Giá điện sinh hoạt 5 bậc thay 6 bậc và những vấn đề cần hoàn thiện trước khi áp dụng

Giá điện sinh hoạt theo thời gian sử dụng - Bài toán hiệu quả hệ thống, nhưng công bằng với người dân Giá điện sinh hoạt theo thời gian sử dụng có thể góp phần giảm áp lực phụ tải giờ cao điểm, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và sử dụng hợp lý các nguồn lực đầu tư. Tuy nhiên, chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giá phù hợp với đặc điểm tiêu thụ điện của hộ gia đình và khả năng chi trả của người dân; đồng thời tính đến chi phí đầu tư hạ tầng đo đếm. Vấn đề đặt ra không chỉ là thiết kế một biểu giá mới, mà còn phải làm thế nào để lợi ích của hệ thống điện được chuyển hóa thành lợi ích chung của xã hội.

Từ biểu giá 6 bậc đến 5 bậc - Thay đổi cơ cấu, không phải giảm giá điện bình quân:

Ngày 19/10/2026, Bộ Công Thương lấy ý kiến về dự thảo Quyết định sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg ngày 29/5/2025 của Thủ tướng Chính phủ về cơ cấu biểu giá bán lẻ điện. Một nội dung quan trọng là đề xuất bỏ điều khoản chuyển tiếp, cho phép áp dụng cơ cấu biểu giá điện sinh hoạt 5 bậc và khung giờ sử dụng điện mới ngay khi quyết định sửa đổi có hiệu lực, thay vì phải chờ đến lần điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân tiếp theo [1], [2].

Theo Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg, cơ cấu biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt đã được thiết kế lại từ 6 bậc xuống còn 5 bậc. Tuy nhiên, quy định chuyển tiếp khiến biểu giá mới chưa được triển khai trên hóa đơn, trong khi biểu giá 6 bậc vẫn tiếp tục được áp dụng [1].

Điều cần nhấn mạnh là đề xuất lần này chủ yếu nhằm tháo gỡ vướng mắc về thời điểm áp dụng cơ cấu giá mới, chứ không đồng nghĩa với một đợt giảm giá điện bình quân. Theo thông tin Bộ Công Thương công bố: Mức giá bán lẻ điện bình quân vẫn ở mức 2.204,0655 đồng/kWh, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT) [2], [3]. Tuy nhiên, giữ nguyên giá điện bình quân không có nghĩa hóa đơn của mọi hộ gia đình đều giữ nguyên. Khi ranh giới giữa các bậc và giá của từng bậc thay đổi, tiền điện phải trả sẽ phụ thuộc vào lượng điện tiêu thụ của mỗi hộ. Do đó, đánh giá phương án mới không nên chỉ dừng ở việc số bậc thang giảm từ 6 xuống 5. Vấn đề quan trọng hơn là cơ cấu giá mới phân bổ chi phí giữa các nhóm hộ ra sao, nhóm nào được hưởng lợi, nhóm nào có thể phải trả thêm và liệu những kết quả đánh giá tác động được công bố có nhất quán với biểu giá hay không.

So sánh cụ thể hai biểu giá:

Biểu giá điện sinh hoạt 6 bậc hiện hành được quy định tại Quyết định số 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025. Cơ cấu 5 bậc được quy định tại Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg, với tỷ lệ giá tăng dần theo mức tiêu thụ điện [1], [4].

Bảng 1. So sánh biểu giá điện sinh hoạt 6 bậc hiện hành và cơ cấu 5 bậc theo Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg:

(Nguồn: Quyết định số 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025 và Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg ngày 29/5/2025. Giá chưa bao gồm VAT. Giá biểu 5 bậc được tính theo tỷ lệ tương ứng với mức giá bán lẻ điện bình quân [1], [4]).

Bảng trên cho thấy ba thay đổi đáng chú ý:

Thứ nhất: Bậc giá thấp nhất được mở rộng từ 50 lên 100 kWh/tháng. Theo biểu giá mới, toàn bộ 100 kWh đầu tiên có giá 1.984 đồng/kWh. Trong biểu giá hiện hành, 50 kWh đầu tiên có giá 1.984 đồng/kWh, còn 50 kWh tiếp theo có giá 2.050 đồng/kWh. Vì vậy, với hộ sử dụng từ 100 kWh/tháng trở lên, riêng thay đổi này giúp giảm 3.300 đồng tiền điện trước VAT so với biểu giá hiện hành.

