RSS Feed for Công nghệ lõi và nhiệm vụ làm chủ công nghệ điện hạt nhân của Việt Nam | Tạp chí Năng lượng Việt Nam Thứ năm 19/11/2026 07:54
TRANG TTĐT CỦA TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Công nghệ lõi và nhiệm vụ làm chủ công nghệ điện hạt nhân của Việt Nam

 - Tại phiên chất vấn thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ trong kỳ họp Quốc hội ngày 12/11/2026, bài toán làm chủ công nghệ lõi đã được các đại biểu Quốc hội đặt ra một cách trực diện với Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ. Đây là một vấn đề chiến lược rộng lớn, liên quan mật thiết không chỉ đến định hướng nghiên cứu, phát triển (R&D), mà còn đến nguồn lực đầu tư, chất lượng nhân lực, năng lực doanh nghiệp, cơ chế tổ chức thực thi và khả năng duy trì năng lực bền vững trong dài hạn. Riêng đối với lĩnh vực điện hạt nhân, câu hỏi “cần bao nhiêu nguồn lực để làm chủ công nghệ lõi” không thể có một con số ước tính chung chung, hay một phương án đầu tư đơn giản. Câu trả lời phụ thuộc vào việc Việt Nam xác định sẽ làm chủ những nhóm công nghệ nào, ở cấp độ nào, trong khung thời gian bao lâu và thông qua những phương thức hợp tác, tiếp nhận, nội địa hóa, hay tự phát triển ra sao.
Báo cáo toàn cảnh phát triển công nghệ SMR trên thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam Báo cáo toàn cảnh phát triển công nghệ SMR trên thế giới và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam

Trong bối cảnh Nhà nước chủ trương đưa công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) vào danh mục công nghệ lõi; đồng thời một số tổ chức, doanh nghiệp và địa phương ở Việt Nam quan tâm tìm hiểu khả năng ứng dụng, thời gian qua, Tạp chí Năng lượng Việt Nam đã có loạt bài giới thiệu các khía cạnh khác nhau về hiện trạng phát triển SMR trên thế giới và triển vọng đối với Việt Nam. Trên cơ sở Báo cáo WNISR 2026 [*], bài viết này cập nhật bức tranh phát triển SMR, phân tích cả những tiến bộ, tiềm năng và vấn đề còn đặt ra, qua đó cung cấp thêm cơ sở tham khảo cho quá trình nghiên cứu, lựa chọn và hoạch định chính sách ở Việt Nam.

Đặt vấn đề:

Câu chuyện làm chủ công nghệ lõi đang được đặt ra ngày càng rõ nét trong quá trình triển khai các định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Đối với điện hạt nhân, vấn đề này mang ý nghĩa đặc biệt: Một nhà máy điện hạt nhân không đơn thuần là tổ hợp thiết bị phát điện, mà là một hệ thống công nghệ phức hợp, đòi hỏi yêu cầu cực kỳ khắt khe về an toàn, độ tin cậy, chất lượng, an ninh và quản lý cấu hình trong suốt vòng đời dự án.

Việc lựa chọn công nghệ, ký kết hợp đồng với nhà cung cấp và xây dựng nhà máy là những bước đi quan trọng, nhưng chưa tự động tạo ra năng lực công nghệ nội sinh. Năng lực ấy chỉ hình thành khi các tổ chức trong nước có đủ tri thức, nhân lực, quy trình, công cụ và kinh nghiệm thực tiễn để hiểu, đánh giá, vận hành, bảo dưỡng, kiểm chứng và từng bước cải tiến những hệ thống được tiếp nhận; đồng thời có khả năng đưa ra các quyết định kỹ thuật độc lập trong phạm vi trách nhiệm của mình.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra không nên chỉ dừng lại ở việc Việt Nam sẽ mua công nghệ nào, mà cốt lõi hơn phải là: Cần làm chủ những công nghệ lõi nào; làm chủ đến cấp độ nào; chủ thể nào tiếp nhận; và kết quả được đo lường bằng những tiêu chí cụ thể nào? Từ cách tiếp cận đó, bài viết trao đổi về nội hàm khái niệm công nghệ lõi, các nền tảng cần thiết, bài học kinh nghiệm từ Trung Quốc và đề xuất một số định hướng nhằm xây dựng năng lực làm chủ công nghệ điện hạt nhân phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

(Tạp chí Năng lượng Việt Nam xin trân trọng cảm ơn PGS, TS. Vương Hữu Tấn và TS. Đặng Thanh Lương về những ý kiến chuyên môn được tham khảo, sử dụng trong bài viết này).

