El Nino quay lại và vấn đề cân đối tài chính ngành điện, áp lực hệ thống năng lượng Việt Nam

Sửa Luật Điện lực (năm 2026) - Phân tích bài toán hài hòa lợi ích ngành điện và người tiêu dùng điện Dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực do Bộ Công Thương đề xuất đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận khi lần đầu tiên đặt vấn đề cho phép phân bổ các khoản chi phí hợp lý, hợp lệ chưa được tính đủ vào giá bán lẻ điện bình quân ở các kỳ điều chỉnh tiếp theo. Đề xuất này xuất phát từ thực tế là EVN bị lỗ lớn trong giai đoạn 2022-2023 do giá nhiên liệu đầu vào tăng đột biến, nhưng giá điện không thể điều chỉnh kịp thời để bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô và an sinh xã hội. Tuy nhiên, làm thế nào để vừa bảo đảm tài chính bên vững cho ngành điện, vừa không tạo áp lực quá lớn lên người dân và doanh nghiệp đang là bài toán chính sách rất phức tạp… Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Dự báo El Nino quay trở lại từ tháng 6/2026 và có thể kéo dài sang năm 2027 đang đặt ra nhiều sức ép mới đối với hệ thống điện Việt Nam. Trong các ngày 13/5 và 15/5/2026, hệ thống điện quốc gia đã liên tiếp ghi nhận các mức kỷ lục mới về công suất cực đại và sản lượng điện tiêu thụ ngày dưới tác động của nắng nóng diện rộng tại nhiều khu vực.

El Nino quay trở lại và những tín hiệu đáng lo ngại:

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Hiện tượng ENSO được dự báo sẽ chuyển nhanh sang trạng thái El Nino với xác suất tới 95% từ tháng 6/2026 và có thể kéo dài đến cuối năm, thậm chí sang đầu năm 2027. Đáng chú ý, xác suất El Nino đạt cường độ mạnh đến rất mạnh (hiện khoảng 20-25%).

Theo dự báo: Từ cuối tháng 5/2026 có khả năng xuất hiện đợt nắng nóng gay gắt tại khu vực Hà Nội, đồng bằng Bắc bộ và Bắc Trung bộ với nền nhiệt trên 37°C. Nếu kịch bản này xảy ra, nền nhiệt trung bình trên cả nước trong các tháng cuối năm 2026 có thể cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5°C. Bắc bộ và Trung bộ tiếp tục là những khu vực chịu ảnh hưởng rõ nét nhất của nắng nóng kéo dài.

Trên thực tế, ngay từ đầu quý 2/2026, nhiều đợt nắng nóng diện rộng đã xuất hiện sớm hơn thông thường. Trong tháng 4, nhiều khu vực Trung bộ ghi nhận nhiệt độ phổ biến 37-40°C; một số địa phương ở Bắc bộ cũng xuất hiện các đợt nắng nóng kéo dài liên tiếp.

Đối với hệ thống điện, đây là yếu tố đặc biệt nhạy cảm. Nhiệt độ tăng cao, nhu cầu sử dụng điều hòa và các thiết bị làm mát tăng mạnh, kéo theo phụ tải điện tăng rất nhanh chỉ trong thời gian ngắn.

Điều đáng lưu ý là El Nino không chỉ làm gia tăng nhu cầu sử dụng điện, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến điều kiện thủy văn. Từ tháng 9 đến tháng 10/2026, lượng mưa tại khu vực Bắc bộ được dự báo sẽ thiếu hụt 5-20% so với trung bình nhiều năm. Trung bộ và Nam bộ cũng có khả năng xuất hiện nhiều giai đoạn thiếu mưa vào cuối năm. Lượng nước về các hồ thủy điện lớn trên lưu vực sông Đà như Thủy điện Hòa Bình, Thủy điện Sơn La và Thủy điện Lai Châu có thể hụt 10-30% so với trung bình nhiều năm.

Từ tháng 5 đến tháng 8/2026, dòng chảy trên các sông ven biển Trung bộ và Tây Nguyên được dự báo thiếu hụt 10-35% so với trung bình nhiều năm. Nguy cơ thiếu nước, hạn hán cục bộ có thể xảy ra tại nhiều khu vực ngoài phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi, đặc biệt từ Đà Nẵng đến Khánh Hòa và các tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng.

Theo dự báo thủy văn: Cuối năm 2026, dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong về Đồng bằng sông Cửu Long có khả năng thiếu hụt, khiến xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027 đến sớm hơn năm trước.

Những diễn biến này khiến bài toán vận hành hệ thống điện trở nên phức tạp hơn khi nhu cầu phụ tải tăng cao đúng vào giai đoạn khả năng huy động thủy điện không còn dồi dào như các năm thủy văn tốt.

Phụ tải điện đầu mùa hè 2026 liên tục lập kỷ lục mới:

Diễn biến phụ tải trong các tháng đầu mùa hè 2026 đang cho thấy những tín hiệu đáng chú ý đối với vận hành hệ thống điện quốc gia.

Ngày 8/4/2026, khi miền Bắc xuất hiện đợt nắng nóng diện rộng đầu tiên, công suất cực đại (Pmax) của hệ thống điện quốc gia đã vượt mốc 52.000 MW. Chỉ hơn một tháng sau, liên tiếp trong hai ngày 13/5 và 15/5/2026, hệ thống ghi nhận mức phụ tải cao nhất kể từ đầu năm.

Theo số liệu vận hành: Công suất cực đại toàn hệ thống đạt 52.487 MW vào thời điểm 16h10 ngày 13/5/2026 (tương đương khoảng 95,5% mức đỉnh của năm 2025). Riêng miền Bắc, Pmax đạt gần 24.900 MW. Đến ngày 15/5/2026, sản lượng điện tiêu thụ toàn quốc đạt khoảng 1.188,9 triệu kWh, trong khi công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia tiếp tục tăng lên 54.654 MW vào lúc 14h15.

Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở mức tăng của phụ tải, mà còn ở cơ cấu huy động nguồn điện để đáp ứng nhu cầu điện trong các ngày cao điểm này.

Dữ liệu vận hành trong các ngày 8/4, 13/5 và 15/5/2026 cho thấy nhiệt điện than vẫn giữ vai trò nguồn điện nền chủ lực với tỷ trọng cao, dao động từ 52-57% tổng sản lượng điện phát toàn hệ thống. Trong khi đó, tỷ trọng thủy điện có cải thiện trong tháng 5 nhờ điều kiện thủy văn thuận lợi hơn tại một số lưu vực, nhưng nhìn chung vẫn thấp hơn đáng kể so với các năm nước tốt trước đây.

Bảng kê cơ cấu nguồn điện phát trong ngày 8/4; 13/5 và ngày 15/5/2026. Nguồn: NSMO.

Xét tổng thể, tỷ trọng huy động nhiệt điện than vẫn ở mức cao cho thấy hệ thống điện đang phải phụ thuộc đáng kể vào các nguồn điện có giá thành cao để đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng mạnh trong mùa nắng nóng. Những con số này phản ánh áp lực vận hành ngày càng lớn đối với hệ thống điện trong bối cảnh phụ tải tăng cao và điều kiện thủy văn không còn thuận lợi như trước.

Khi nhiệt điện than tiếp tục giữ vai trò “gánh tải” chủ lực:

Trong điều kiện vận hành thông thường, hệ thống điện luôn ưu tiên huy động các nguồn có chi phí thấp trước. Trong nhiều năm, thủy điện giữ vai trò đặc biệt quan trọng nhờ giá thành thấp, khả năng đáp ứng nhanh và tính linh hoạt cao trong điều tiết phụ tải giờ cao điểm. Tuy nhiên, dưới tác động của El Nino, khả năng hỗ trợ của thủy điện đang chịu nhiều áp lực hơn. Khi lượng nước về các hồ giảm, hoặc biến động thất thường, việc huy động nguồn thủy điện phải được tính toán thận trọng hơn nhằm bảo đảm cả yêu cầu phát điện, cấp nước hạ du, chống hạn và chống xâm nhập mặn.

Trong bối cảnh đó, nhiệt điện than tiếp tục giữ vai trò nguồn điện nền chủ lực của hệ thống.

Đáng lưu ý, chi phí huy động nhiệt điện than hiện không còn ở mức thấp như trước đây. Giá than nhập khẩu trong những năm gần đây chịu tác động lớn từ biến động địa - chính trị, chi phí logistics và tỷ giá. Đặc biệt, trong bối cảnh bất ổn toàn cầu tiếp tục khiến giá năng lượng biến động khó lường. Bên cạnh đó, nhiều tổ máy nhiệt điện than trong nước đã vận hành thời gian dài, khiến chi phí bảo dưỡng và sửa chữa có xu hướng tăng lên.

Việc hệ thống phải duy trì tỷ trọng huy động nhiệt điện than ở mức cao trong các đợt nắng nóng kéo dài vì vậy cũng đồng nghĩa áp lực chi phí sản xuất điện toàn hệ thống đang gia tăng đáng kể.

Áp lực chi phí hệ thống ngày càng rõ nét:

Một trong những vai trò quan trọng của thủy điện đối với hệ thống điện Việt Nam là giúp giảm giá thành phát điện bình quân. Khi điều kiện thủy văn thuận lợi, tỷ trọng huy động thủy điện cao sẽ giúp hạn chế huy động các nguồn nhiệt điện giá thành cao.

Ngược lại, khi lưu lượng nước về các hồ không còn dồi dào như trước, hệ thống buộc phải sử dụng nhiều hơn các nguồn nhiệt điện than, tua bin khí, hoặc LNG để bảo đảm cung ứng điện. Điều này đồng nghĩa chi phí biên của hệ thống điện sẽ tăng lên rõ rệt trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan.

Đây là xu hướng cần đặc biệt lưu ý trong bối cảnh El Nino được dự báo có thể kéo dài sang năm 2027. Nếu tình trạng nắng nóng và thiếu hụt lượng mưa diễn ra trên diện rộng, áp lực huy động các nguồn điện giá thành cao sẽ còn lớn hơn.

Không chỉ nhiệt điện than, điện khí trong nước và LNG nhập khẩu cũng đang trở thành nguồn chi phí đáng kể đối với hệ thống điện. Trong bối cảnh các mỏ khí nội địa suy giảm, nhu cầu nhập khẩu LNG phục vụ phát điện đang ngày càng tăng. Tuy nhiên, điện LNG hiện có giá thành cao hơn nhiều nguồn điện truyền thống. Điều này khiến bài toán kiểm soát chi phí sản xuất điện và cân đối tài chính của ngành điện ngày càng trở nên phức tạp hơn.

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi bài toán vận hành hệ thống điện:

Trong nhiều năm, hệ thống điện Việt Nam được hưởng lợi đáng kể từ nguồn thủy điện quy mô lớn với giá thành thấp. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang khiến điều kiện vận hành của hệ thống thay đổi nhanh chóng.

El Nino với tần suất xuất hiện dày hơn và cường độ mạnh hơn đang làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và nắng nóng kéo dài. Điều này khiến phụ tải điện tăng nhanh hơn, trong khi khả năng huy động các nguồn điện giá rẻ lại chịu nhiều ràng buộc hơn.

Đặc biệt, yêu cầu bảo đảm điện trong các giai đoạn nắng nóng cực đoan - đồng nghĩa hệ thống phải duy trì lượng công suất dự phòng lớn hơn trước. Đây là áp lực không nhỏ đối với công tác quy hoạch nguồn điện, vận hành hệ thống, cũng như cân đối tài chính toàn ngành điện.

Trong bối cảnh đó, việc thúc đẩy sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn. Những giải pháp như điều chỉnh phụ tải, sử dụng điện hợp lý trong giờ cao điểm, nâng cao hiệu suất thiết bị điện và phát triển các mô hình điện mặt trời mái nhà kết hợp lưu trữ năng lượng sẽ góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện trong các giai đoạn cao điểm nắng nóng.

Tạm kết luận:

Dự báo El Nino quay trở lại từ giữa năm 2026 đang đặt ra nhiều sức ép mới đối với hệ thống điện Việt Nam. Diễn biến phụ tải và cơ cấu huy động nguồn điện trong các ngày cao điểm đầu mùa hè cho thấy nhu cầu điện đang tăng rất nhanh dưới tác động của nắng nóng kéo dài, trong khi hệ thống vẫn phải duy trì tỷ trọng cao từ các nguồn nhiệt điện than để bảo đảm cung ứng điện.

Trong điều kiện thủy văn không còn thuận lợi như các năm trước, áp lực vận hành, kiểm soát chi phí và bảo đảm cân đối tài chính ngành điện sẽ ngày càng lớn.

El Nino vì vậy không chỉ là câu chuyện khí tượng, mà đang trở thành một thách thức thực sự đối với an ninh năng lượng và khả năng thích ứng của hệ thống điện Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Bản tin ENSO và dự báo khí tượng thủy văn năm 2026.

2. Công ty TNHH Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO): Thông tin vận hành hệ thống điện ngày 8/4/2026 và ngày 13/5/2026.

3. Cơ quan Năng lượng Quốc tế: Báo cáo về tác động của biến đổi khí hậu đến hệ thống điện toàn cầu.

4. Các bài phân tích chuyên sâu trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam về vận hành hệ thống điện và tác động của thời tiết cực đoan năm 2026.