Thứ hai: Các bậc trung gian được gộp lại. Phần điện từ 201-400 kWh được áp dụng mức giá 2.998 đồng/kWh; phần từ 401-700 kWh áp dụng mức giá 3.571 đồng/kWh. Việc gộp bậc giúp cơ cấu giá đơn giản hơn, nhưng đồng thời thay đổi chi phí của các hộ có mức tiêu thụ trung bình và cao.

Thứ ba: Giá ở bậc cao nhất tăng từ 3.460 lên 3.967 đồng/kWh. Mức chênh lệch là 507 đồng/kWh đối với phần sản lượng vượt 700 kWh theo cơ cấu mới, trong khi biểu giá hiện hành áp dụng mức 3.460 đồng/kWh cho phần sản lượng vượt 400 kWh. Đây là thay đổi có ảnh hưởng rõ nhất đến các hộ sử dụng nhiều điện.

Như vậy, biểu giá mới không đơn thuần là bỏ đi một bậc. Việc điều chỉnh ranh giới giữa các bậc và tăng giá phần điện tiêu thụ cao mới là những yếu tố quyết định hóa đơn của từng hộ tăng hay giảm.

Tính lại hóa đơn - Kết quả nào cần được làm rõ?

Để đánh giá tác động của hai biểu giá, cần tính tiền điện theo phương pháp lũy tiến: Mỗi mức giá chỉ áp dụng cho sản lượng thuộc bậc tương ứng. Bảng dưới đây sử dụng các mức giá nêu tại Bảng 1, chưa bao gồm VAT.

Bảng 2. So sánh tiền điện theo hai biểu giá tại một số mức tiêu thụ:

(Ghi chú: Dấu âm thể hiện tiền điện giảm; dấu dương thể hiện tiền điện tăng. Đây là kết quả tính toán độc lập theo các mức giá trong Bảng 1, chưa bao gồm VAT).

Kết quả cho thấy tác động khác nhau tùy mức tiêu thụ điện. Với các hộ sử dụng 100-300 kWh/tháng, tiền điện theo cơ cấu mới giảm 3.300 đồng/tháng trước VAT. Ở mức 400 kWh/tháng, số tiền giảm là 38.500 đồng; với 500 kWh/tháng, giảm 27.400 đồng. Đây là những mức giảm đáng chú ý trong các trường hợp minh họa. Tuy nhiên, mức giảm thu hẹp khi sản lượng tăng. Tại 700 kWh/tháng, tiền điện theo biểu mới chỉ thấp hơn biểu hiện hành 5.200 đồng. Với các mức giá được sử dụng trong phép tính, điểm cân bằng nằm giữa 710 và 711 kWh/tháng: ở mức 710 kWh, biểu giá mới thấp hơn 130 đồng; đến 711 kWh, biểu giá mới cao hơn 377 đồng.

Điều này cần được đặt cạnh kết quả đánh giá tác động mà Bộ Công Thương công bố. Theo thông tin được báo chí dẫn lại từ hồ sơ dự thảo, khách hàng sử dụng dưới 777 kWh/tháng chiếm khoảng 94% tổng số khách hàng sinh hoạt và khoảng 73% tổng sản lượng điện sinh hoạt sẽ giảm tiền điện so với hiện hành.

