Chiến sự Iran và 5 nguy cơ làm đảo lộn kế hoạch năng lượng châu Âu

Eo biển Hormuz - Điểm nghẽn dòng chảy dầu mỏ và nhận định ban đầu về tác động tới Việt Nam Hoa Kỳ tham gia vào cuộc chiến chống Iran làm dấy lên lo ngại nguồn dầu mỏ toàn cầu sẽ gặp khó khăn, khi 20% dầu mỏ của toàn thế giới đi qua eo biển Hormuz nằm trong tầm vũ khí của Iran. Để bạn đọc có thêm nguồn tham khảo về tình hình vận chuyển dầu khí qua eo biển này, Tạp chí Năng lượng Việt Nam tổng hợp một số thông tin từ EIA, kèm theo một vài nhận định ban đầu về các tác động tới thị trường năng lượng Việt Nam (trong trường hợp Hormuz bị phong tỏa).

Các cuộc tấn công của Hoa Kỳ và Israel vào Iran đã tạo nên sự hỗn loạn cho một trong những khu vực được coi là ‘rốn’ dầu mỏ nhất thế giới, kèm theo những tác động sâu rộng đến nguồn cung năng lượng toàn cầu. Giao thông vận tải biển gần như đã ngừng hoạt động qua eo biển Hormuz ở Vịnh Ba Tư - một điểm nghẽn đối với 1/5 thương mại dầu khí toàn cầu. Điều đó đã khiến các chính phủ hoảng loạn về chuỗi cung ứng và tìm kiếm các giải pháp thay thế.

Vậy châu Âu sẽ ra sao? Mặc dù ít phụ thuộc vào dầu khí vùng Vịnh hơn châu Á, song châu Âu đang phải đối mặt với áp lực khi giá cả tăng cao và các tuyến đường vận chuyển quan trọng bị tắc nghẽn. Và nếu cuộc xung đột kéo dài như Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã cảnh báo, thì nó có nguy cơ biến thành một cuộc khủng hoảng toàn diện. Dưới đây là năm điểm nóng năng lượng cần theo dõi đối với châu Âu.

1. Giá cả tăng vọt:

Châu Âu không phải là nước nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch lớn từ vùng Vịnh (chưa đến 10% lượng khí đốt của châu Âu đến từ eo biển Hormuz và lượng dầu cũng không nhiều hơn), nhưng đừng để điều đó đánh lừa chúng ta: Việc đóng cửa tuyến đường này đã làm giảm đáng kể nguồn cung toàn cầu, đẩy giá cả lên cao ở khắp mọi nơi.

Giá khí đốt tự nhiên ở châu Âu đã tăng vọt kể từ khi chiến tranh bắt đầu, gần như tăng gấp đôi - lên 56 euro/megawatt-giờ (tính đến ngày 4/3/2026). Khí đốt chiếm 20% năng lượng của châu Âu và rất quan trọng cho việc sưởi ấm, sản xuất điện và cung cấp năng lượng cho công nghiệp. Giá cả tăng cao sẽ đẩy hóa đơn tiền điện lên cao hơn đối với ngành công nghiệp và các hộ gia đình ở châu Âu, vốn đã phải vật lộn với những chi phí năng lượng cao nhất thế giới.

Nếu tình trạng này kéo dài, ngành công nghiệp châu Âu dự kiến ​​sẽ càng lên tiếng mạnh mẽ hơn về việc châu Âu trở nên kém cạnh tranh như thế nào. Điều đó sẽ làm gia tăng áp lực lên EU để làm suy yếu các chính sách khí hậu như Hệ thống thương mại phát thải (ETS), vốn bị coi là gây thêm chi phí cho doanh nghiệp.

Giá dầu cũng đã tăng kể từ các cuộc tấn công vào tuần cuối tháng 2/2026, tăng 10% kể từ khi chiến tranh bắt đầu. EU chủ yếu nhập khẩu dầu từ Na Uy và Hoa Kỳ, nhưng điều đó vẫn sẽ đẩy giá xăng dầu lên cao.

2. Cạn kiệt các lựa chọn để đa dạng hóa nguồn cung:

Các quốc gia châu Âu từng phụ thuộc hoàn toàn vào nhiên liệu hóa thạch của Nga, đã và đang nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung (kể từ khi diễn ra chính biến tại Ukraine năm 2022) - điều này chủ yếu nhờ EU chuyển sang Hoa Kỳ - quốc gia hiện đang cung cấp tới 60% lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng của châu Âu.

Đó tưởng chừng như một thỏa thuận tốt cho đến khi Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump năm ngoái đe dọa chiếm Greenland, khiến sự phụ thuộc mới này cũng trở nên rủi ro (Trưởng bộ phận năng lượng EU Dan Jørgensen đã nói điều này trong một bài phát biểu hồi tháng 1/2026).

Các quan chức EU đã đề cập đến các quốc gia Trung Đông, Trung Á và Bắc Phi (bao gồm Qatar, UAE, Algeria và Azerbaijan) - nơi Jørgensen đã đến thăm trong tuần đầu tháng 3/2026) như những nguồn cung cấp thay thế tiềm năng.

Nhưng kể từ khi cuộc xung đột ở vùng Vịnh nổ ra, hai trong số những nhà sản xuất đó đã mất đi sức hấp dẫn: Nhà máy LNG khổng lồ của Qatar (nguồn cung cấp 20% lượng LNG của thế giới) đã ngừng sản xuất vào thứ Hai (2/3/2026), trong khi UAE đóng cửa một khu phức hợp khí đốt lớn ở miền Bắc Iraq tuần trước. Các nhà mua hàng châu Á bị ảnh hưởng cũng đang chạy đua để đảm bảo nguồn cung cấp mới.

Tình trạng bất ổn mới ở Trung Đông cũng có thể làm phức tạp thêm những nỗ lực nhằm chấm dứt việc EU nhập khẩu khí đốt từ Moscow. Hungary cùng với nước láng giềng Slovakia, vẫn nhập khẩu một lượng lớn khí đốt và dầu mỏ từ Nga đã tận dụng cuộc chiến tranh Iran để nhấn mạnh tầm quan trọng của dầu mỏ Nga.

3. Trữ lượng cạn kiệt:

Việc ngừng sản xuất khí đốt của Qatar trở nên nguy hiểm hơn do trữ lượng khí đốt của châu Âu đã cạn kiệt, giảm xuống mức thấp nhất trong bốn năm (chỉ còn khoảng 30% công suất tối đa vào tháng 3/2026) - theo dữ liệu từ ENTSOG (một hiệp hội các nhà điều hành mạng lưới truyền tải).

Nhiều quốc gia thành viên đã phải vật lộn để thực hiện các mục tiêu dự trữ của EU được thiết lập sau cuộc chiến xảy ra tại Ukraine năm 2022 và nhiệt độ lạnh hơn trong mùa đông đã làm cạn kiệt thêm trữ lượng, đặc biệt là ở Đức - quốc gia được cho là đã kêu gọi ngừng các mục tiêu của EU.

Trong khi đó, EU đã yêu cầu các quốc gia thành viên duy trì lượng dự trữ dầu khẩn cấp trong 90 ngày. Tuy nhiên, các quốc gia không thuộc EU ở vùng Balkan và Đông Âu vẫn chưa hoàn toàn tuân thủ các mục tiêu tương tự, với lượng dự trữ dầu mỏ dao động từ thấp đến gần như không có ở các nước như Albania, Bosnia và Herzegovina - theo báo cáo năm 2025 của Cộng đồng Năng lượng (tổ chức đại diện cho các quốc gia này).

Trong khi các quốc gia thành viên vẫn đang cố gắng đánh giá xem cuộc chiến này ảnh hưởng như thế nào... Mặc dù diễn biến tình hình còn chưa ngã ngũ, nhưng các nguồn dự trữ khí đốt và dầu mỏ chiến lược vẫn chưa được triển khai. Nhiều quan chức vẫn lạc quan về triển vọng ngắn hạn, nhấn mạnh vào nguồn cung năng lượng đa dạng, đặc biệt là khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Hoa Kỳ.

4. Từ bỏ hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch?

Các nhóm ủng hộ năng lượng tái tạo và khí hậu nhanh chóng chỉ ra rằng: Châu Âu sẽ không gặp nguy cơ khủng hoảng năng lượng, nếu tất cả điện năng đều đến từ các nguồn năng lượng tái tạo trong nước.

Đầu tháng 3/2026, Trưởng ban khí hậu Liên Hợp Quốc Simon Stiell nhấn mạnh về tác động của cuộc chiến “một lần nữa sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch khiến các nền kinh tế, doanh nghiệp, thị trường và người dân phải chịu sự chi phối của cuộc xung đột mới, hoặc sự thay đổi chính sách thương mại. Năng lượng tái tạo rẻ, an toàn và dễ tiếp cận hơn khiến chúng trở thành con đường rõ ràng dẫn đến an ninh và chủ quyền năng lượng”.

Còn Adrian Hiel - Giám đốc của Liên minh Điện khí hóa (EA) của EU nói: “Không ai muốn một ví dụ khác về sự dễ bị tổn thương tột độ của châu Âu do nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, nhưng dù sao chúng ta vẫn phải đối mặt với điều đó. Nó thực sự là một ‘cú hích lớn’ cho xe điện, máy bơm nhiệt, năng lượng tái tạo và pin”.

Mặc dù năng lượng tái tạo hiện tạo ra gần một nửa lượng điện của EU, nhưng chúng vẫn chỉ chiếm 20% tổng tiêu thụ năng lượng của khối. Và việc điện khí hóa các lĩnh vực như công nghiệp, giao thông vận tải và sưởi ấm cần hàng thập kỷ - đó không phải là giải pháp cho một cuộc khủng hoảng tức thời.

Tuy nhiên, cuộc xung đột vùng Vịnh có thể củng cố một xu hướng mới: An ninh năng lượng, chứ không phải khí hậu, đã trở thành lập luận chính của châu Âu để tăng cường lĩnh vực năng lượng tái tạo.

5. Sự cố tàu chở dầu:

Eo biển Hormuz đã chịu áp lực nghiêm trọng trong những ngày đầu tháng 3/2026, với hoạt động vận chuyển gần như bị đình trệ. “Trong 15 năm theo dõi thị trường dầu mỏ và vận tải biển, đây có lẽ là sự kiện lớn nhất mà tôi từng chứng kiến” - Matthew Wright - nhà phân tích vận tải hàng hóa chính tại Kpler (một công ty công nghệ và dữ liệu hàng hải, năng lượng có trụ sở chính tại Bỉ) nói khi so sánh cú sốc này với Covid và chiến tranh Ukraine.

Cũng theo Matthew Wright: Cuộc khủng hoảng này mang một chiều hướng địa chính trị nguy hiểm đặc biệt, với tương lai chính trị của Iran không chắc chắn và căng thẳng khu vực leo thang. Thông thường, 15 đến 18 triệu thùng dầu thô đi qua eo biển hẹp này mỗi ngày, khoảng một phần năm lượng tiêu thụ dầu toàn cầu. “Con số đó đã giảm xuống gần như bằng không” - Matthew Wright nói thêm.

Hiện chỉ có chưa đến 10 tàu mỗi ngày cố gắng đi qua eo biển Hormuz, với ít nhất 4 tàu được cho là đã bị tấn công trong bối cảnh căng thẳng quân sự khu vực leo thang và các cảng gần đó cũng bị tấn công. Các tập đoàn vận tải biển khổng lồ của châu Âu như Maersk, Hapag-Lloyd, MSC và CMA CGM đã tạm ngừng vận chuyển qua eo biển cho đến khi có thông báo mới, hướng các tàu đến Vịnh Ba Tư đến các khu neo đậu an toàn và chuyển hướng vận tải biển vòng qua Mũi Hảo Vọng.

Bảo hiểm cũng trở thành một yếu tố hạn chế quyết định. Bảo hiểm rủi ro chiến tranh đã bị rút lại trong một thời gian ngắn và hiện đang được khôi phục với mức phí bảo hiểm cao hơn nhiều. Bảo hiểm thân tàu và hàng hóa tăng từ 200% đến 300% trong một số trường hợp, “nếu không có bảo hiểm, tàu thuyền đơn giản là không thể ra khơi được” - Matthew Wright lưu ý thêm.

Hôm 4/3/2026, như thể đề nghị điều động lực lượng cứu viện, Tổng thống Trump đã đề nghị cung cấp lực lượng hộ tống hải quân và bảo hiểm rủi ro chính trị cho các tàu chở dầu khí đi qua eo biển Hormuz. Thông báo này đã kiềm chế đà tăng giá khiến giá dầu tăng hơn 10 USD/1 thùng (kể từ khi Hoa Kỳ và Israel bắt đầu các cuộc chiến nhắm vào Iran). Tuy nhiên, thị trường năng lượng vẫn lo ngại rằng: Các tài sản dầu khí quan trọng ở Vịnh Ba Tư có thể trở thành mục tiêu của cuộc chiến, khiến thị trường năng lượng trở nên chao đảo thêm.

Đón đọc kỳ tới: Tác động chiến sự Iran đến thị trường năng lượng châu Á và kích hoạt ưu tiên của Việt Nam

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Link tham khảo: https://www.politico.eu/article/5-ways-iran-conflict-is-upending-europe-energy-plans/