Thời tiết năm 2026, bất ổn khu vực Trung Đông và bài toán an ninh năng lượng Việt Nam

Tăng tốc hiện thực hóa nguồn điện LNG, điện gió ngoài khơi trong năm 2026 - Cơ hội và phép thử thể chế Năm Bính Ngọ (2026) được kỳ vọng là giai đoạn bản lề trong triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đặc biệt với hai trụ cột điện khí LNG và điện gió ngoài khơi. Trên nền tảng Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết 253/2025/QH15 của Quốc hội, cùng các quyết định giao không gian biển khảo sát điện gió ngoài khơi, Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn lập quy hoạch sang tổ chức thực thi... Bài viết phân tích cơ hội, rủi ro và các điều kiện thể chế then chốt để 2026 trở thành năm tăng tốc có kiểm soát trong chuyển dịch năng lượng.

Thời tiết - Biến số ngày càng rõ của an ninh năng lượng:

Trong nhiều thập niên trước, công tác vận hành hệ thống điện chủ yếu tập trung vào các yếu tố kỹ thuật của hệ thống và bài toán cân bằng cung - cầu điện năng. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng rõ nét, yếu tố thời tiết đang dần trở thành một biến số quan trọng tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng.

Đối với Việt Nam, mối quan hệ giữa thời tiết và vận hành hệ thống điện thể hiện rõ qua hai khía cạnh:

1. Nhiều nguồn điện phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện tự nhiên, đặc biệt là thủy điện, điện gió và điện mặt trời.

2. Nhu cầu tiêu thụ điện có mối liên hệ chặt chẽ với nhiệt độ môi trường, nhất là trong các đợt nắng nóng kéo dài.

Trong những năm gần đây, hệ thống điện Việt Nam liên tục ghi nhận các mức đỉnh phụ tải mới vào mùa hè. Khi nhiệt độ tăng cao, nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa không khí và các thiết bị làm mát tăng mạnh, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu công nghiệp. Thực tế vận hành hệ thống điện miền Bắc trong mùa hè năm 2023 là một minh chứng rõ nét. Khi đó, nắng nóng kéo dài khiến phụ tải tăng mạnh trong khi lượng nước về các hồ thủy điện lớn thấp hơn trung bình nhiều năm. Đồng thời, nắng nóng cũng làm tăng đáng kể nhiệt độ nước làm mát cho một số nhà máy nhiệt điện khiến giảm hiệu suất của nhà máy. Sự kết hợp của ba yếu tố này đã tạo ra áp lực lớn đối với công tác điều độ hệ thống điện.

Theo các chuyên gia năng lượng: Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, công tác vận hành hệ thống điện không thể chỉ dựa vào các yếu tố kỹ thuật truyền thống, mà cần tích hợp ngày càng sâu các yếu tố khí hậu, thủy văn trong quá trình dự báo và lập kế hoạch vận hành.

ENSO và xu hướng khí hậu khu vực:

Một trong những yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến thời tiết khu vực Đông Nam Á là hiện tượng El Niño-Southern Oscillation (ENSO). Đây là chu kỳ dao động của nhiệt độ bề mặt nước biển và hoàn lưu khí quyển tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương, có khả năng gây ra những biến động lớn về nhiệt độ và lượng mưa trên phạm vi toàn cầu.

ENSO có ba trạng thái chính gồm El Niño, La Niña và trạng thái trung tính. Trong pha El Niño, nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương thường cao hơn bình thường, làm thay đổi các hệ thống hoàn lưu khí quyển và có xu hướng gây khô hạn tại khu vực Đông Nam Á.

Theo nhận định của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Trong giai đoạn 2025-2026 các yếu tố khí hậu tại khu vực Đông Nam Á có thể chịu tác động của biến động ENSO, làm gia tăng khả năng xuất hiện các đợt nắng nóng và nguy cơ thiếu hụt lượng mưa tại một số khu vực.

Đối với ngành điện, những biến động khí hậu như vậy có thể tác động đồng thời đến cả cung và cầu điện năng. Khi nhiệt độ tăng cao, phụ tải điện thường tăng mạnh do nhu cầu sử dụng các thiết bị làm mát. Trong khi đó, lượng mưa suy giảm có thể làm giảm nguồn nước về các hồ thủy điện, nhiệt điện cũng bị giảm hiệu suất do nhiệt độ nước làm mát tăng. Sự kết hợp của ba yếu tố này có thể tạo ra áp lực đáng kể đối với hệ thống điện trong các giai đoạn phụ tải cao điểm.

Nắng nóng và áp lực gia tăng đối với phụ tải điện:

Các dự báo khí tượng cho thấy: Năm 2026 có khả năng xuất hiện nhiều đợt nắng nóng hơn so với năm trước. Nắng nóng có thể bắt đầu sớm (từ cuối tháng 3 hoặc đầu tháng 4 và kéo dài trong phần lớn thời gian của mùa hè). Tại khu vực Bắc bộ và Trung bộ, nhiều đợt nắng nóng có thể đạt mức gay gắt với nhiệt độ vượt 37-39°C. Trong điều kiện nhiệt độ cao, nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa không khí, hệ thống làm mát và các thiết bị điện gia dụng tăng nhanh.

Thống kê của ngành điện cho thấy: Phụ tải điện trong những ngày nắng nóng có thể tăng từ 10-20% so với mức bình thường. Tại các đô thị lớn (như Hà Nội, hay TP. Hồ Chí Minh), mức tiêu thụ điện có thể tăng thêm hàng nghìn MW chỉ trong vài ngày khi xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt.

Trong bối cảnh nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng và mức sống của người dân ngày càng nâng cao, nhu cầu sử dụng điện trong sinh hoạt và sản xuất sẽ còn tiếp tục gia tăng. Nếu năm 2026 xuất hiện các đợt nắng nóng kéo dài, phụ tải điện toàn quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục thiết lập các mức kỷ lục mới.

Nguy cơ thiếu nước cho thủy điện:

Bên cạnh yếu tố phụ tải, điều kiện thời tiết còn ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung điện, đặc biệt là thủy điện. Trong cơ cấu nguồn điện của Việt Nam, thủy điện vẫn giữ vai trò quan trọng không chỉ về sản lượng, mà còn về khả năng điều chỉnh công suất. Các nhà máy thủy điện có thể tăng, hoặc giảm công suất nhanh chóng để cân bằng hệ thống điện, do đó thường được sử dụng để đáp ứng phụ tải đỉnh.

Tuy nhiên, sản lượng thủy điện phụ thuộc chặt chẽ vào lượng nước về hồ. Trong trường hợp lượng mưa giảm và dòng chảy trên các lưu vực sông suy giảm, các hồ thủy điện buộc phải điều chỉnh kế hoạch phát điện nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước. Nếu hiện tượng El Niño duy trì trong giai đoạn 2026, nguy cơ thiếu nước tại một số lưu vực sông lớn như sông Đà, sông Lô - Gâm, sông Ba, hoặc sông Đồng Nai cần được tính đến.

Cơ cấu nguồn điện và những thách thức vận hành:

Cơ cấu nguồn điện của Việt Nam trong những năm gần đây đã có nhiều thay đổi đáng kể. Bên cạnh các nguồn điện truyền thống (như thủy điện và nhiệt điện than), tỷ trọng năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, mặt trời đã tăng nhanh. Sự phát triển của các nguồn năng lượng tái tạo góp phần quan trọng vào quá trình chuyển dịch năng lượng, song cũng đặt ra những thách thức đối với việc vận hành hệ thống điện do đặc tính biến động của các nguồn điện này.

Trong định hướng phát triển nguồn điện của Quy hoạch điện VIII, điện khí, đặc biệt là điện khí sử dụng LNG nhập khẩu được xem là một nguồn điện quan trọng nhằm bổ sung tính linh hoạt cho hệ thống điện. Theo quy hoạch: Đến năm 2030, Việt Nam dự kiến đưa vào vận hành khoảng 22.500 MW điện LNG. Tuy nhiên, việc gia tăng tỷ trọng các nguồn điện sử dụng LNG nhập khẩu cũng đồng nghĩa với việc hệ thống điện sẽ chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ những biến động của thị trường năng lượng quốc tế.

Rủi ro từ thị trường năng lượng và địa chính trị quốc tế:

Bên cạnh các yếu tố kỹ thuật và khí hậu, hệ thống điện Việt Nam trong năm 2026 cũng có thể chịu tác động từ những biến động của thị trường năng lượng thế giới. Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông - một trong những trung tâm cung cấp dầu và khí lớn của thế giới đang làm gia tăng rủi ro biến động giá nhiên liệu trên thị trường quốc tế. Những diễn biến xung đột giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran hiện đang tác động trực tiếp đến thị trường dầu, khí toàn cầu. Trong trường hợp xung đột kéo dài, hoặc leo thang, giá dầu và khí tự nhiên có thể duy trì ở mức cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chi phí sản xuất điện của các nhà máy nhiệt điện khí, mà còn làm gia tăng áp lực đối với cân đối tài chính của ngành điện.

Yêu cầu vận hành hệ thống điện trong bối cảnh mới:

Theo các chuyên gia trong ngành điện: Việc bảo đảm an ninh cung cấp điện trong bối cảnh biến động thời tiết và thị trường năng lượng quốc tế đòi hỏi hệ thống điện phải được vận hành với mức độ linh hoạt cao hơn so với trước đây.

Một trong những giải pháp quan trọng là điều tiết hợp lý các hồ thủy điện nhằm tích nước từ sớm để bảo đảm khả năng phát điện trong các giai đoạn phụ tải cao. Bên cạnh đó, các nhà máy nhiệt điện cần được chuẩn bị kỹ lưỡng trước mùa nắng nóng. Công tác bảo dưỡng tổ máy phải được hoàn thành đúng kế hoạch nhằm bảo đảm độ sẵn sàng cao khi phụ tải tăng mạnh.

Song song với các giải pháp về nguồn cung, các chương trình quản lý nhu cầu điện cần được triển khai mạnh mẽ hơn, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại.

Kết luận:

Các dự báo khí tượng cho thấy: Năm 2026 có khả năng xuất hiện nhiều yếu tố thời tiết bất lợi đối với hệ thống điện, trong đó đáng chú ý là nắng nóng gia tăng và nguy cơ khô hạn tại một số khu vực. Trong bối cảnh đó, việc chủ động xây dựng các kịch bản vận hành hệ thống điện là yêu cầu cấp thiết. Theo đó, ngành điện cần kết hợp nhiều giải pháp - từ điều tiết hợp lý nguồn nước từ các hồ thủy điện, bảo đảm độ sẵn sàng của các nguồn nhiệt điện, đến tăng cường các chương trình quản lý nhu cầu điện.

Ở góc độ chính sách, nhiều chuyên gia cho rằng: Những biến động ngày càng rõ của khí hậu và thị trường năng lượng quốc tế đang đặt ra yêu cầu phải xây dựng một hệ thống điện có khả năng thích ứng cao hơn với các cú sốc từ cả phía cung và cầu.

Trong dài hạn, việc đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện, phát triển các giải pháp lưu trữ năng lượng, nâng cao năng lực dự báo khí tượng - thủy văn và hoàn thiện các cơ chế quản lý nhu cầu điện sẽ trở thành những yếu tố quan trọng để nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện.

Có thể nói, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và địa chính trị năng lượng ngày càng phức tạp, việc xây dựng một hệ thống điện có khả năng thích ứng cao với các biến động từ thời tiết và thị trường năng lượng quốc tế sẽ là một trong những nền tảng quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng hiện nay./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia (2025), Báo cáo xu thế khí hậu Việt Nam giai đoạn 2025-2026.

2. Quyết định số 500/QĐ-TTg ngày 15/5/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.