1. Công nghệ lõi, chuyển giao công nghệ và làm chủ công nghệ: Cần nhận thức đúng:

1.1. Công nghệ lõi không đồng nghĩa với toàn bộ công nghệ của nhà máy:

Theo Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo [1]: “Công nghệ là tập hợp các giải pháp kỹ thuật, quy trình, công cụ, bao gồm cả bí quyết, được tạo ra bởi ứng dụng tri thức khoa học, kinh nghiệm để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm”. Cũng theo Luật Công nghệ cao [2]: “Công nghệ lõi là công nghệ có tính nền tảng, quyết định đến việc hình thành, phát triển và làm chủ công nghệ cao, công nghệ chiến lược; quyết định đến tính năng, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm công nghệ cao, công nghệ chiến lược”.

Trong lĩnh vực điện hạt nhân, công nghệ lõi bao gồm những tri thức, nguyên lý, phương pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật (know-how) và năng lực thiết kế - chế tạo có vai trò nền tảng, hoặc quyết định đối với tính năng, hiệu suất, độ tin cậy, an toàn, cũng như khả năng phát triển lâu dài của một cấu trúc, hệ thống, hoặc thiết bị quan trọng đối với an toàn (SSC).

Cụ thể, các năng lực mang tính lõi tập trung ở các khâu: Tính toán vật lý neutron và thiết kế vùng hoạt; phân tích thủy nhiệt; thiết kế và kiểm chứng hệ thống an toàn; công nghệ nhiên liệu; vật liệu làm việc trong môi trường bức xạ, nhiệt độ và áp suất cao; hệ thống đo lường - điều khiển (I&C); cùng các phương pháp đánh giá an toàn và quản lý cấu hình nhà máy.

Tuy nhiên, không nên coi danh mục công nghệ lõi là một khuôn mẫu bất biến áp dụng chung cho mọi loại lò phản ứng. Nội dung cốt lõi phụ thuộc chặt chẽ vào công nghệ lò được lựa chọn, cấu hình nhà máy, chiến lược chu trình nhiên liệu, mô hình hợp đồng, mục tiêu nội địa hóa và năng lực sẵn có của quốc gia tiếp nhận. Bởi vậy, với từng dự án cụ thể, cần phân rã hệ thống thành các gói công nghệ để xác định rõ phân khúc nào thực sự mang tính chiến lược đối với Việt Nam.

1.2. Chuyển giao công nghệ không đồng nghĩa với chuyển giao năng lực:

Theo Luật Chuyển giao công nghệ [3]: “Chuyển giao công nghệ là hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được thực hiện thông qua việc chuyển nhượng quyền sở hữu công nghệ hoặc chuyển giao quyền sử dụng công nghệ nhằm đưa công nghệ vào ứng dụng thực tế để tạo ra sản phẩm, dịch vụ hoặc phương thức sản xuất mới”.

Trên thực tế, hoạt động chuyển giao công nghệ có thể bao gồm việc bàn giao tài liệu, bản vẽ, thông số thiết kế, quy trình, phần mềm, quyền sử dụng, bí quyết kỹ thuật và hỗ trợ chuyên gia. Song, phạm vi tiếp cận của bên nhận phải được phân định rạch ròi. Được cấp quyền sử dụng một phần mềm tính toán không có nghĩa là được tiếp cận mã nguồn (source code); nhận bản vẽ chế tạo không đồng nghĩa với việc sở hữu năng lực thiết kế cơ sở; và được hướng dẫn vận hành không đồng nghĩa với khả năng tự phân tích, chẩn đoán và xử lý mọi tình huống sự cố phức tạp.

Do đó, hợp đồng chuyển giao công nghệ cần quy định minh bạch về đối tượng chuyển giao, quyền sở hữu trí tuệ, phạm vi khai thác, giới hạn tiếp cận, nghĩa vụ đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật, cập nhật tài liệu, quyền tiếp cận dữ liệu vận hành, cũng như điều kiện sử dụng tri thức sau khi hợp đồng kết thúc. Đối với những nội dung không thể chuyển giao do rào cản sở hữu trí tuệ, kiểm soát xuất khẩu, hoặc yêu cầu bảo mật của nước cung cấp, cần xác định rõ ngay từ giai đoạn đàm phán để có phương án dự phòng phù hợp.

1.3. Làm chủ công nghệ là một phổ năng lực:

Làm chủ công nghệ không phải là một trạng thái nhị phân “có”, hoặc “không”, mà là một quá trình tích lũy và phát triển qua nhiều cấp độ. Có thể phân định thành 5 cấp độ từ thấp đến cao:

1. Tiếp nhận và sử dụng theo quy trình hướng dẫn.

2. Vận hành, bảo dưỡng và khắc phục các sự cố thông thường.

3. Hiểu sâu nguyên lý, phân tích, kiểm chứng và đánh giá an toàn độc lập.

4. Sửa đổi, tối ưu hóa, hoặc cải tiến, thay thế một số cấu phần trong phạm vi được phép.

5. Tự thiết kế, phát triển, chế tạo, hoặc sáng tạo ra thế hệ công nghệ mới.

Không phải mọi lĩnh vực trong nhà máy điện hạt nhân đều cần đạt tới cấp độ cao nhất. Với nhiều thiết bị chuyên dụng, mục tiêu thực tế và hiệu quả là đạt đủ năng lực đánh giá kỹ thuật, nghiệm thu, bảo dưỡng và sửa chữa. Ngược lại, với các lĩnh vực mang ý nghĩa sống còn như phân tích an toàn, quản lý nhiên liệu vùng hoạt, bảo đảm chất lượng và quản lý cấu hình, Việt Nam bắt buộc phải xây dựng năng lực chuyên sâu để thực hiện kiểm chứng độc lập. Việc xác định cấp độ làm chủ cho từng hạng mục phải dựa trên mức độ rủi ro, tầm quan trọng đối với an toàn hạt nhân, năng lực chuỗi cung ứng trong nước và hiệu quả kinh tế - kỹ thuật.

Như vậy, nhận thức đúng bản chất của công nghệ lõi và phân định rõ các cấp độ làm chủ mới chỉ là điều kiện cần về mặt tư duy. Để biến các mục tiêu trên giấy thành năng lực thực tế, quốc gia tiếp nhận phải sở hữu một hệ sinh thái khoa học - kỹ thuật đủ mạnh làm bệ đỡ.

2. Nền tảng khoa học - công nghệ để làm chủ điện hạt nhân:

Một quốc gia không thể làm chủ công nghệ điện hạt nhân chỉ bằng việc thành lập một ban quản lý dự án, hay đầu tư đơn lẻ vào một vài dây chuyền cơ khí chế tạo. Năng lực công nghệ chỉ có thể hình thành trên nền tảng vững chắc của khoa học cơ bản, kỹ thuật liên ngành, đội ngũ nhân lực trình độ cao và hạ tầng nghiên cứu - thử nghiệm được duy trì bền bỉ.

Đối với điện hạt nhân, các trụ cột tri thức nền tảng bao gồm: Vật lý hạt nhân và vật lý neutron; khoa học vật liệu và luyện kim; nhiệt học, thủy lực và truyền nhiệt; hóa học và hóa phóng xạ; cơ khí chính xác, công nghệ hàn và kiểm tra không phá hủy (NDT); kỹ thuật điện - điện tử, đo lường và điều khiển; công nghệ thông tin, mô phỏng số và an ninh mạng; cùng các phương pháp phân tích rủi ro, bảo đảm chất lượng và đánh giá độ tin cậy.

Không khó để tìm thấy đầy đủ tên các chuyên ngành đào tạo tương ứng với danh mục trên tại Đại học Bách khoa Hà Nội và một số trường đại học kỹ thuật - công nghệ trọng điểm của Việt Nam. Tuy nhiên, sự hiện diện của tên ngành đào tạo không đồng nghĩa với việc chúng ta đã sẵn sàng về nguồn nhân lực để làm chủ công nghệ điện hạt nhân. Thách thức không chỉ nằm ở số lượng kỹ sư tốt nghiệp, mà cốt yếu nằm ở chiều sâu kiến thức chuyên môn, khả năng tích hợp liên ngành và đặc biệt là tác phong, kỹ năng thực hành trong môi trường công nghiệp có tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt. Một kỹ sư cơ khí, vật liệu, hay tự động hóa thông thường chưa đương nhiên có đủ năng lực tham gia thiết kế, chế tạo, kiểm tra, hay vận hành hệ thống của nhà máy điện hạt nhân. Năng lực này đòi hỏi quá trình đào tạo chuyên biệt, thực tập tại các cơ sở hạt nhân, cọ xát với thiết bị thực tế và tích lũy kinh nghiệm qua các dự án cụ thể.

Bên cạnh khâu đào tạo, môi trường sử dụng và phát huy năng lực sau đào tạo giữ vai trò quyết định - từ cơ hội làm việc tại các viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, đơn vị tư vấn thiết kế, tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO), đến chủ đầu tư; cùng khả năng tiếp cận các chương trình R&D và hợp tác quốc tế. Nếu thiếu cơ chế sử dụng đãi ngộ phù hợp và các bài toán chuyên môn đủ tầm, đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản sẽ khó trụ vững với nghề, dẫn đến nguy cơ “chảy máu chất xám” và đứt gãy thế hệ chuyên gia nòng cốt. Vì vậy, phát triển nhân lực điện hạt nhân phải được thiết kế như một chuỗi giá trị liên tục - từ đào tạo cơ bản, đào tạo chuyên sâu, thực hành thực tế, đến sử dụng, duy trì và phát triển chuyên gia dài hạn.

Song song với nhân lực, các viện nghiên cứu, trường đại học và phòng thí nghiệm cần được kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp, chủ đầu tư và đơn vị vận hành. Các đề tài nghiên cứu không nên chỉ dừng lại ở các công bố hàn lâm, mà phải hướng thẳng vào giải quyết các bài toán kỹ thuật của dự án như: Kiểm chứng bộ mã (code) tính toán, đánh giá vật liệu chịu bức xạ, thử nghiệm thiết bị, xây dựng quy trình kiểm tra và phân tích dữ liệu vận hành. Hạ tầng nghiên cứu dùng chung - từ phòng thí nghiệm vật liệu, vòng tuần hoàn thử nghiệm thủy nhiệt, đến hệ thống tính toán hiệu năng cao và lò phản ứng nghiên cứu - cần được đầu tư có trọng tâm và khai thác hiệu quả.

Trong hệ sinh thái đó, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) và các cơ sở nghiên cứu đóng vai trò nòng cốt trong phát triển tri thức, nghiên cứu ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật; doanh nghiệp và chủ đầu tư là nơi đặt hàng nhu cầu công nghệ, tiếp nhận và duy trì năng lực kỹ thuật; các trường đại học bảo đảm nguồn cung nhân lực dài hạn.

Đặc biệt, cơ quan pháp quy hạt nhân và các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO) phải được bảo đảm tính độc lập hoàn toàn để thẩm định hồ sơ, phân tích an toàn và phản biện các luận cứ kỹ thuật. Cần thiết lập ranh giới chức năng rành mạch giữa bên phát triển - khai thác công nghệ với bên thẩm định, giám sát an toàn.

Trên cơ sở củng cố các nền tảng khoa học - kỹ thuật và phân định rõ vai trò của từng chủ thể nêu trên, bước đi chiến lược tiếp theo là xác định chính xác những nhóm công nghệ trọng tâm cần ưu tiên nguồn lực để làm chủ.

3. Những nhóm công nghệ cần ưu tiên làm chủ:

Thay vì dàn trải nguồn lực vào một danh mục dài các hạng mục của dự án, cần phân nhóm công nghệ theo chức năng cốt lõi của nhà máy và năng lực mà Việt Nam cần tích lũy. Danh mục dưới đây mang tính định hướng và cần được cụ thể hóa dựa trên thiết kế lò phản ứng được lựa chọn, cũng như kết quả phân tích khoảng cách năng lực (gap analysis) trong từng dự án.

3.1. Năng lực thiết kế, phân tích và mô phỏng lò phản ứng:

Nhóm này bao gồm tính toán vật lý neutron, thiết kế và quản lý nhiên liệu vùng hoạt, phân tích thủy nhiệt, mô phỏng các trạng thái vận hành bình thường, cũng như diễn biến sự cố, đánh giá tương tác giữa các hệ thống và kiểm chứng (V&V) các công cụ tính toán. Việt Nam không nhất thiết phải đặt mục tiêu tự thiết kế ngay một mẫu lò phản ứng thương mại hoàn chỉnh, nhưng bắt buộc phải có năng lực đủ sâu để hiểu rõ cơ sở thiết kế (design basis), đánh giá các giả thiết đầu vào, kiểm tra độc lập kết quả tính toán của nhà cung cấp và chủ động xử lý các vấn đề kỹ thuật phát sinh trong quá trình vận hành.

3.2. Năng lực bảo đảm an toàn hạt nhân và thẩm định độc lập:

Đây là nhóm năng lực có ý nghĩa sống còn, bao gồm: Ptích an toàn tất định (DSA) và phân tích an toàn xác suất (PSA); đánh giá tai nạn cơ sở thiết kế (DBA) và điều kiện mở rộng thiết kế (DEC); phân tích các nguy cơ nội tại và ngoại cảnh; đánh giá độ tin cậy của các hệ thống an toàn chủ động và thụ động; kiểm chứng mô hình và đánh giá độ bất định. Năng lực này không chỉ thuộc trách nhiệm của chủ đầu tư, hay đơn vị vận hành. Cơ quan pháp quy hạt nhân phải có đủ năng lực tự đánh giá, hoặc thông qua các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO) độc lập để kiểm chứng toàn diện các luận cứ an toàn do nhà cung cấp và chủ đầu tư đệ trình.

3.3. Bảo đảm nhiên liệu hạt nhân, vật liệu và thiết bị quan trọng:

Cần phân biệt rõ giữa việc làm chủ toàn bộ chu trình nhiên liệu hạt nhân với năng lực quản lý nhiên liệu tại nhà máy. Trong giai đoạn đầu, Việt Nam có thể dựa vào nguồn cung cấp nhiên liệu và dịch vụ chu trình nhiên liệu từ đối tác quốc tế. Tuy nhiên, điều đó không loại trừ việc phải xây dựng năng lực kiểm tra chất lượng nhiên liệu đầu vào, tối ưu hóa quản lý vùng hoạt, lập kế hoạch thay đảo nhiên liệu, kiểm soát dữ liệu và quản lý an toàn nhiên liệu đã qua sử dụng. Việc tự phát triển công nghệ chế tạo bó nhiên liệu thương mại là mục tiêu dài hạn, đòi hỏi hội tụ đủ các điều kiện khắt khe về kỹ thuật, pháp quy, quy mô kinh tế và các cam kết quốc tế về không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Đối với vật liệu và thiết bị, chiến lược nội địa hóa nên ưu tiên những phân khúc phù hợp với năng lực thực tế của doanh nghiệp cơ khí - chế tạo trong nước như: Kết cấu thép, hệ thống đường ống, giá đỡ, thiết bị phụ trợ (BOP), gia công cơ khí chính xác, công nghệ hàn, xử lý nhiệt, kiểm tra không phá hủy (NDT) và dịch vụ bảo dưỡng.

Đối với các thiết bị hạt nhân cấp độ an toàn cao (như bình áp lực lò phản ứng, bình sinh hơi, bơm tuần hoàn chính, hay các van chuyên dụng), không thể chỉ căn cứ vào năng lực chế tạo cơ khí thông thường để đặt mục tiêu nội địa hóa, mà phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn thiết kế hạt nhân, vật liệu đặc chủng, quy trình chế tạo, truy xuất nguồn gốc, bảo đảm chất lượng (QA) và chứng nhận hợp chuẩn quốc tế.

3.4. Đo lường - điều khiển (I&C), vận hành và quản lý vòng đời:

Năng lực cần xây dựng bao gồm: Nắm vững kiến trúc hệ thống đo lường - điều khiển (I&C), kiểm định và bảo trì thiết bị, quản lý phần mềm và cấu hình hệ thống, bảo vệ an ninh mạng cho các hệ thống điều khiển số quan trọng, phân tích dữ liệu vận hành, lập kế hoạch bảo dưỡng tối ưu và quản lý lão hóa thiết bị. Công tác đào tạo đội ngũ vận hành phải gắn chặt với hệ thống mô phỏng toàn phạm vi (full-scope simulator), huấn luyện thực tế tại hiện trường, tuân thủ quy trình được phê duyệt và văn hóa an toàn; tuyệt đối không giản lược thành việc chuyển giao các quy trình thao tác đơn thuần.

3.5. An ninh hạt nhân, thanh sát, ứng phó sự cố và quản lý chất thải:

Đây là nhóm lĩnh vực mang tính liên ngành sâu rộng và đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ ở cấp quốc gia. Năng lực nội tại cần hình thành bao gồm: Bảo vệ thực thể cơ sở hạt nhân, an ninh thông tin và an ninh mạng, kế toán và kiểm soát vật liệu hạt nhân, thực thi đầy đủ nghĩa vụ thanh sát quốc tế, quan trắc và đánh giá tác động phóng xạ môi trường, lập kế hoạch và diễn tập ứng phó sự cố bức xạ - hạt nhân, cũng như quản lý an toàn chất thải phóng xạ và nhiên liệu đã qua sử dụng. Những hạng mục này không chỉ là các gói trang thiết bị kỹ thuật, mà là sự vận hành đồng bộ của hành lang pháp lý, bộ máy tổ chức, quy trình nghiệp vụ và năng lực con người.

Việc xác định danh mục ưu tiên nêu trên cho thấy lộ trình làm chủ công nghệ điện hạt nhân đòi hỏi sự kiên trì và tính hệ thống cao. Nhìn ra quốc tế, quá trình chuyển mình từ một quốc gia nhập khẩu công nghệ, sang tự chủ thiết kế và xuất khẩu lò phản ứng của Trung Quốc mang lại nhiều gợi mở thực tiễn đáng suy ngẫm cho bài toán của Việt Nam.

4. Kinh nghiệm Trung Quốc: Tiếp nhận, nội địa hóa và phát triển năng lực qua nhiều giai đoạn:

Kinh nghiệm của Trung Quốc thường được nhắc đến như một hình mẫu tiêu biểu về quá trình chuyển dịch từ nhập khẩu công nghệ, sang làm chủ thiết kế, chế tạo và tự chủ công nghệ điện hạt nhân trong nước. Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan rằng, đây là một hành trình bền bỉ kéo dài nhiều thập kỷ, được hậu thuẫn bởi quy mô thị trường nội địa khổng lồ, chính sách công nghiệp nhất quán, nguồn lực đầu tư liên tục, hệ thống tập đoàn chế tạo và viện nghiên cứu quy mô lớn, cùng khả năng triển khai đồng thời nhiều dự án tổ máy.

Trên thực tế, Trung Quốc đã kết hợp linh hoạt nhiều con đường tiếp cận công nghệ: Song song với việc tự nghiên cứu phát triển các thiết kế nội địa từ giai đoạn đầu (như dòng lò CNP), họ tích cực tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ nhiều đối tác nước ngoài (Pháp, Nga, Mỹ, Canada), thực hiện nội địa hóa từng bước thông qua các dự án cụ thể, từ đó tích lũy dữ liệu và kinh nghiệm thiết kế, chế tạo, xây lắp để tiến tới phát triển thành công các mẫu lò thế hệ III mang thương hiệu nội địa như Hualong One (HPR1000). Quá trình này không phải là một bước nhảy vọt đơn lẻ, cũng không phải là sự “mua đứt” công nghệ trọn gói để lập tức làm chủ, mà là kết quả của sự phối hợp dài hạn giữa các doanh nghiệp chế tạo, tổ chức thiết kế, viện nghiên cứu, trường đại học và đơn vị vận hành.

Một bài học cốt lõi từ thực tiễn của Trung Quốc là phải gắn chặt hoạt động chuyển giao công nghệ với việc hình thành năng lực nội sinh ngay trong quá trình triển khai dự án. Các doanh nghiệp trong nước được tạo điều kiện tham gia từ rất sớm vào khâu thiết kế chi tiết, chế tạo thiết bị, kiểm soát chất lượng, lắp đặt, chạy thử và bảo dưỡng; đội ngũ kỹ sư bản địa làm việc trực tiếp cùng chuyên gia của nhà cung cấp để tiếp thu bí quyết; đồng thời dữ liệu và kinh nghiệm vận hành được hệ thống hóa bài bản.

Đặc biệt, họ xác định rõ nội địa hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi sản phẩm trong nước đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn hạt nhân khắt khe, chứ không chạy theo thành tích về tỷ lệ phần trăm giá trị hợp đồng thực hiện trong nước.

Tuy vậy, Việt Nam không thể và không nên sao chép nguyên xi mô hình của Trung Quốc, bởi sự chênh lệch rất lớn về quy mô nền kinh tế, dung lượng thị trường điện, tiềm lực vốn, nền tảng công nghiệp cơ khí và quy mô đội ngũ nhân lực giữa hai quốc gia. Thay vì cố gắng tái hiện quy mô đầu tư hay tốc độ, tỷ lệ nội địa hóa của nước bạn, Việt Nam cần chắt lọc bài học về phương pháp luận tích lũy năng lực để thiết kế lộ trình, quy mô và thứ tự ưu tiên phù hợp với điều kiện thực tiễn của mình. Mục tiêu của Việt Nam không nhất thiết là tự chủ toàn bộ chuỗi cung ứng công nghệ trong ngắn hạn, mà là tập trung nguồn lực để từng bước làm chủ vững chắc những khâu có ý nghĩa chiến lược, bảo đảm đủ năng lực tiếp nhận, thẩm định, vận hành an toàn, cải tiến và tiến tới tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ trong dài hạn.

Từ những bài học thực tiễn của quốc tế đối chiếu với điều kiện đặc thù trong nước, Việt Nam cần cụ thể hóa quyết tâm làm chủ công nghệ thành một hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi và có lộ trình rõ ràng.

5. Định hướng và nhiệm vụ làm chủ công nghệ điện hạt nhân của Việt Nam:

5.1. Xây dựng chương trình quốc gia với danh mục và cấp độ làm chủ rõ ràng:

Cần sớm nghiên cứu, xây dựng một Chương trình, hoặc Đề án quốc gia về phát triển năng lực và làm chủ công nghệ điện hạt nhân, gắn kết chặt chẽ với quy hoạch phát triển điện hạt nhân và kế hoạch triển khai từng dự án cụ thể. Chương trình này phải xác định rõ danh mục công nghệ lõi tương ứng với công nghệ lò được lựa chọn; cấp độ làm chủ mục tiêu cho từng hạng mục; khoảng cách giữa năng lực hiện tại và yêu cầu đặt ra; lộ trình thực hiện; các sản phẩm đầu ra cụ thể; nhu cầu về nhân lực, tài chính, hạ tầng; cũng như phân định rõ cơ quan chủ trì và đơn vị phối hợp.

Mỗi nhóm công nghệ cần được phân loại theo phương thức tiếp cận phù hợp: Tự nghiên cứu và phát triển (R&D); tiếp nhận thông qua chuyển giao công nghệ; hợp tác đồng phát triển với đối tác quốc tế; hoặc mua sắm thương mại kết hợp duy trì dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật dài hạn. Cần tránh tư duy áp đặt một chỉ tiêu tỷ lệ nội địa hóa cào bằng cho toàn bộ dự án mà bỏ qua yếu tố an toàn hạt nhân, độ phức tạp kỹ thuật, năng lực cung ứng thực tế và hiệu quả kinh tế vòng đời.

5.2. Đưa yêu cầu làm chủ vào chiến lược lựa chọn công nghệ và đàm phán hợp đồng:

Ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, chủ đầu tư cần xây dựng danh mục chi tiết các công nghệ và tri thức cần tiếp nhận, xác định các gói công việc có thể giao cho tổ chức trong nước thực hiện, đi kèm bộ tiêu chí đánh giá năng lực sau chuyển giao. Trong hồ sơ mời thầu và quá trình đàm phán hợp đồng tổng thầu (EPC), cũng như hợp đồng chuyển giao công nghệ, cần cụ thể hóa các điều khoản về đào tạo tại chỗ và chuyển giao kinh nghiệm thực hành; cơ chế để kỹ sư và doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào quá trình thiết kế và chế tạo; quyền tiếp cận tài liệu kỹ thuật, dữ liệu vận hành, phần mềm và công cụ phân tích trong phạm vi được phép; hỗ trợ bảo dưỡng, sửa chữa; chuyển giao hệ thống quy trình bảo đảm chất lượng; và cơ chế bảo đảm quyền lợi khi nhà cung cấp thay đổi, hoặc chấm dứt hỗ trợ.

Có thể thiết lập các mốc đánh giá năng lực theo từng giai đoạn dự án, gắn liền với các sản phẩm bàn giao và kết quả đào tạo cụ thể. Tuy nhiên, không nên gắn điều khoản thanh toán một cách cơ học vào một khái niệm định tính chung chung như “đã làm chủ công nghệ”. Các tiêu chí nghiệm thu phải định lượng được, nằm trong phạm vi kiểm soát của hợp đồng và tuyệt đối không làm mờ ranh giới, hay suy giảm trách nhiệm bảo đảm an toàn của nhà cung cấp công nghệ, chủ đầu tư, cũng như đơn vị vận hành.

5.3. Phát triển doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ theo năng lực thực tế:

Cần tổ chức rà soát, đánh giá thực chất năng lực của các doanh nghiệp trong nước thuộc các lĩnh vực cơ khí chế tạo, luyện kim, vật liệu, điện - điện tử, tự động hóa, công nghệ hàn, kiểm tra không phá hủy (NDT) và xây lắp công nghiệp. Trên cơ sở đó, lựa chọn các doanh nghiệp đầu tàu có tiềm năng để hỗ trợ nâng cấp hệ thống quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn hạt nhân (như tiêu chuẩn ASME, ISO 19443...), đầu tư năng lực thiết kế - chế tạo, phòng thử nghiệm và chứng nhận hợp chuẩn. Các gói thầu trong dự án nên được thiết kế để tạo điều kiện cho doanh nghiệp nội địa tham gia theo lộ trình nâng dần cấp độ - khởi đầu từ các cấu kiện phụ trợ, kết cấu và dịch vụ có mức độ rủi ro, độ phức tạp vừa phải, sau đó mới mở rộng sang các hạng mục quan trọng hơn khi năng lực và uy tín đã được kiểm chứng thực tế.

5.4. Củng cố nền tảng nghiên cứu khoa học và đào tạo nhân lực:

Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (VINATOM) cần tiếp tục được đầu tư, củng cố để giữ vững vai trò trụ cột nghiên cứu khoa học - công nghệ hạt nhân quốc gia, tập trung vào các hướng nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho nhu cầu của dự án điện hạt nhân và tích lũy năng lực dài hạn. Dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân với lò phản ứng nghiên cứu mới, khi đi vào vận hành, sẽ tạo ra bệ phóng quan trọng cho nghiên cứu vật liệu, vật lý neutron, phân tích - kiểm chứng và đào tạo nhân lực chuyên sâu. Tuy nhiên, cần nhận thức rõ lò phản ứng nghiên cứu không thể thay thế cho các cơ sở thử nghiệm công nghiệp chuyên dụng, hay năng lực chế tạo quy mô lớn.

Bên cạnh hệ thống đào tạo đại học và sau đại học trong nước, cần triển khai mạnh mẽ các chương trình đào tạo theo vị trí việc làm (SAT - Systematic Approach to Training), huấn luyện trên hệ thống mô phỏng, cử cán bộ đi thực tập thực tế tại các nhà máy điện hạt nhân nước ngoài và ban hành cơ chế đãi ngộ đặc thù để duy trì đội ngũ chuyên gia lâu dài. Thước đo năng lực nhân lực không nằm ở số lượng bằng cấp được cấp phát, mà ở khả năng tác nghiệp độc lập, duy trì chứng chỉ hành nghề, năng lực truyền giao tri thức giữa các thế hệ và bản lĩnh xử lý các tình huống kỹ thuật phức tạp trong thực tiễn.

5.5. Bảo đảm năng lực pháp quy hạt nhân và hỗ trợ kỹ thuật độc lập:

Một quốc gia chỉ có thể kiểm soát công nghệ điện hạt nhân một cách có trách nhiệm khi cơ quan pháp quy hạt nhân có đủ thẩm quyền, nguồn lực tài chính, năng lực chuyên môn và tính độc lập để thẩm định thiết kế, đánh giá phân tích an toàn, giám sát quá trình xây dựng - vận hành và có quyền đình chỉ, hoặc yêu cầu khắc phục khi phát hiện sai sót. Song song đó, cần xây dựng hệ thống tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (TSO) đủ mạnh để cung cấp các phân tích chuyên sâu làm cơ sở khoa học cho cơ quan pháp quy; đồng thời bảo đảm nguyên tắc không xung đột lợi ích với chủ đầu tư, nhà cung cấp công nghệ hay đơn vị vận hành.

Việc hợp tác với các cơ quan pháp quy và TSO uy tín trên thế giới là rất cần thiết trong giai đoạn đầu, nhưng phải luôn đi kèm chương trình chuyển giao tri thức, đào tạo chuyên gia Việt Nam cùng làm việc và cơ chế duy trì năng lực nội tại.

Cần lưu ý rằng, vai trò tư vấn của TSO dù quan trọng đến đâu cũng không bao giờ thay thế được thẩm quyền và trách nhiệm pháp lý cao nhất trong việc ra quyết định của cơ quan pháp quy hạt nhân. Toàn bộ quá trình này phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Năng lượng Nguyên tử [4] và các bộ tiêu chuẩn an toàn của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) [5].

6. Kết luận:

Tại phiên chất vấn thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ trong kỳ họp Quốc hội ngày 12/11/2026, bài toán làm chủ công nghệ lõi đã được các đại biểu Quốc hội đặt ra một cách trực diện với Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ. Đây là một vấn đề chiến lược rộng lớn, liên quan mật thiết không chỉ đến định hướng R&D, mà còn đến nguồn lực đầu tư, chất lượng nhân lực, năng lực doanh nghiệp, cơ chế tổ chức thực thi và khả năng duy trì năng lực bền vững trong dài hạn. Riêng đối với lĩnh vực điện hạt nhân, câu hỏi “cần bao nhiêu nguồn lực để làm chủ công nghệ lõi” không thể có một con số ước tính chung chung, hay một phương án đầu tư đơn giản. Câu trả lời phụ thuộc vào việc Việt Nam xác định sẽ làm chủ những nhóm công nghệ nào, ở cấp độ nào, trong khung thời gian bao lâu và thông qua những phương thức hợp tác, tiếp nhận, nội địa hóa, hay tự phát triển ra sao.

Từ góc nhìn chuyên môn, làm chủ công nghệ điện hạt nhân không có nghĩa là Việt Nam phải tự chế tạo mọi thiết bị, hay ngay lập tức tự thiết kế một lò phản ứng thương mại. Ngược lại, việc mua được công nghệ hiện đại, xây dựng xong nhà máy, hay vận hành trơn tru theo quy trình của nhà cung cấp cũng chưa đủ để khẳng định đã làm chủ. Năng lực làm chủ phải được phân định rạch ròi theo từng nhóm công nghệ, từng cấp độ và từng chủ thể, gắn với những sản phẩm và kết quả có thể kiểm chứng.

Nhiệm vụ cấp thiết trước mắt là xác định đúng danh mục năng lực Việt Nam bắt buộc phải có để triển khai an toàn, hiệu quả các dự án điện hạt nhân; lựa chọn khâu ưu tiên dựa trên lợi ích chiến lược và tính khả thi; đồng thời lồng ghép yêu cầu tiếp nhận, hấp thụ và phát triển năng lực ngay từ khâu lựa chọn công nghệ, đàm phán hợp đồng và tổ chức quản lý dự án. Đi liền với đó là sự đầu tư kiên trì, có trọng điểm cho nền tảng khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao, hệ thống doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ và năng lực giám sát của cơ quan pháp quy độc lập.

Nếu được tổ chức bài bản với tầm nhìn dài hạn, điện hạt nhân sẽ không chỉ dừng lại ở vai trò một dự án cung cấp nguồn điện nền ổn định, mà còn trở thành đòn bẩy quan trọng để Việt Nam tích lũy tri thức, nâng cấp nền công nghiệp chế tạo và hình thành năng lực công nghệ cao. Đích đến cuối cùng không phải là những tuyên bố mang tính khẩu hiệu về việc “đã làm chủ công nghệ”, mà là việc xây dựng một lộ trình thực chất với các mục tiêu đo lường được - để chứng minh bằng năng lực thực tế rằng, chúng ta hiểu sâu, đánh giá độc lập, vận hành an toàn, duy trì bền vững và từng bước làm chủ công nghệ phù hợp với điều kiện phát triển của đất nước.

Tài liệu tham khảo:

1. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15, thông qua ngày 27/6/2025).

2. Luật Công nghệ cao (Luật số 133/2025/QH15, thông qua ngày 10/12/2025).

3. Luật Chuyển giao công nghệ (Luật số 115/2025/QH15, thông qua ngày 10/12/2025).

4. Luật Năng lượng Nguyên tử (Luật số 94/2025/QH15, thông qua ngày 27/6/2025).

5. Milestones in the Development of a National Infrastructure for Nuclear Power (IAEA Nuclear Energy Series No. NG-G-3.1) và các tài liệu hướng dẫn về quản lý tri thức, phát triển nguồn nhân lực, vai trò chủ đầu tư - đơn vị vận hành và cơ quan pháp quy hạt nhân.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Có thể bạn quan tâm

Các bài đã đăng

[Xem thêm]
Phiên bản di động