Điều chỉnh khung giờ sử dụng điện không chỉ là quy định, mà là ‘luật chơi mới’ buộc người dùng phải thích nghi

Phụ tải điện tăng nhanh đầu năm 2026 và những tín hiệu cần theo dõi trong mùa nắng nóng Vào đầu tháng 4/2026, hệ thống điện quốc gia đã xác lập các mốc mới về công suất và sản lượng điện tiêu thụ trong ngày. Diễn biến này không còn là phản ánh theo mùa, mà có thể phản ánh một số thay đổi mang tính cấu trúc dưới tác động của biến đổi khí hậu. Nếu không có các giải pháp điều hành và chính sách kịp thời, nguy cơ phụ tải đỉnh vượt ngưỡng an toàn cung cấp điện trong các tháng cao điểm là hoàn toàn hiện hữu… Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

“Đỉnh phụ tải đã dịch chuyển” - Gốc rễ của điều chỉnh chính sách:

Nếu nhìn vào hệ thống điện Việt Nam cách đây một thập kỷ, đỉnh phụ tải thường xuất hiện vào ban ngày - gắn với hoạt động sản xuất công nghiệp. Tuy nhiên, thực tế hiện nay đã thay đổi rõ rệt. Sự phát triển nhanh của điện mặt trời, nguồn cung ban ngày trở nên dồi dào hơn, trong khi nhu cầu tiêu thụ điện sinh hoạt lại tăng mạnh vào buổi tối, đặc biệt trong các tháng nắng nóng. Xem hình 1 và 2:

Hình 1: Biểu đồ phụ tải hệ thống điện quốc gia ngày 31/3/2026. Nguồn: NSMO.

Khi mặt trời tắt, hệ thống mất đi một nguồn cung quan trọng, trong khi hàng triệu hộ gia đình đồng loạt sử dụng điều hòa, thiết bị điện và các nhu cầu sinh hoạt khác. Chính thời điểm từ 17h30 đến 22h30 đã trở thành “điểm căng” mới của hệ thống điện.

Hình 2: Cơ cấu huy động nguồn và phụ tải hệ thống điện quốc gia ngày 8/4/2026. Nguồn: NSMO.

Một chuyên gia vận hành hệ thống nhận định rằng: Nếu vẫn giữ khung giờ cũ, hệ thống sẽ phải gánh chi phí rất lớn mà không có công cụ điều tiết từ phía người dùng. Việc điều chỉnh khung giờ vì thế không chỉ là cần thiết, mà còn mang tính bắt buộc.

Hai biểu đồ phụ tải ngày 31/3 và 8/4 cho thấy một xu hướng rất rõ: Phần lõm vào buổi trưa ngày càng sâu hơn do điện mặt trời, trong khi đỉnh buổi tối lại nhô cao hơn. Đây chính là hình dạng “duck curve” (đường cong con vịt) mà nhiều hệ thống điện trên thế giới đã gặp phải.

Điều này lý giải vì sao giờ cao điểm phải dịch chuyển sang buổi tối, thay vì dàn trải như trước đây. Nếu không điều chỉnh, hệ thống sẽ phải huy động các nguồn điện có chi phí cao trong thời gian ngắn, làm tăng chi phí toàn hệ thống.

Quyết định 963/QĐ-BCT sẽ thay đổi nhỏ về giờ, thay đổi lớn về hành vi:

Theo Quyết định 963/QĐ-BCT: Giờ cao điểm được tập trung vào buổi tối - từ 17h30 đến 22h30 trong các ngày từ thứ Hai đến thứ Bảy, trong khi Chủ nhật không còn áp dụng giờ cao điểm. Giờ bình thường được mở rộng đáng kể, còn giờ thấp điểm tiếp tục duy trì từ nửa đêm đến 6 giờ sáng.

Sự điều chỉnh này, xét về mặt kỹ thuật, là hợp lý. Nhưng xét về hành vi tiêu dùng, nó tạo ra một thay đổi rất lớn: Chi phí điện không còn phụ thuộc đơn thuần vào lượng điện tiêu thụ, mà phụ thuộc vào thời điểm sử dụng điện.

Người dùng điện - Từ thụ động, sang “tính toán từng giờ”:

Trong nhiều năm, phần lớn người tiêu dùng điện gần như không quan tâm đến khung giờ. Điện được sử dụng theo nhu cầu sinh hoạt, hoặc sản xuất, còn chi phí được xem là một khoản cố định. Tuy nhiên, với quy định mới, cách tiếp cận này không còn phù hợp. Một hộ gia đình vẫn dùng cùng một lượng điện, nhưng nếu dồn vào giờ cao điểm buổi tối, chi phí thực tế có thể cao hơn đáng kể so với việc phân bổ lại sang các khung giờ khác.

Các hoạt động quen thuộc như nấu ăn, tắm nước nóng, sử dụng điều hòa, hay giặt giũ - vốn diễn ra vào buổi tối - lại trùng với giờ cao điểm mới. Điều này khiến hộ gia đình trở thành nhóm chịu tác động trực tiếp nhất, nhưng nhiều người chưa nhận ra.

Doanh nghiệp - Bài toán chi phí chuyển từ “tĩnh” sang “động”:

Với khối sản xuất, tác động của quy định mới còn rõ ràng hơn. Điện không chỉ là chi phí đầu vào, mà trở thành yếu tố cần được tối ưu theo thời gian.

Một doanh nghiệp vận hành dây chuyền sản xuất vào giờ cao điểm sẽ phải trả chi phí cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp tổ chức lại ca sản xuất sang ban đêm. Sự chênh lệch này, nếu tích lũy theo tháng và theo năm, có thể tạo ra khác biệt lớn về hiệu quả tài chính.

Không ít doanh nghiệp đã bắt đầu điều chỉnh - từ việc phân ca sản xuất, đến đầu tư hệ thống điện mặt trời và lưu trữ năng lượng, nhằm giảm phụ thuộc vào giờ cao điểm.

Ngành dịch vụ - Áp lực khó tránh, nhưng không phải không có lối ra:

Khác với sản xuất, nhiều ngành dịch vụ (nhà hàng, khách sạn, hay trung tâm thương mại) không thể dễ dàng dịch chuyển thời gian hoạt động. Buổi tối chính là “giờ vàng” kinh doanh; đồng thời cũng là giờ cao điểm điện. Tuy nhiên, giải pháp không nằm ở việc cắt giảm hoạt động, mà ở việc tối ưu vận hành. Các hệ thống điều hòa trung tâm, chiếu sáng, thang máy, hay bếp điện hoàn toàn có thể được điều chỉnh thông minh hơn để giảm công suất đỉnh, qua đó giảm chi phí.

Điều chỉnh giờ điện, thực chất là điều chỉnh hành vi:

Việc thay đổi khung giờ không chỉ nhằm phản ánh phụ tải, mà còn nhằm gửi tín hiệu tới thị trường. Người dùng điện không còn đứng ngoài hệ thống, mà trở thành một phần của bài toán cân bằng cung - cầu. Khi hành vi tiêu dùng thay đổi, chi phí vận hành toàn hệ thống cũng thay đổi theo.

Làm thế nào để không bị tăng tiền điện, mà không hiểu “vì sao”?

Câu trả lời không nằm ở việc cắt giảm triệt để nhu cầu sử dụng điện, mà nằm ở việc phân bổ lại thời điểm sử dụng. Một số thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hàng ngày có thể tạo ra khác biệt đáng kể về chi phí.

Việc giặt giũ, hoặc sấy đồ có thể chuyển sang trước giờ cao điểm, hoặc muộn hơn vào buổi tối. Bình nước nóng có thể được cài đặt hẹn giờ. Các thiết bị công suất lớn không nên vận hành đồng thời trong khung giờ cao điểm. Điều hòa, thay vì đặt nhiệt độ quá thấp, có thể được điều chỉnh hợp lý để giảm tải cho hệ thống.

Với doanh nghiệp, việc tối ưu hóa cần mang tính hệ thống hơn - từ quản lý năng lượng, đến đầu tư công nghệ. Trong dài hạn, các giải pháp (như lưu trữ điện năng, hoặc điều khiển phụ tải) sẽ trở thành xu hướng tất yếu.

Một bước chuyển lớn của hệ thống điện:

Việc điều chỉnh khung giờ cao điểm, thấp điểm lần này phản ánh một thực tế: Hệ thống điện Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới - nơi các yếu tố (như năng lượng tái tạo, biến động phụ tải và chi phí vận hành) buộc phải được xử lý theo cách linh hoạt hơn.

Đây cũng là bước đi tiệm cận với thị trường điện cạnh tranh - nơi giá điện không còn cố định mà phản ánh cung - cầu theo thời gian.

Kết luận: Ai thích nghi sớm sẽ có lợi thế.

Quy định mới không làm thay đổi lượng điện mà người dùng cần, nhưng thay đổi cách mà chi phí điện được hình thành. Trong bối cảnh đó, sự khác biệt không nằm ở việc dùng nhiều, hay ít, mà nằm ở việc sử dụng điện một cách thông minh hay không.

Những người sớm điều chỉnh thói quen, áp dụng công nghệ và hiểu được “logic thời gian” của điện năng sẽ kiểm soát được chi phí. Ngược lại, những ai giữ nguyên cách sử dụng cũ có thể phải đối mặt với hóa đơn tiền điện cao hơn mà không nhận ra nguyên nhân.

Ở cấp độ hệ thống, chính sự thay đổi hành vi của hàng triệu người sử dụng điện sẽ quyết định hiệu quả vận hành của toàn bộ ngành điện trong những năm tới./.

Đón đọc: “80 kWh/tháng điện giá rẻ cho mỗi người dân” - Công bằng năng lượng, hay phép thử lớn của cải cách giá điện?

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. NSMO (2026): Thông tin vận hành hệ thống điện tuần 15 và dự kiến tuần 16.

2. Bộ Công Thương: Quyết định 963/QĐ-BCT điều chỉnh khung giờ cao điểm, thấp điểm của hệ thống điện quốc gia.