh ETEF.

3. Đưa các định chế tài chính tham gia sớm.

4. Phát triển tài chính hỗn hợp.

5. Công bố rõ các điều kiện ưu đãi của nguồn vốn JETP.

6. Tăng vai trò của ngân hàng trong nước.

7. Mở rộng sự tham gia của khu vực tư nhân và hài hòa các yêu cầu EIA/ESIA.

Bản chất của bài toán không chỉ là có nguồn vốn, mà là xây dựng được những dự án đủ tốt để nguồn vốn có thể đi vào thực tế. Muốn vậy, cả quy trình chuẩn bị dự án và cấu trúc hỗ trợ tài chính của JETP cần được điều chỉnh theo hướng thực chất, linh hoạt và tạo ra giá trị gia tăng rõ ràng cho nhà đầu tư./.

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM