Chính sách môi trường siết chặt, ngành điện Việt Nam chuyển sang quản trị thích ứng

Lùi Net Zero sau năm 2050 - Phân tích các khía cạnh kinh tế, công nghệ trong bối cảnh Việt Nam Trong bối cảnh việc thực hiện Quy hoạch điện VIII và bản Điều chỉnh gần như chắc chắn không đạt mục tiêu đặt ra cho năm 2030 về cơ cấu nguồn điện, do đó, việc điều chỉnh mục tiêu lớn nhất là đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050 cần được xem xét nghiêm túc. Các khía cạnh của cam kết của Việt Nam tại COP26 cần được cân nhắc lại... Phân tích, đề xuất của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Hệ thống pháp luật môi trường ngày càng chặt chẽ hơn:

Tại hội nghị tập huấn công tác quản lý và bảo vệ môi trường năm 2026 do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) tổ chức ngày 10/4/2026 tại Hà Nội, các chuyên gia đến từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương đã cập nhật nhiều nội dung quan trọng liên quan đến các quy định mới về môi trường, tài nguyên nước và giảm phát thải khí nhà kính.

Theo các chuyên gia: Hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường đang được hoàn thiện theo hướng siết chặt kiểm soát; đồng thời nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của doanh nghiệp trong toàn bộ vòng đời dự án.

Các quy định mới về phân loại dự án và đánh giá tác động môi trường (ĐTM) yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các dự án có yếu tố nhạy cảm. Đáng chú ý, các trường hợp mở rộng quy mô, thay đổi công nghệ, hoặc gia tăng lưu lượng xả thải đều phải thực hiện lại ĐTM. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động theo dõi, rà soát và cập nhật thường xuyên trong quá trình triển khai dự án.

Song song với đó, quy định về giấy phép môi trường và quản lý xả thải cũng được phân loại cụ thể hơn theo quy mô và lưu lượng, qua đó nâng cao hiệu quả giám sát. Các yêu cầu về phương án xử lý chất thải, ứng phó sự cố môi trường được đặt ra ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thay vì chỉ tập trung ở khâu vận hành như trước đây.

Trong lĩnh vực tài nguyên nước, các quy định mới cũng yêu cầu chặt chẽ hơn đối với hoạt động khai thác, sử dụng và giám sát nguồn nước. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với ngành điện khi nhiều nhà máy nhiệt điện, thủy điện, các công trình hạ tầng lưới điện đều liên quan trực tiếp đến khai thác và sử dụng tài nguyên nước.

Đáng chú ý, dự báo El Nino có khả năng quay trở lại từ giữa năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 đang đặt ra thêm áp lực đối với công tác quản lý tài nguyên nước và vận hành các hồ thủy điện. Trong điều kiện nắng nóng cực đoan và nguy cơ thiếu hụt lượng nước về hồ, các đơn vị phát điện không chỉ phải bảo đảm yêu cầu cung ứng điện, mà còn phải cân đối giữa phát điện, cấp nước hạ du, chống hạn và giảm thiểu rủi ro môi trường. Điều này đòi hỏi công tác quản trị tài nguyên nước và giám sát môi trường trong vận hành thủy điện phải được nâng lên ở mức cao hơn trước.

Bên cạnh đó, các quy định về giảm phát thải và kiểm kê khí nhà kính cũng đang trở thành yêu cầu bắt buộc đối với nhiều doanh nghiệp năng lượng.

Theo Bộ Công Thương: Hệ thống MRV cùng cơ chế kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở đã được hướng dẫn cụ thể nhằm tạo nền tảng cho doanh nghiệp xây dựng lộ trình giảm phát thải và nâng cao tính minh bạch dữ liệu.

Theo quy định mới, doanh nghiệp phải xác định rõ nguồn phát thải, xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kiểm chứng và thực hiện báo cáo định kỳ. Đặc biệt, việc thẩm định kết quả kiểm kê khí nhà kính đã được quy định bắt buộc nhằm nâng cao độ tin cậy của dữ liệu phục vụ công tác quản lý và xây dựng chính sách.

Giai đoạn chuyển tiếp đặt ra nhiều thách thức mới:

Thảo luận tại hội nghị, đại diện nhiều tổng công ty điện lực và ban quản lý dự án điện cho biết quá trình triển khai các quy định mới hiện vẫn phát sinh không ít vướng mắc trong thực tiễn.

Một số dự án lưới điện hiện gặp khó khăn trong việc xác định yêu cầu về đánh giá tác động môi trường giữa các cơ quan quản lý. Có trường hợp dự án không thuộc diện phải thực hiện ĐTM, nhưng vẫn được yêu cầu bổ sung hồ sơ do cách hiểu chưa thống nhất giữa các cơ quan liên quan, ảnh hưởng đến tiến độ chuẩn bị đầu tư.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi từ giấy phép môi trường sang đăng ký môi trường theo quy định mới cũng phát sinh nhiều tình huống chưa có hướng dẫn đồng bộ, đặc biệt đối với các dự án đang vận hành thử nghiệm, hoặc đã được cấp phép theo quy định cũ.

Trong lĩnh vực tài nguyên nước, các đơn vị phản ánh việc điều chỉnh thẩm quyền cấp phép giữa trung ương và địa phương, cũng như cách xác định tiền cấp quyền khai thác theo quy định mới, đã khiến thời gian hoàn thiện thủ tục kéo dài hơn trước.

Đại diện các đơn vị quản lý dự án cho biết: Dù Nghị định 48/2026/NĐ-CP đã tạo thuận lợi hơn trong một số thủ tục môi trường, nhưng giai đoạn chuyển tiếp vẫn đặt ra nhiều thách thức trong thực tiễn triển khai. Nhiều dự án được lập theo quy định cũ với tiêu chuẩn cao hơn, khi quy định mới có hiệu lực phải rà soát và điều chỉnh lại hồ sơ nhằm tránh phát sinh chi phí không cần thiết. Vì vậy, các đơn vị đang yêu cầu tư vấn cập nhật kịp thời quy định mới ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư để bảo đảm áp dụng thống nhất và hạn chế rủi ro trong quá trình thẩm định.

Giải đáp các vướng mắc này, đại diện Cục Quản lý Tài nguyên nước cho biết: Phần lớn khó khăn hiện nay phát sinh trong giai đoạn chuyển tiếp khi có sự điều chỉnh về phân cấp và phân quyền giữa các cấp quản lý. Cơ quan quản lý đang tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định theo hướng rõ ràng và thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Ngành điện đang chuyển từ “tuân thủ”, sang “quản trị thích ứng”:

Điểm đáng chú ý tại hội nghị là cách tiếp cận mới của ngành điện đối với công tác môi trường. Theo đại diện Ban Môi trường và Phát triển bền vững EVN: Công tác môi trường trong toàn Tập đoàn đang chuyển từ “tuân thủ thủ tục”, sang “quản trị thích ứng”. Điều này đồng nghĩa hoạt động môi trường không chỉ dừng ở việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý, mà còn mở rộng sang kiểm soát đồng bộ các rủi ro pháp lý, vận hành, tài nguyên nước, phát thải và trách nhiệm xã hội. Cách tiếp cận này giúp các đơn vị chủ động phòng ngừa vi phạm, hạn chế sự cố và nâng cao năng lực quản trị trong dài hạn.

Trên cơ sở tổng hợp thực tiễn từ các đơn vị thành viên, EVN đã xác định 6 nguyên tắc cốt lõi trong quản trị môi trường gồm:

1. Chủ động về pháp lý.

2. Hồ sơ phản ánh đúng thực tế.

3. Vận hành ổn định các công trình xử lý.

4. Bảo đảm dữ liệu quan trắc trung thực.

5. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ.

6. Đề cao trách nhiệm người đứng đầu.

Theo đó, các đơn vị thành viên của EVN rà soát toàn diện công tác môi trường, xây dựng kế hoạch khắc phục các tồn tại; đồng thời chủ động tổng hợp vướng mắc để kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách phù hợp hơn với thực tiễn triển khai.

Chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu tất yếu:

Các chuyên gia nhận định: Việc triển khai MRV và kiểm kê khí nhà kính tuy còn nhiều thách thức về dữ liệu, nhân lực và chi phí thực hiện, nhưng cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, tiệm cận các tiêu chuẩn quốc tế và thúc đẩy chuyển đổi xanh.

Đối với ngành điện, đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp lý, mà còn gắn trực tiếp với chiến lược phát triển dài hạn trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ.

Khi các yêu cầu về môi trường, phát thải và minh bạch dữ liệu ngày càng trở thành tiêu chuẩn bắt buộc trong chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp năng lượng nếu không chủ động thích ứng sẽ đối mặt với rủi ro lớn về đầu tư, tài chính và khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh.

Ở góc độ rộng hơn, quá trình hoàn thiện chính sách môi trường cũng đang thúc đẩy ngành điện chuyển dịch sang mô hình phát triển bền vững hơn, trong đó hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và quản trị minh bạch sẽ trở thành những tiêu chí quan trọng song hành với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng.

Việc ngành điện chủ động nâng cao năng lực quản trị môi trường, thích ứng sớm với các yêu cầu mới và từng bước triển khai các giải pháp chuyển đổi xanh vì vậy không chỉ mang ý nghĩa tuân thủ quy định, mà còn là bước chuẩn bị cần thiết cho giai đoạn phát triển mới của hệ thống năng lượng Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng rõ nét./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo: Nghị định 48/2026/NĐ-CP ngày 29 tháng 1 năm 2026: Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 08/2022/NĐ-CP ngày 10 tháng 1 năm 2022 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật bảo vệ môi trường được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 05/2025/NĐ-CP ngày 6 tháng 1 năm 2025.