Phụ tải điện tăng nhanh đầu năm 2026 và những tín hiệu cần theo dõi trong mùa nắng nóng

Năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số và một số gợi ý ban đầu với Chính phủ Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế “hai con số” và duy trì ổn định vĩ mô trong giai đoạn 2026-2030, hạ tầng năng lượng nổi lên như một trụ cột quyết định. Thông điệp của Chính phủ (nhiệm kỳ 2026-2031) về yêu cầu “không để thiếu điện trong bất cứ tình huống nào” không chỉ là cam kết đầu tư và vận hành hệ thống điện, mà phản ánh một chuyển dịch tư duy sâu sắc - từ bảo đảm đủ điện, sang bảo đảm an ninh năng lượng toàn diện. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, hệ thống năng lượng quốc gia cần vượt qua nhiều điểm nghẽn về thể chế, đầu tư và công nghệ… Bài viết sau đây của Hội đồng khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam phân tích bối cảnh chính sách, nhận diện các thách thức cốt lõi và gợi ý một số giải pháp ban đầu với Chính phủ mới nhằm hoàn thiện hạ tầng năng lượng, phục vụ mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững.

Tín hiệu từ đầu mùa nóng 2026:

Theo dữ liệu vận hành từ Công ty TNHH Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho thấy chỉ trong vòng hơn một tuần đầu tháng 4/2026, hệ thống điện đã chuyển từ trạng thái “tăng trưởng bình thường”, sang “tăng đột biến”. Ngày 31/3/2026, phụ tải vẫn ở mức cao, nhưng chưa vượt ngưỡng đáng chú ý. Xem hình 1:

Hình 1: Biểu đồ phụ tải hệ thống điện quốc gia ngày 31/3/2026. (Nguồn: NSMO).

Tuy nhiên, đến các ngày 7/4 và đặc biệt là ngày 8/4, công suất cực đại đã vượt 52.000 MW, trong đó riêng miền Bắc đạt khoảng 24.440 MW (xem hình 2). Mức tăng này chủ yếu đến từ:

- Nhiệt độ tăng cao bất thường so với trung bình nhiều năm.

- Nhu cầu sử dụng điều hòa gia tăng tại khu vực dân dụng.

- Phụ tải làm mát trong các khu công nghiệp.

Hình 2: Cơ cấu huy động nguồn và phụ tải hệ thống điện quốc gia ngày 8/4/2026. (Nguồn: NSMO).

Điểm đáng chú ý là đỉnh phụ tải xuất hiện sớm hơn so với quy luật thông thường khi mùa nóng mới bắt đầu. Điều này khiến hệ thống phải bước vào trạng thái vận hành cao ngay từ đầu mùa, thay vì tăng dần theo chu kỳ.

Cơ cấu nguồn - Vận hành ổn định, nhưng linh hoạt hạn chế:

Theo công bố của NSMO về cơ cấu nguồn điện phát trong ngày 8/4/2026:

Bảng kê cơ cấu nguồn điện phát trong ngày 8/4/2026. (Nguồn:NSMO).

Cơ cấu huy động nguồn điện ngày 8/4/2026 cho thấy vẫn mang tính điển hình. Trong đó:

- Nhiệt điện than giữ vai trò trụ cột (~60%), huy động gần tối đa công suất.

- Thủy điện bị hạn chế bởi điều kiện thủy văn, lưu lượng nước về các hồ thủy điện thấp hơn cùng kỳ.

- Nguồn khí vận hành ở mức cao theo khả năng cấp khí.

- Năng lượng tái tạo đóng góp tỷ trọng còn khiêm tốn trong giờ cao điểm.

Điều này phản ánh một thực tế quen thuộc là khả năng đáp ứng phụ tải đỉnh vẫn phụ thuộc lớn vào các nguồn nhiệt điện truyền thống, trong khi các nguồn linh hoạt chưa có nhiều dư địa bổ sung khi nhu cầu tăng đột biến.

Hệ thống vẫn vận hành an toàn, nhưng biên độ dự phòng trong các tình huống bất thường không còn lớn.

Tác động của thời tiết - Yếu tố chi phối chính:

Các diễn biến đầu tháng 4/2026 gắn chặt với điều kiện thời tiết nắng nóng sớm, có liên quan đến pha El Niño.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: El Nino sẽ hình thành từ tháng 6-8/2026, với xác suất 80-90%. Đặc biệt, có khoảng 20-25% khả năng hiện tượng này đạt mức rất mạnh (siêu El Nino) vào cuối năm, kéo dài sang năm 2027.

Thực tế, nắng nóng đã gia tăng sớm hơn trung bình nhiều năm. Từ đầu năm đến nay, lượng mưa toàn quốc thiếu hụt từ 10-40%, mực nước tại nhiều lưu vực sông đã xuống mức thấp kỷ lục. Đây là dấu hiệu cảnh báo sớm về tình trạng thiếu nước nghiêm trọng ngay từ đầu mùa.

Trong thời gian tới, nếu El Nino hình thành theo kịch bản dự báo, nhiệt độ trung bình trên cả nước có xu hướng cao hơn bình thường, số ngày nắng nóng gia tăng, cường độ gay gắt hơn năm 2025.

Lượng mưa có khả năng sẽ thiếu hụt ngay trong các tháng mùa khô năm 2026, đặc biệt giai đoạn từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, với mức giảm phổ biến từ 25-50%. Đồng thời, mùa mưa có khả năng kết thúc sớm.

Điển hình, hệ thống sông Đà có nguy cơ thiếu hụt từ 10-25% dòng chảy ngay trong khoảng từ tháng 5-7/2026, tiềm ẩn rủi ro lớn đến việc cấp nước cho hạ du và đảm bảo an ninh năng lượng.

Tình trạng này cũng kéo theo nguy cơ rất cao xảy ra hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng tại khu vực Nam Trung bộ, cao nguyên Trung bộ và đồng bằng sông Cửu Long trong mùa khô 2026-2027. Tuy nhiên, với dữ liệu hiện tại có thể ghi nhận ở thời điểm này gồm:

- Nắng nóng đến sớm làm phụ tải tăng sớm.

- Đỉnh phụ tải xuất hiện ngay từ đầu mùa.

- Biểu đồ phụ tải nhạy hơn với biến động nhiệt độ theo giờ.

Những yếu tố này chủ yếu phản ánh tác động ngắn hạn của thời tiết, và cần thêm dữ liệu trong các tháng tới để đánh giá xu hướng dài hạn.

Rủi ro tiềm ẩn - Tập trung vào giờ cao điểm:

Một đặc điểm quan trọng của hệ thống điện Việt Nam hiện nay là không thiếu điện về tổng sản lượng, nhưng có thể gặp áp lực tại một số thời điểm đỉnh.

Nếu nắng nóng kéo dài trong các tháng 6-7/2026, có thể xuất hiện:

- Công suất đỉnh vượt kịch bản dự báo.

- Áp lực lớn hơn tại miền Bắc.

- Nguy cơ quá tải cục bộ tại khu vực đô thị và công nghiệp.

Đây là dạng rủi ro mang tính thời điểm, không kéo dài cả ngày, nhưng có thể ảnh hưởng lớn đến vận hành, nếu không được chuẩn bị tốt.

Gợi ý chính sách:

Tăng cường quản trị phụ tải: Thực tiễn vận hành đầu mùa nóng cho thấy, bên cạnh việc đảm bảo nguồn cung, cần chú trọng hơn đến quản trị phụ tải.

Trước hết, chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response) nên được triển khai mạnh mẽ hơn, đặc biệt với các khách hàng công nghiệp lớn. Việc dịch chuyển phụ tải khỏi giờ cao điểm có thể mang lại hiệu quả tương đương bổ sung nguồn mới, nhưng với chi phí thấp hơn đáng kể.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu điều chỉnh biểu giá điện theo thời gian sử dụng (TOU) theo hướng:

- Phân hóa rõ hơn giữa giờ cao điểm và thấp điểm.

- Tạo động lực kinh tế để người dùng thay đổi hành vi tiêu thụ.

Đồng thời, tiết kiệm điện cần tiếp tục được thúc đẩy như một giải pháp nền tảng, đặc biệt trong các khung giờ cao điểm.

Vai trò hỗ trợ cục bộ của điện mặt trời mái nhà:

Điện mặt trời mái nhà, đặc biệt theo mô hình tự sản xuất - tự tiêu thụ, có thể đóng góp ở mức nhất định:

- Giảm phụ tải tại chỗ vào ban ngày.

- Phù hợp với nhu cầu làm mát.

- Giảm áp lực lên lưới phân phối

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng mức: Đây là giải pháp hỗ trợ cục bộ, không thể thay thế vai trò của các nguồn điện quy mô lớn trong đảm bảo công suất đỉnh. Nếu hàng triệu mái nhà các hộ gia đình được lắp điện mặt trời mái nhà kết hợp với hệ thống pin lưu trữ điện năng (BESS) trong tương lai, thì hiệu quả hỗ trợ sẽ được cải thiện rõ rệt.

Kết luận:

Cần theo dõi sát diễn biến mùa nóng 2026: Diễn biến phụ tải đầu tháng 4/2026 cho thấy hệ thống điện đã bước vào giai đoạn vận hành với cường độ cao sớm hơn thường lệ, chủ yếu do tác động của thời tiết.

Dù chưa đủ cơ sở để khẳng định những thay đổi mang tính cấu trúc dài hạn, nhưng các tín hiệu hiện tại cho thấy:

1. Công tác dự báo cần linh hoạt hơn theo thời tiết.

2. Điều hành hệ thống cần chuẩn bị cho các kịch bản phụ tải cao sớm.

3. Chính sách quản trị phụ tải cần được tăng cường.

Việc chủ động theo dõi diễn biến của thời tiết và có phương án vận hành điều chỉnh kịp thời sẽ giúp hệ thống điện vận hành ổn định trong mùa cao điểm năm 2026; đồng thời tạo nền tảng thích ứng tốt hơn với các biến động trong tương lai.

Đón đọc: Tác động của siêu El Nino đến ngành năng lượng và giải pháp ứng phó của Việt Nam

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. NSMO (2026): Thông tin vận hành hệ thống điện tuần 15 và dự kiến tuần 16.

2. NSMO (2026): Thông tin vận hành hệ thống điện ngày 07/4/2026.

3. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Dự báo thời tiết tháng 4/2026.

4. TS. Nguyễn Huy Hoạch: Thời tiết năm 2026, bất ổn khu vực Trung Đông và bài toán an ninh năng lượng Việt Nam. NangluongVietNam online. 07:12 | 12/03/2026.