Giữ điện mùa nắng nóng - Áp lực chưa từng có với hệ thống điện Việt Nam

El Nino quay lại và vấn đề cân đối tài chính ngành điện, áp lực hệ thống năng lượng Việt Nam Diễn biến vận hành hệ thống điện quốc gia trong những ngày qua cho thấy: Phụ tải điện đang tăng rất nhanh trong khi điều kiện thủy văn không còn thuận lợi như các năm trước, khiến áp lực huy động các nguồn nhiệt điện than và khí tiếp tục duy trì ở mức cao. Trong bối cảnh đó, bài toán bảo đảm cung ứng điện, kiểm soát chi phí hệ thống và duy trì cân đối tài chính ngành điện ngày càng khó khăn hơn. Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Phụ tải điện liên tục lập các mức đỉnh mới:

Miền Bắc và miền Trung trong tháng 5/2026 đang trải qua các đợt nắng nóng gay gắt với nền nhiệt nhiều nơi vượt 40 độ C, kéo theo nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến. Theo số liệu từ ngành điện: Hệ thống điện quốc gia và riêng khu vực miền Bắc đã liên tiếp ghi nhận các mức kỷ lục mới về công suất cực đại và sản lượng điện tiêu thụ.

Ngày 13/5/2026, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 52.487 MW, tương đương khoảng 95,5% mức đỉnh của năm 2025. Chỉ sau đó chưa đầy hai tuần, ngày 25/5/2026, công suất cực đại hệ thống điện quốc gia đã tăng lên khoảng 57.120 MW, cao hơn 13,5% so với cùng kỳ năm trước.

Riêng hệ thống điện miền Bắc đạt công suất cực đại khoảng 29.667 MW - mức cao chưa từng có trong lịch sử vận hành.

Biểu đồ phụ tải và sản lượng tiêu thụ điện hệ thống điện quốc gia trong đợt nắng nóng ngày 25/5/2026. Nguồn: NSMO.

Sản lượng điện tiêu thụ toàn quốc cũng liên tục tăng mạnh. Có ngày sản lượng điện vượt trên 1,17 tỷ kWh, trong đó miền Bắc chiếm hơn một nửa tổng nhu cầu điện của cả nước.

Theo đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia, phụ tải miền Bắc trong các đợt nắng nóng cực đoan đã vượt đáng kể nhiều kịch bản dự báo trước đó. Điều này cho thấy hệ thống điện đang vận hành trong trạng thái đặc biệt căng thẳng, nhất là trong các khung giờ cao điểm buổi chiều và buổi tối.

Hệ thống điện bước vào trạng thái vận hành căng thẳng:

Trước diễn biến phụ tải tăng mạnh, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang triển khai đồng thời nhiều giải pháp nhằm bảo đảm cung ứng điện an toàn, liên tục.

Theo thông tin từ EVN và Bộ Công Thương: Ngành điện đang huy động tối đa tất cả các nguồn phát có thể khai thác, bao gồm thủy điện, nhiệt điện than, tua bin khí, năng lượng tái tạo và cả các nguồn điện có chi phí cao (như điện chạy dầu) để đáp ứng nhu cầu phụ tải.

Việc phải huy động các nguồn điện giá thành cao cho thấy dư địa dự phòng của hệ thống không còn nhiều trong các thời điểm nắng nóng cực đoan. Trong điều kiện phụ tải tăng mạnh kéo dài, hệ thống gần như phải khai thác tối đa khả năng vận hành để tránh xảy ra thiếu điện cục bộ.

Song song với huy động nguồn điện, EVN cũng phối hợp chặt chẽ với Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) để điều độ linh hoạt hệ thống điện quốc gia, theo dõi sát phụ tải theo thời gian thực và chuẩn bị các kịch bản ứng phó khi xảy ra sự cố hoặc thiếu hụt nguồn cung.

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất trong cao điểm nắng nóng là bảo đảm hệ thống lưới điện vận hành an toàn, ổn định. EVN đã yêu cầu các tổng công ty điện lực tăng cường kiểm tra, bảo trì và giám sát vận hành nhằm hạn chế tối đa nguy cơ sự cố quá tải cục bộ, đặc biệt tại các khu vực có phụ tải tăng cao đột biến.

Ngành điện cũng hạn chế tối đa việc cắt điện phục vụ sửa chữa, hoặc thi công trong mùa nắng nóng; đồng thời bố trí lực lượng trực vận hành 24/24 giờ tại các trạm biến áp, tuyến truyền tải và trung tâm điều độ.

Tại miền Bắc, lực lượng truyền tải điện được tăng cường bám tuyến, bám trạm trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt nhằm bảo đảm dòng điện liên tục cho Hà Nội và các tỉnh có phụ tải lớn.

Điều này cho thấy trong giai đoạn cao điểm mùa khô, áp lực không chỉ nằm ở nguồn điện, mà còn ở khả năng vận hành an toàn của toàn bộ hệ thống truyền tải, phân phối.

Những ngày cuối tháng 5, miền Bắc bước vào đợt nắng nóng gay gắt. Tại nhiều vị trí công tác ngoài trời, nhiệt độ bề mặt bê tông, kết cấu thép và thiết bị điện có thời điểm ghi nhận lên tới gần 60°C. Nguồn EVNNPC.

Điều chỉnh phụ tải và tiết kiệm điện - “Nguồn điện rẻ nhất”:

Một trong những giải pháp quan trọng đang được EVN triển khai mạnh là chương trình điều chỉnh phụ tải điện (Demand Response - DR).

Theo Bộ Công Thương: Tại Hà Nội và nhiều địa phương phía Bắc, chương trình điều chỉnh phụ tải đã được mở rộng tới các khách hàng tiêu thụ điện lớn. Hàng nghìn doanh nghiệp tham gia chương trình với khả năng dịch chuyển hàng trăm MW phụ tải khỏi giờ cao điểm.

Về bản chất, đây là giải pháp vận hành linh hoạt nhằm giảm áp lực cho hệ thống điện trong các thời điểm phụ tải tăng đột biến. Thay vì cắt điện luân phiên như trước đây, ngành điện khuyến khích doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, hoặc giảm tiêu thụ điện vào giờ cao điểm.

Trong trường hợp xảy ra thiếu điện cục bộ, một số tổng công ty điện lực cũng đã xây dựng các kịch bản điều chỉnh phụ tải từ 5-30% để bảo đảm ổn định hệ thống.

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, EVN tiếp tục kêu gọi người dân và doanh nghiệp sử dụng điện tiết kiệm, đặc biệt trong khung giờ cao điểm từ 21h-23h.

Ngành điện khuyến nghị người dân cài đặt điều hòa từ 26 độ C trở lên, hạn chế sử dụng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn và tắt các thiết bị không cần thiết.

Trong điều kiện hệ thống điện đang vận hành sát ngưỡng phụ tải cực đại, việc tiết kiệm điện (dù nhỏ) ở từng hộ gia đình cũng có thể góp phần giảm đáng kể áp lực cho toàn hệ thống.

Thực tế cho thấy, tiết kiệm điện vẫn là “nguồn điện rẻ nhất” - bởi không đòi hỏi đầu tư xây dựng nguồn điện mới, nhưng vẫn giúp giảm áp lực cung ứng trong các giai đoạn cao điểm.

Về đêm - khi nhiều gia đình đã nghỉ ngơi cũng là lúc những nhân viên điện lực miền Bắc vẫn đang căng mình ở hiện trường để kiểm tra vận hành lưới điện, xử lý sự cố, đảm bảo dòng điện được duy trì an toàn, ổn định, liên tục phục vụ nhân dân và doanh nghiệp trong cao điểm nắng nóng.

Áp lực không còn mang tính thời vụ:

Dù EVN đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để bảo đảm cung ứng điện mùa nắng nóng, nhưng việc phụ tải liên tục lập các mức đỉnh mới cũng phản ánh sức ép ngày càng lớn đối với hệ thống năng lượng Việt Nam.

Theo đánh giá của Chính phủ và Bộ Công Thương tại các cuộc họp gần đây, nhiều dự án nguồn điện và lưới điện trọng điểm thuộc Quy hoạch điện VIII điều chỉnh vẫn chậm tiến độ, làm gia tăng nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn tới.

Thực tế vận hành cho thấy, năng lượng tái tạo đang đóng vai trò ngày càng lớn, nhưng trong các đợt nắng nóng cực đoan, hệ thống điện vẫn phụ thuộc chủ yếu vào các nguồn điện nền có khả năng phát liên tục như thủy điện, nhiệt điện than và tua bin khí.

Đây cũng là lý do Chính phủ đang thúc đẩy đẩy nhanh tiến độ các dự án điện sử dụng khí trong nước, LNG nhập khẩu, thủy điện tích năng, điện hạt nhân và hệ thống pin lưu trữ điện (BESS) nhằm bảo đảm ổn định cung ứng trong dài hạn.

Trong khi đó, nhu cầu điện đang tăng rất nhanh (không chỉ từ sản xuất công nghiệp), mà còn từ các trung tâm dữ liệu AI, hạ tầng chuyển đổi số và trong tương lai là đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam (HSR).

Điều này cho thấy áp lực cung ứng điện không còn là vấn đề mang tính thời vụ, mà đang trở thành thách thức dài hạn đối với an ninh năng lượng quốc gia.

“Không để thiếu điện trong bất kỳ hoàn cảnh nào”:

Tại cuộc họp Ban Chỉ đạo Nhà nước các chương trình, công trình, dự án quan trọng quốc gia ngành năng lượng (ngày 26/5/2026), Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu phải bảo đảm đủ điện cho tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi số và phát triển công nghệ cao.

Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành và doanh nghiệp điện lực rà soát toàn bộ kịch bản cung - cầu điện, đẩy nhanh tiến độ các dự án nguồn điện nền; đồng thời xem xét áp dụng cơ chế đặc thù và thủ tục khẩn cấp đối với các dự án điện cấp bách.

Thông điệp “không để thiếu điện trong bất kỳ hoàn cảnh nào” cho thấy vấn đề “an ninh điện hiện đã trở thành ưu tiên chiến lược của quốc gia”.

Tạm kết luận:

Những đợt nắng nóng cực đoan đang trở thành phép thử ngày càng khắc nghiệt đối với hệ thống điện Việt Nam. Trong bối cảnh phụ tải liên tục lập các mức kỷ lục mới, ngành điện đang phải huy động tối đa mọi nguồn lực để giữ điện cho nền kinh tế và đời sống dân sinh.

Từ huy động mọi nguồn phát, tăng cường trực vận hành, điều chỉnh phụ tải… cho tới kêu gọi tiết kiệm điện, các giải pháp hiện nay cho thấy nỗ lực rất lớn của ngành điện nhằm tránh lặp lại nguy cơ thiếu điện như các năm trước. Tuy nhiên, về dài hạn, các giải pháp vận hành chỉ có thể giúp giảm áp lực trước mắt, chứ không thể thay thế việc phát triển các nguồn điện nền và hệ thống lưới truyền tải mới.

Câu chuyện “giữ điện mùa nắng nóng” vì thế không còn đơn thuần là bài toán vận hành ngắn hạn, mà đã trở thành phép thử đối với năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn tăng trưởng mới. Khi nền kinh tế bước vào kỷ nguyên AI, trung tâm dữ liệu, công nghiệp công nghệ cao và đường sắt tốc độ cao, điện sẽ không chỉ là hạ tầng kỹ thuật, mà còn là điều kiện nền tảng cho năng lực cạnh tranh quốc gia./.

TS.NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Nguồn tham khảo:

1. Thông tin từ Tập đoàn Điện lực Việt Nam về công tác vận hành hệ thống điện mùa nắng nóng năm 2026.

2. Báo cáo và thông tin điều hành của Bộ Công Thương về bảo đảm cung ứng điện cao điểm mùa khô năm 2026.

3. Thông tin từ các cuộc họp điều hành cung ứng điện của Chính phủ và Ban Chỉ đạo quốc gia về các chương trình, công trình, dự án trọng điểm ngành năng lượng (tháng 5/2026).

4. Dữ liệu phụ tải và vận hành hệ thống điện quốc gia do đơn vị vận hành hệ thống điện công bố.