Hồ sơ cũng nêu khách hàng sử dụng 778 kWh/tháng trả tiền điện tương đương hiện hành; với mức tiêu thụ 1.182 kWh/tháng, tiền điện tăng gần 190.000 đồng/tháng [2], [3], [5]. Trong khi đó, phép tính độc lập từ các mức giá công bố cho thấy tại 777 kWh/tháng, hóa đơn theo biểu 5 bậc cao hơn biểu hiện hành 33.839 đồng trước VAT; tại 778 kWh/tháng, chênh lệch là 34.346 đồng. Với mức tiêu thụ 1.182 kWh/tháng, mức chênh lệch là 239.174 đồng trước VAT, cao hơn đáng kể so với mức tăng gần 190.000 đồng được dẫn lại. Đây là khác biệt cần được lưu ý, chỉ ảnh hưởng đến 6% khách hàng, nhưng cần diễn đạt thận trọng. Chưa có bảng tính chi tiết của cơ quan soạn thảo để xác định nguyên nhân của sự khác biệt; vì vậy, không nên từ kết quả đối chiếu này kết luận rằng Bộ Công Thương đã tính sai. Điều có thể khẳng định là kết quả tính toán theo biểu giá công bố hiện chưa trùng khớp với một số con số đánh giá tác động được công bố.

Để bạn đọc có thể tự kiểm tra, cần phân biệt rõ hai nội dung: Một là phép tính hóa đơn theo các mức giá và ranh giới bậc thang đã công bố; hai là kết quả đánh giá tổng thể dựa trên dữ liệu khách hàng và phương pháp tính của cơ quan quản lý. Hai loại kết quả này cần được trình bày nhất quán, giải thích rõ giả định và cách tính. Việc công khai phương pháp tính toán sẽ giúp cơ quan quản lý, chuyên gia và người dân hiểu rõ hơn tác động của biểu giá mới; đồng thời tránh để những con số khác nhau gây băn khoăn khi chính sách được triển khai.

Biểu giá 5 bậc có hợp lý hơn biểu giá 6 bậc?

Về mặt quản lý, biểu giá 5 bậc có ưu điểm là cơ cấu đơn giản hơn, mở rộng phạm vi áp dụng mức giá thấp nhất và tăng tín hiệu giá đối với phần điện tiêu thụ cao. Đây là những mục tiêu phù hợp với yêu cầu sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả. Tuy nhiên, số lượng bậc thang không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá chất lượng của một biểu giá. Điều quan trọng là cơ cấu giá có phản ánh hợp lý chi phí cung ứng điện, bảo vệ khả năng tiếp cận điện cho nhu cầu sinh hoạt thiết yếu và tạo động lực tiết kiệm điện hay không. Giá lũy tiến có thể góp phần hạn chế việc tiêu thụ điện quá mức, bởi chi phí của phần điện sử dụng thêm tăng lên, nhưng tiêu thụ nhiều điện không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với lãng phí. Một hộ đông người, có người cao tuổi, người bệnh, hoặc trẻ nhỏ, sống trong nhà nhiều tầng, hoặc ở nơi có khí hậu nóng có thể cần sử dụng nhiều điện cho các thiết bị thiết yếu. Trong khi đó, một hộ tiêu thụ ít điện chưa chắc đã sử dụng năng lượng hiệu quả hơn, bởi quy mô và điều kiện sinh hoạt khác nhau.

Do đó, biểu giá cần tạo động lực tiết kiệm điện, nhưng không nên mặc nhiên coi mọi hộ sử dụng nhiều điện là sử dụng lãng phí. Chính sách hỗ trợ hộ nghèo, hộ chính sách xã hội cũng cần tiếp tục được thực hiện phù hợp với quy định hiện hành. Mặt khác, mục tiêu tiết kiệm điện phải được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Giá điện là một công cụ định hướng hành vi tiêu dùng, nhưng không thể thay thế các giải pháp phát triển nguồn điện, đầu tư lưới điện, quản lý phụ tải và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng ở cả khu vực dân dụng lẫn sản xuất.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, chính sách giá cần vừa tạo tín hiệu kinh tế hợp lý, vừa duy trì khả năng chi trả cho các nhu cầu sinh hoạt cơ bản. Một biểu giá được thiết kế hợp lý cũng cần đi kèm thông tin minh bạch để người dân hiểu được vì sao hóa đơn tăng, hoặc giảm khi cơ cấu giá thay đổi.

Những vấn đề cần hoàn thiện trước khi áp dụng:

Trước hết: Cần bảo đảm tính nhất quán giữa biểu giá công bố và kết quả đánh giá tác động. Các mức tiêu thụ phổ biến như 100, 200, 300, 400, 500, 700, 711, 778, 1.000 và 1.182 kWh/tháng nên được đối chiếu bằng một phương pháp tính thống nhất, công khai rõ cách tính lũy tiến, cách làm tròn và cách xử lý VAT. Việc này sẽ giúp xác định rõ điểm cân bằng và mức chênh lệch hóa đơn ở từng nhóm tiêu thụ.

Thứ hai: Cần công bố đánh giá tác động theo nhóm khách hàng. Ngoài tỷ lệ khách hàng được dự báo giảm hoặc giữ nguyên tiền điện, nên nêu rõ số hộ chịu tác động, mức giảm, hoặc tăng bình quân, tổng sản lượng của từng nhóm và tỷ trọng khách hàng có mức tiêu thụ cao. Điều này giúp tránh việc một con số tổng thể bị hiểu thành kết quả áp dụng cho mọi hộ.

Thứ ba: Cần duy trì cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với hộ nghèo, hộ chính sách xã hội và những trường hợp có nhu cầu điện thiết yếu cao nhưng khả năng chi trả hạn chế. Việc hỗ trợ nên dựa trên tiêu chí minh bạch, đúng đối tượng; đồng thời không làm mất đi động lực sử dụng điện tiết kiệm.

Thứ tư: Cần nâng cao chất lượng thông tin về tiêu thụ điện. Khách hàng đã được hỗ trợ theo dõi sản lượng theo tháng, so sánh với kỳ trước và cần thêm cảnh báo khi mức sử dụng tăng bất thường. Khi người dân hiểu rõ mối quan hệ giữa sản lượng và hóa đơn, tín hiệu giá mới có thể phát huy hiệu quả tốt hơn.

Cuối cùng: Cần phân biệt việc thay đổi cơ cấu biểu giá với việc điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân. Nếu giá bình quân vẫn giữ nguyên, nhưng hóa đơn của từng nhóm khách hàng thay đổi, cơ quan quản lý cần giải thích rõ nguyên nhân và cơ sở phân bổ chi phí. Minh bạch trong truyền thông sẽ góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách điện lực.

Kết luận:

Việc chuyển từ biểu giá điện sinh hoạt 6 bậc sang 5 bậc có thể giúp đơn giản hóa cơ cấu giá và tăng tín hiệu khuyến khích tiết kiệm điện. Tuy nhiên, tác động đến hóa đơn của từng hộ phụ thuộc trực tiếp vào mức tiêu thụ và giá áp dụng cho từng bậc. Giữ nguyên giá điện bình quân không đồng nghĩa với việc tiền điện của mọi khách hàng đều giữ nguyên, hoặc giảm. Đáng chú ý, phép tính độc lập từ các mức giá công bố cho thấy kết quả chưa thống nhất với một số con số đánh giá tác động được Bộ Công Thương công bố. Đây là vấn đề cần được giải thích rõ bằng phương pháp tính toán minh bạch, thay vì chỉ dựa vào tỷ lệ khách hàng được dự báo hưởng lợi.

Một biểu giá điện tốt không chỉ cần ít bậc hơn, mà còn phải dễ hiểu, hợp lý trong phân bổ chi phí và phù hợp với khả năng chi trả của người dân. Hoàn thiện những điều kiện đó sẽ giúp cơ cấu giá mới đạt mục tiêu sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả; đồng thời củng cố niềm tin của khách hàng đối với chính sách điện lực.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

[1] Thủ tướng Chính phủ: Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg ngày 29/5/2025 quy định về cơ cấu biểu giá bán lẻ điện, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

[2] Bộ Công Thương: Hồ sơ dự thảo Quyết định sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg, tháng 10/2026, Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương.

[3] BNEWS/TTXVN: Bộ Công Thương đề xuất áp dụng sớm biểu giá điện 5 bậc, ngày 21/10/2026.

[4] Bộ Công Thương: Quyết định số 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025 quy định về giá bán điện.

[5] VTC News: Bộ Công Thương: Áp sớm biểu giá bán lẻ điện mới, 94% khách có thể giảm tiền điện, ngày 21/10/2026.