Phụ tải mới, tư duy cũ: Quy hoạch điện Việt Nam có trễ nhịp?

Điện có thể trở thành điểm nghẽn chiến lược đối với một số mục tiêu lớn của Việt Nam Những cảnh báo mới nhất từ Chính phủ cho thấy nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn 2027-2035 đang trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết. Nếu không có giải pháp quyết liệt ngay từ bây giờ, thiếu điện có thể trở thành “điểm nghẽn chiến lược” đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số, trí tuệ nhân tạo (AI) và vận hành đường sắt tốc độ cao của Việt Nam trong tương lai. Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Phụ tải không còn tăng theo “đường cũ”:

Trong một thời gian dài, tăng trưởng phụ tải điện của Việt Nam có thể được dự báo tương đối thuận lợi dựa trên các biến số GDP, công nghiệp hóa, đô thị hóa và mức sống. Khi nền kinh tế tăng trưởng, nhu cầu điện tăng theo; những xu hướng lịch sử vì vậy trở thành cơ sở quan trọng của công tác dự báo. Nhưng sự xuất hiện của một số phụ tải mới đang làm cho mối quan hệ đó trở nên phức tạp hơn.

AI và điện toán đám mây kéo theo sự phát triển của các trung tâm dữ liệu với đặc điểm tiêu thụ điện lớn, vận hành liên tục, tập trung tại một số địa điểm và yêu cầu độ tin cậy rất cao. Một dự án có thể làm thay đổi đáng kể nhu cầu điện của cả một khu vực trong thời gian tương đối ngắn. Đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam lại tạo ra một dạng phụ tải khác. Đây là hệ thống điện khí hóa quy mô lớn, trải dài theo hành lang Bắc - Nam, với nhu cầu điện gắn chặt với lịch vận hành và yêu cầu an toàn.

Khác với một trung tâm dữ liệu tập trung tại một điểm, phụ tải đường sắt phân bố theo tuyến và tạo ra những yêu cầu mới đối với lưới điện. Điểm chung của các phụ tải này là chúng không chỉ làm tăng lượng điện tiêu thụ, mà còn thay đổi cấu trúc phụ tải. Một trung tâm dữ liệu đặt ở đâu có thể quan trọng không kém việc nó tiêu thụ bao nhiêu MW. Một tuyến đường sắt điện khí hóa cần được tính đến không chỉ bằng tổng điện năng, mà còn bằng cách phụ tải phân bố dọc theo hành lang tuyến.

Vì vậy, dự báo phụ tải trong giai đoạn mới không thể chỉ hỏi: Nền kinh tế sẽ cần bao nhiêu điện? Mà phải hỏi thêm: Điện sẽ được cần ở đâu, vào thời điểm nào và với yêu cầu kỹ thuật nào? Đó chính là thách thức mới đối với quy hoạch điện.

Hoa Kỳ - Khi phụ tải đi nhanh hơn nguồn và lưới:

Hoa Kỳ đang cho thấy rõ nhất một thay đổi quan trọng của hệ thống điện trong kỷ nguyên AI: Phụ tải mới có thể hình thành nhanh hơn khả năng phát triển nguồn và lưới. Sự bùng nổ của AI và trung tâm dữ liệu đang làm nhu cầu điện tăng mạnh sau nhiều năm tương đối ổn định.

Theo Lawrence Berkeley National Laboratory: Các trung tâm dữ liệu tại Mỹ tiêu thụ khoảng 176 TWh điện trong năm 2023, tương đương 4,4% tổng điện năng của cả nước. Nhu cầu này được dự báo tiếp tục tăng nhanh trong những năm tới. Nhưng điều đáng chú ý không chỉ là con số tổng cộng. Điểm nghẽn nằm ở khả năng cung cấp điện tại đúng nơi mà phụ tải xuất hiện. Một trung tâm dữ liệu có thể được quyết định đầu tư và mở rộng trong thời gian tương đối ngắn. Ngược lại, một đường dây truyền tải, trạm biến áp, hoặc dự án nguồn điện lớn cần nhiều năm để hoàn tất các bước quy hoạch, đầu tư, cấp phép và xây dựng. Hai chiếc đồng hồ vì thế không còn chạy cùng tốc độ. Phụ tải có thể tăng theo chu kỳ của công nghệ, trong khi nguồn và lưới vẫn phát triển theo chu kỳ của hạ tầng. Đây là lý do một hệ thống điện có thể “đủ điện” trên toàn quốc, nhưng vẫn không “đủ điện” tại đúng nơi cần điện. Điểm nghẽn không còn đơn thuần nằm ở tổng cung điện, mà ngày càng nằm ở khả năng kết nối phụ tải mới với hệ thống điện. Quan trọng hơn là phải nhận diện sớm nơi phụ tải lớn có thể xuất hiện, chuẩn bị nguồn và lưới theo không gian đó; đồng thời tạo ra khả năng phản ứng linh hoạt khi quy mô và thời điểm đầu tư thay đổi.

Vấn đề của quy hoạch điện trong kỷ nguyên AI vì thế không chỉ là dự báo đúng tổng nhu cầu, mà còn phải dự báo đúng cấu trúc và vị trí của nhu cầu. Đây chính là vấn đề Việt Nam cần nhìn trước khi những phụ tải mới trở thành điểm nghẽn.

Việt Nam - Khoảng cách giữa phụ tải và quy hoạch:

Việt Nam chưa có quy mô trung tâm dữ liệu như Hoa Kỳ, nhưng xu hướng đang thay đổi nhanh. Cùng với kinh tế số và AI, các trung tâm dữ liệu, công nghiệp công nghệ cao và những dự án hạ tầng điện khí hóa lớn đang tạo ra những lớp phụ tải mới. Điều đáng chú ý là chúng có thể xuất hiện đồng thời, nhưng không giống nhau. Trung tâm dữ liệu là phụ tải tập trung, vận hành liên tục và đòi hỏi độ tin cậy rất cao. Đường sắt tốc độ cao là phụ tải phân bố theo hành lang, gắn với lịch vận hành và yêu cầu an toàn.

Các ngành công nghiệp mới có thể lại có đặc điểm khác về công suất, thời gian sử dụng điện và yêu cầu nguồn điện. Nếu chỉ cộng tất cả những nhu cầu đó vào một con số tổng, chúng ta sẽ bỏ qua một phần quan trọng của bài toán.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác định định hướng phát triển nguồn và lưới điện để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng của nền kinh tế. Vấn đề không phải là quy hoạch không tính đến tăng trưởng phụ tải. Câu hỏi cần đặt ra là: Khung quy hoạch và quá trình triển khai có đủ khả năng thích ứng với những phụ tải mà tốc độ hình thành nhanh hơn chu kỳ chuẩn bị hạ tầng hay không? Độ trễ có thể xuất hiện ở ba điểm:

Thứ nhất: Độ trễ trong nhận diện phụ tải. Một dự án công nghệ lớn có thể thay đổi quy mô nhanh, trong khi dự báo quy hoạch vẫn dựa nhiều vào xu hướng lịch sử và các biến kinh tế vĩ mô.

Thứ hai: Độ trễ về không gian. Tổng công suất toàn hệ thống có thể đủ, nhưng lưới tại khu vực có phụ tải mới lại chưa đủ khả năng tiếp nhận.

Thứ ba: Độ trễ về thời gian. Phụ tải có thể hình thành trong vài năm, trong khi nguồn và đặc biệt là lưới điện cần thời gian dài hơn để chuẩn bị.

Ba độ trễ này kết hợp với nhau mới là rủi ro đáng quan tâm. Nếu chờ phụ tải xuất hiện rồi mới xây dựng hạ tầng, hệ thống có thể luôn đi sau một bước. Nhưng nếu đầu tư nguồn, lưới quá sớm dựa trên những dự báo chưa chắc chắn, nguy cơ dư thừa tài sản và chi phí cũng tăng lên. Bài toán vì vậy không phải là xây thật nhiều trước, mà là chuẩn bị đủ sớm và có khả năng điều chỉnh theo diễn biến thực tế.

Đó chính là nơi tư duy quy hoạch cần thay đổi.

Từ “dự báo một con số”, sang quy hoạch thích ứng:

Nếu phụ tải đang thay đổi nhanh và khác về cấu trúc, quy hoạch điện cũng không thể chỉ dựa trên một đường dự báo duy nhất. Không ai có thể biết chính xác đến năm 2030, hay 2035 Việt Nam sẽ có bao nhiêu trung tâm dữ liệu, quy mô từng dự án ra sao, hoặc tốc độ phát triển AI sẽ như thế nào, nhưng có thể xây dựng các kịch bản khác nhau và chuẩn bị phương án nguồn - lưới tương ứng. Quy hoạch vì thế cần chuyển từ dự báo một tương lai, sang chuẩn bị cho nhiều khả năng của tương lai. Quan trọng hơn, phải chuyển từ tư duy “cần bao nhiêu MW”, sang “MW cần ở đâu và vào thời điểm nào”.

Một hệ thống có thể đủ công suất trên toàn quốc, nhưng vẫn thiếu khả năng cấp điện tại khu vực tập trung phụ tải lớn. Với trung tâm dữ liệu, khu công nghiệp công nghệ cao, hay các dự án điện khí hóa quy mô lớn, năng lực lưới và khả năng đấu nối cần được tính đến ngay từ khi nhận diện dự án. Điều này đòi hỏi nguồn, lưới và phụ tải phải được nhìn nhận trong cùng một bài toán. Không thể chờ phụ tải hình thành rồi mới bắt đầu chuẩn bị hạ tầng, nhưng cũng không thể đầu tư ồ ạt chỉ dựa trên những dự báo chưa chắc chắn. Cách tiếp cận phù hợp hơn là đón đầu có điều kiện: Xác định sớm những khu vực có khả năng hình thành phụ tải lớn, chuẩn bị năng lực nguồn - lưới cần thiết và thiết kế khả năng mở rộng theo từng giai đoạn khi nhu cầu thực tế tăng lên.

Một thay đổi khác cũng cần được tính đến: Phụ tải lớn không nhất thiết chỉ là đối tượng mà hệ thống điện phải đáp ứng. Với sự phát triển của lưu trữ, nguồn điện tại chỗ, quản lý phụ tải và các cơ chế thị trường, một phần khách hàng lớn có thể chủ động hơn trong việc điều chỉnh nhu cầu và hỗ trợ vận hành hệ thống. Nhưng tất cả những công cụ đó chỉ có ý nghĩa khi được đặt trên một nền tảng quan trọng hơn: Hệ thống điện phải có đủ nguồn và đủ lưới để đưa điện đến đúng nơi cần điện.

Vì vậy, thách thức của quy hoạch điện trong giai đoạn mới không phải là xây dựng một kế hoạch “đúng tuyệt đối”, mà là xây dựng một hệ thống quy hoạch có khả năng nhận diện thay đổi, cập nhật nhanh và điều chỉnh kịp thời. Đó mới là cách thu hẹp khoảng cách giữa tốc độ hình thành phụ tải mới và khả năng đáp ứng của hạ tầng điện.

Kết luận:

Phụ tải mới không đơn giản là phiên bản lớn hơn của phụ tải cũ. AI, trung tâm dữ liệu, đường sắt tốc độ cao và các ngành công nghiệp mới đang làm thay đổi đồng thời quy mô, tốc độ, vị trí và đặc tính của nhu cầu điện. Vì vậy, câu hỏi của quy hoạch điện hôm nay không thể chỉ là cần thêm bao nhiêu MW. Câu hỏi quan trọng hơn là: Điện có đến đúng lúc, đúng chỗ và với đúng mức độ tin cậy mà nền kinh tế cần hay không? Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác lập khung phát triển nguồn và lưới cho giai đoạn tới. Vấn đề đặt ra không phải là phủ nhận khung quy hoạch đó, mà là khả năng cập nhật và triển khai trước những thay đổi có thể diễn ra nhanh hơn chu kỳ quy hoạch và đầu tư hạ tầng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, khi phụ tải mới tập trung nhanh tại một số khu vực, điểm nghẽn có thể xuất hiện không phải vì thiếu điện trên toàn hệ thống, mà vì thiếu khả năng đưa điện đến đúng nơi cần điện. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng lưu ý rằng: Trung tâm dữ liệu có mức độ tập trung không gian cao, khiến tác động đối với lưới điện địa phương lớn hơn nhiều so với tỷ trọng của chúng trong tổng nhu cầu điện.

Với Việt Nam, đây là lúc cần chuyển từ ngoại suy quá khứ, sang quản trị nhiều kịch bản; từ tổng công suất, sang không gian phụ tải; từ đi sau nhu cầu, sang đón đầu có điều kiện. Bởi trong kỷ nguyên AI và điện khí hóa, độ trễ của hạ tầng điện có thể trở thành độ trễ của tăng trưởng./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. International Energy Agency (IEA): Energy and AI, 2025.

2. International Energy Agency (IEA): Key Questions on Energy and AI, 2026.

3. Lawrence Berkeley National Laboratory (LBNL): 2024 United States Data Center Energy Usage Report, 2024.

4. Thủ tướng Chính phủ: Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

5. Quốc hội: Nghị quyết số 172/2024/QH15 ngày 30/11/2024 về chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam.

6. Chính phủ: Nghị quyết số 106/NQ-CP ngày 23/4/2025 về kế hoạch triển khai chủ trương đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam.