Nghị định 278: Phân tích điểm mới trong điều hành giá điện và tác động đến thị trường năng lượng Việt Nam

Chi trả cho lưu trữ năng lượng - Kinh nghiệm quốc tế, hàm ý chính sách cho Việt Nam Sau 2 bài viết về khung giá điện mặt trời tích hợp BESS và cơ chế ghi nhận giá trị của lưu trữ năng lượng trong hệ thống điện, một câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: Các quốc gia trên thế giới đang chi trả cho các hệ thống lưu trữ năng lượng như BESS và thủy điện tích năng theo những cơ chế nào? Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Doanh thu của các dự án lưu trữ không chỉ đến từ bán điện năng, mà còn từ dịch vụ phụ trợ, công suất dự phòng và nhiều cơ chế thị trường khác. Việc nghiên cứu các mô hình này có thể mang lại những gợi ý quan trọng cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện thị trường điện và triển khai các mục tiêu lưu trữ năng lượng.

Nghị định 278 - Nhìn từ điều hành thị trường điện:

Nếu chỉ nhìn vào số lượng điều khoản được sửa đổi, có thể cho rằng Nghị định 278/2026/NĐ-CP (Nghị định 278) không tạo ra nhiều thay đổi so với Nghị định 72/2025/NĐ-CP. Tuy nhiên, xét dưới góc độ điều hành thị trường điện, đây là bước điều chỉnh quan trọng nhằm hoàn thiện cơ chế điều hành giá bán lẻ điện bình quân theo hướng phân định rõ trách nhiệm, minh bạch quy trình và tăng cường hiệu lực giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Khác với các lần sửa đổi trước (chủ yếu liên quan đến phương pháp tính toán, hoặc mức giá điện), Nghị định 278 tập trung điều chỉnh quy trình ra quyết định điều chỉnh giá, thẩm quyền của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và cơ chế kiểm tra, giám sát của Bộ Công Thương. Có thể khái quát thành ba nhóm nội dung chính:

Thứ nhất: Điều chỉnh ngưỡng điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân.

Theo quy định mới, khi giá bán lẻ điện bình quân tính toán giảm dưới 1%, hoặc tăng dưới 2% so với mức hiện hành, EVN không điều chỉnh giá, nhưng phải báo cáo Bộ Công Thương và gửi đầy đủ hồ sơ để kiểm tra, giám sát. Trường hợp giá giảm từ 1% trở lên, hoặc tăng từ 2% đến dưới 5%, EVN được quyết định điều chỉnh giá sau khi Bộ Công Thương hoàn thành việc kiểm tra, rà soát và có ý kiến bằng văn bản. Quy định này hình thành một “vùng đệm” đối với các biến động nhỏ về chi phí, hạn chế việc điều chỉnh giá quá thường xuyên; đồng thời giúp người sử dụng điện và doanh nghiệp có điều kiện dự báo tốt hơn về chi phí điện năng.

Thứ hai: Tăng quyền chủ động của EVN gắn với trách nhiệm giải trình.

Nghị định mới tiếp tục phân cấp cho EVN quyết định điều chỉnh giá điện trong phạm vi được giao, nhưng đi kèm yêu cầu chặt chẽ về trách nhiệm giải trình. Trước khi điều chỉnh giá, EVN phải lập đầy đủ hồ sơ phương án giá, gửi Bộ Công Thương kiểm tra, rà soát và chỉ được thực hiện sau khi có ý kiến bằng văn bản của Bộ. Sau khi điều chỉnh, EVN phải báo cáo Bộ Công Thương trong thời hạn 5 ngày làm việc để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát. Cơ chế này cho thấy việc mở rộng quyền chủ động cho doanh nghiệp không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý, mà là phân cấp đi đôi với tăng cường trách nhiệm và tính minh bạch, phù hợp với thông lệ của nhiều thị trường điện cạnh tranh có điều tiết.

Thứ ba: Tăng cường vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Công Thương.

Điểm sửa đổi đáng chú ý nhất của Nghị định 278 là mở rộng chức năng kiểm tra của Bộ Công Thương. Theo đó, Bộ có quyền yêu cầu EVN điều chỉnh giảm giá điện khi đủ điều kiện, nhưng chưa thực hiện; yêu cầu tính toán lại phương án giá nếu phát hiện sai sót; chủ trì kiểm tra chi phí thực tế hằng năm của các khâu hình thành giá điện; công khai kết quả kiểm tra trên Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương và được thuê tư vấn độc lập khi cần thiết. Đây là bước tiến quan trọng trong việc nâng cao tính công khai, minh bạch của cơ chế điều hành giá điện.

Một điểm mới khác rất đáng chú ý là Nghị định đã quy định rõ cơ chế xử lý khi giá điện đủ điều kiện phải giảm. Theo đó, nếu giá bán lẻ điện bình quân tính toán cho thấy cần điều chỉnh giảm, nhưng EVN không thực hiện, Bộ Công Thương có quyền yêu cầu EVN điều chỉnh giảm giá bằng văn bản và EVN phải thực hiện trong thời hạn 5 ngày làm việc (kể từ ngày nhận được yêu cầu). Quy định này có ý nghĩa không chỉ về mặt pháp lý, mà còn về mặt chính sách. Trong nhiều năm qua, không ít người sử dụng điện có cảm nhận rằng giá điện thường được điều chỉnh theo chiều tăng, trong khi cơ chế giảm giá chưa được thể hiện rõ trong các quy định điều hành. Việc bổ sung quy định này phát đi thông điệp rõ ràng rằng: Cơ chế điều hành giá điện phải phản ánh khách quan cả hai chiều biến động của chi phí, góp phần bảo đảm quyền lợi của người sử dụng điện và tăng niềm tin của xã hội đối với quá trình điều hành giá.

Nhìn tổng thể, Nghị định 278 không chỉ sửa đổi một số quy định kỹ thuật, mà còn thể hiện bước chuyển từ cơ chế quản lý hành chính, sang điều hành theo tín hiệu thị trường; đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và giám sát của nhà nước.

Người sử dụng điện sẽ chịu tác động như thế nào?

Nếu nhìn dưới góc độ người sử dụng điện, Nghị định 278 không làm thay đổi ngay giá điện, hoặc biểu giá bán lẻ điện hiện hành. Tuy nhiên, những sửa đổi về cơ chế điều hành sẽ tác động trực tiếp đến cách thức hình thành giá điện, tần suất điều chỉnh và mức độ minh bạch của quá trình điều hành trong thời gian tới.

Nói cách khác, người sử dụng điện không chịu tác động từ bản thân Nghị định, mà từ cơ chế điều hành giá điện mới mà Nghị định này thiết lập.

Giá điện sẽ phản ánh sát hơn biến động chi phí:

Trong nhiều năm qua, giá bán lẻ điện bình quân ở Việt Nam thường được điều chỉnh theo chu kỳ tương đối dài. Cách làm này góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, nhưng cũng khiến giá điện có thời điểm chưa phản ánh đầy đủ những biến động của giá nhiên liệu, tỷ giá, chi phí mua điện, hoặc điều kiện thủy văn. Nghị định 278 tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành theo hướng giá điện được xem xét trên cơ sở chi phí thực tế; đồng thời thiết lập các ngưỡng điều chỉnh hợp lý hơn. Quy định không điều chỉnh khi giá tính toán giảm dưới 1%, hoặc tăng dưới 2% giúp hạn chế các biến động nhỏ, trong khi những thay đổi lớn hơn sẽ được phản ánh kịp thời sau khi hoàn thành quy trình kiểm tra, giám sát. Cơ chế này vừa góp phần ổn định giá điện trước các biến động ngắn hạn, vừa hạn chế tình trạng tích lũy chênh lệch chi phí kéo dài - một vấn đề từng gây nhiều áp lực đối với hoạt động tài chính của ngành điện.

Từ minh bạch, sẽ tạo niềm tin:

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Nghị định là quy định rõ trách nhiệm kiểm tra và công khai chi phí thực tế hình thành giá điện. Theo đó, hằng năm EVN phải báo cáo chi phí thực tế để Bộ Công Thương chủ trì kiểm tra, phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan thẩm định. Kết quả sau đó được công bố công khai trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương. Quy định này có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật. Trong nhiều năm, mỗi lần điều chỉnh giá điện đều xuất hiện những tranh luận về mức độ hợp lý của các khoản chi phí cấu thành giá điện. Khi kết quả kiểm tra được công khai theo quy định pháp luật, người dân, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu sẽ có thêm cơ sở để giám sát quá trình điều hành, qua đó góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cả doanh nghiệp điện lực lẫn cơ quan quản lý.

Doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong quản trị chi phí năng lượng:

Đối với các doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là những ngành sử dụng nhiều điện (như thép, xi măng, hóa chất, điện tử, hay dệt may), khả năng dự báo chi phí điện quan trọng không kém mức giá điện. Việc quy định rõ ngưỡng điều chỉnh, quy trình kiểm tra và trách nhiệm của các bên giúp doanh nghiệp có cơ sở dự báo tốt hơn về xu hướng biến động giá điện, từ đó xây dựng kế hoạch sản xuất, tài chính và đầu tư sát với thực tế. Đồng thời, việc không điều chỉnh đối với những biến động rất nhỏ cũng góp phần hạn chế các thay đổi không cần thiết trong chi phí sản xuất. Với các doanh nghiệp đang tham gia, hoặc có kế hoạch tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), giá bán lẻ điện bình quân vẫn là một chỉ số tham chiếu quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả đầu tư và lựa chọn nguồn cung điện.

Một cơ chế điều hành giá điện minh bạch, phản ánh sát chi phí sẽ giúp thị trường điện vận hành theo tín hiệu kinh tế rõ ràng hơn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tính toán hiệu quả của các dự án điện mặt trời mái nhà, điện gió, hệ thống lưu trữ năng lượng và các hợp đồng mua bán điện trực tiếp. Đây cũng là yếu tố quan trọng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu đang phải đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe về phát thải carbon và sử dụng năng lượng tái tạo trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

EVN được trao thêm quyền, nhưng trách nhiệm cũng lớn hơn:

Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị định 278 là tiếp tục phân cấp mạnh hơn cho EVN trong việc điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân đối với các trường hợp thuộc thẩm quyền. Tuy nhiên, quyền hạn được mở rộng luôn đi kèm với trách nhiệm giải trình cao hơn và cơ chế giám sát chặt chẽ hơn của nhà nước. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về thủ tục hành chính, mà phản ánh sự chuyển đổi trong phương thức quản trị ngành điện - từ mô hình “quản lý trực tiếp”, sang “trao quyền có kiểm soát”.

Phân cấp để nâng cao tính linh hoạt:

Trong bối cảnh giá nhiên liệu và thị trường năng lượng quốc tế biến động nhanh, việc mọi quyết định điều chỉnh giá điện đều phải trải qua nhiều cấp phê duyệt sẽ làm giảm tính kịp thời của cơ chế điều hành. Chi phí phát sinh không được phản ánh đúng thời điểm có thể tích tụ thành những khoản chênh lệch lớn, buộc phải điều chỉnh giá với biên độ cao trong tương lai. Nghị định 278 tiếp tục duy trì nguyên tắc cho phép EVN chủ động điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân trong phạm vi được pháp luật quy định sau khi hoàn thành quy trình kiểm tra của Bộ Công Thương. Đây là bước đi phù hợp với yêu cầu nâng cao tính linh hoạt của hoạt động điều hành giá trong điều kiện thị trường điện ngày càng vận hành theo cơ chế thị trường. Tuy nhiên, quyền chủ động này không phải là quyền quyết định tuyệt đối.

Quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình:

Khác với quan điểm cho rằng: EVN được “tự quyết giá điện”, Nghị định mới quy định khá chặt chẽ về trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp. Mọi quyết định điều chỉnh giá đều phải dựa trên phương án tính toán cụ thể, có đầy đủ hồ sơ và được Bộ Công Thương kiểm tra, rà soát trước khi thực hiện. Sau khi điều chỉnh, EVN tiếp tục có trách nhiệm báo cáo để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát. Điều này cho thấy cơ chế điều hành đã chuyển từ mô hình “xin - cho”, sang mô hình “tự quyết trong khuôn khổ pháp luật”. Trong đó, doanh nghiệp được chủ động hơn, nhưng phải chịu trách nhiệm đầy đủ đối với các quyết định của mình.

Minh bạch chi phí trở thành yêu cầu bắt buộc:

Điểm mới có ý nghĩa lâu dài của Nghị định 278 là quy định rõ cơ chế kiểm tra và công khai chi phí hình thành giá bán lẻ điện. Hằng năm, EVN phải báo cáo chi phí thực tế của các khâu trong chuỗi cung ứng điện để Bộ Công Thương chủ trì kiểm tra, phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan thẩm định; trong trường hợp cần thiết có thể thuê tư vấn độc lập. Kết quả kiểm tra được công khai trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương. Điều này giúp trọng tâm của dư luận chuyển từ câu hỏi “giá điện tăng, hay giảm bao nhiêu”, sang “chi phí hình thành giá điện có hợp lý và minh bạch hay không”. Đây cũng là áp lực tích cực buộc EVN tiếp tục nâng cao hiệu quả quản trị, kiểm soát chi phí và chuẩn hóa hệ thống hạch toán theo thông lệ hiện đại.

Việc tăng quyền cho EVN không làm giảm vai trò điều tiết của nhà nước. Bộ Công Thương chuyển từ quyết định trực tiếp, sang thiết lập quy tắc, kiểm tra việc tuân thủ và công khai kết quả giám sát. Đây là mô hình điều tiết phù hợp với thị trường điện cạnh tranh.

Bước chuẩn bị cho thị trường điện cạnh tranh:

Đặt trong lộ trình thực hiện Luật Điện lực năm 2024, những sửa đổi của Nghị định 278 có thể xem là bước chuẩn bị quan trọng cho giai đoạn phát triển thị trường điện cạnh tranh. Trong một thị trường điện hoàn chỉnh, cơ quan quản lý nhà nước không trực tiếp quyết định từng mức giá, mà tập trung xây dựng khuôn khổ pháp lý, giám sát cạnh tranh và bảo vệ lợi ích công cộng. Theo hướng tiếp cận đó, việc tăng quyền chủ động cho EVN đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch thông tin là bước chuyển phù hợp với quá trình hiện đại hóa cơ chế quản trị ngành điện Việt Nam.

Tác động đến thị trường điện Việt Nam - Từ điều hành giá, đến hoàn thiện thể chế thị trường:

Nghị định 278 không chỉ sửa đổi quy trình điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân, mà còn thể hiện định hướng tiếp tục hoàn thiện thể chế thị trường điện theo tinh thần của Luật Điện lực năm 2024. Nếu các quy định trước đây chủ yếu nhằm bảo đảm nhà nước kiểm soát giá điện, thì Nghị định mới hướng nhiều hơn tới việc xây dựng một cơ chế điều hành dựa trên tín hiệu chi phí; đồng thời tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Giá điện từng bước vận hành theo tín hiệu thị trường:

Một thị trường điện cạnh tranh chỉ vận hành hiệu quả khi giá điện phản ánh tương đối đầy đủ chi phí của hệ thống. Nghị định 278 góp phần hoàn thiện nguyên tắc này thông qua việc quy định rõ ngưỡng điều chỉnh, quy trình kiểm tra và trách nhiệm của các chủ thể, từ đó nâng cao tính minh bạch và khả năng dự báo của cơ chế điều hành.

Cải thiện môi trường đầu tư cho ngành điện:

Đối với các nhà đầu tư, đặc biệt trong các lĩnh vực điện LNG, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, hệ thống lưu trữ năng lượng và lưới điện truyền tải, điều quan trọng không chỉ là mức giá điện hiện tại, mà còn là khả năng dự báo của cơ chế điều hành. Việc quy định rõ thẩm quyền, quy trình và thời hạn xử lý trong Nghị định 278 giúp giảm bớt rủi ro chính sách, nâng cao tính ổn định của môi trường đầu tư và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc huy động các nguồn vốn dài hạn phục vụ phát triển ngành điện.

Minh bạch chi phí - Nền tảng của thị trường điện cạnh tranh:

Một trong những điểm tiến bộ nhất của Nghị định 278 là quy định Bộ Công Thương công khai kết quả kiểm tra chi phí thực tế hình thành giá điện hằng năm. Việc công khai này không chỉ tăng cường trách nhiệm giải trình của EVN, mà còn tạo điều kiện để các cơ quan quản lý, nhà đầu tư, doanh nghiệp và xã hội giám sát quá trình hình thành giá điện trên cơ sở thông tin đầy đủ hơn. Trong dài hạn, đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp điện lực, giảm chi phí không cần thiết và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh trong thị trường điện.

Một bước tiến về thể chế hơn là thay đổi về giá điện:

Có thể thấy, ý nghĩa lớn nhất của Nghị định 278 không nằm ở việc điều chỉnh các ngưỡng tăng, hoặc giảm giá điện, mà ở việc hoàn thiện cơ chế điều hành theo hướng hiện đại hơn. Nhà nước tiếp tục giữ vai trò điều tiết, nhưng chuyển dần từ mô hình quyết định trực tiếp, sang xây dựng quy tắc, kiểm tra và giám sát việc thực hiện. Đây là bước đi phù hợp với lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh của Việt Nam, góp phần tạo dựng môi trường đầu tư minh bạch hơn, nâng cao hiệu quả quản trị ngành điện và chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho quá trình hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh trong những năm tới.

Từ Nghị định 278, đến yêu cầu hoàn thiện cơ chế điều hành giá điện trong giai đoạn mới:

Nghị định 278 là bước điều chỉnh cần thiết nhằm hoàn thiện cơ chế điều hành giá bán lẻ điện bình quân trong bối cảnh ngành điện đang bước vào giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, đây mới chỉ là một mắt xích trong tiến trình cải cách thị trường điện theo Luật Điện lực năm 2024 và lộ trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam. Điểm cốt lõi của cơ chế giá điện trong thời gian tới không chỉ là điều chỉnh đúng thời điểm, mà còn phải bảo đảm hài hòa giữa ba mục tiêu: Phản ánh đúng chi phí hợp lý của hệ thống điện, duy trì khả năng chi trả của người sử dụng điện và tạo đủ động lực để thu hút đầu tư phát triển nguồn và lưới điện.

Trong thời gian tới, cơ chế điều hành giá điện cần tiếp tục phản ánh đầy đủ các khoản chi phí hợp lý của hệ thống điện, bao gồm chi phí truyền tải, điều độ hệ thống, lưu trữ năng lượng và dịch vụ phụ trợ; đồng thời hoàn thiện phương pháp xác định giá bán lẻ điện bình quân, mở rộng các cơ chế giao dịch điện theo nguyên tắc thị trường như cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), biểu giá điện theo thời gian sử dụng (TOU), cơ chế điều chỉnh nhu cầu điện và thị trường dịch vụ phụ trợ, từng bước nâng cao tính độc lập của cơ quan điều tiết điện lực theo thông lệ quốc tế.

Có thể nói, Nghị định 278 không phải là điểm kết thúc, mà là bước chuyển tiếp quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế thị trường điện Việt Nam. Thành công của quá trình cải cách sẽ không chỉ được đo bằng số lần điều chỉnh giá điện, mà quan trọng hơn là khả năng xây dựng một cơ chế điều hành minh bạch, có tính dự báo, tạo động lực đầu tư và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

Kết luận:

Nghị định số 278/2026/NĐ-CP không làm thay đổi ngay giá bán lẻ điện bình quân, nhưng đã tạo ra bước chuyển đáng chú ý trong cơ chế điều hành giá điện. Việc xác lập rõ ngưỡng điều chỉnh, tăng quyền chủ động cho EVN gắn với trách nhiệm giải trình và mở rộng vai trò kiểm tra, giám sát của Bộ Công Thương cho thấy quá trình điều hành đang từng bước chuyển từ quản lý hành chính, sang điều tiết theo nguyên tắc thị trường. Đây là bước hoàn thiện thể chế quan trọng, góp phần nâng cao tính minh bạch, cải thiện môi trường đầu tư và tạo nền tảng cho lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh theo Luật Điện lực năm 2024.

Trong dài hạn, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành giá điện theo hướng minh bạch và bám sát tín hiệu thị trường sẽ là điều kiện quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ (2026): Nghị định số 278/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 72/2025/NĐ-CP quy định về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân.

2. Chính phủ (2025): Nghị định số 72/2025/NĐ-CP ngày 28/3/2025 quy định về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân.

3. Quốc hội (2024): Luật Điện lực số 61/2024/QH15.

4. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).