Năng lực pháp quy cho điện hạt nhân Việt Nam - Tiếp cận tích hợp từ thẩm định SAR, đến vận hành thử

Đánh giá toàn cảnh quy trình thẩm định, cấp phép công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) Để tạm kết chuyên đề “Công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) - Nhìn từ sự kiện TerraPower của Hoa Kỳ” chuyên gia pháp quy hạt nhân: TS. Lê Chí Dũng - nguyên Cục phó Cục An toàn và Bức xạ Hạt nhân (VARANS) đánh giá toàn cảnh về quy trình thẩm định, cấp phép cho SMR. Những điểm mới trong quy trình đánh giá, thẩm định, cấp phép SMR của Hoa Kỳ cho chúng ta thấy những bài học đối với các quốc gia đang phát triển, cũng như dự kiến sẽ đón nhận chuyển giao công nghệ này trong tương lai tới.

I. Mở đầu:

Trong bối cảnh Việt Nam xem xét tái khởi động chương trình điện hạt nhân, bên cạnh lựa chọn công nghệ và mô hình đầu tư, năng lực pháp quy độc lập được xem là một trong những điều kiện tiên quyết bảo đảm triển khai chương trình điện hạt nhân an toàn và bền vững. Kinh nghiệm quốc tế và hướng dẫn của IAEA cho thấy: Không thể cấp phép an toàn nếu thiếu một cơ quan pháp quy có đủ năng lực kỹ thuật, tổ chức và nhân lực.

Các nghiên cứu gần đây đăng trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2026) chỉ ra rằng: Việt Nam đang ở giai đoạn 2 theo cách tiếp cận của IAEA, trong đó khoảng trống lớn nhất không phải là số lượng nhân lực, mà là cấu trúc năng lực và chiều sâu chuyên môn. Đặc biệt, nếu việc đào tạo không gắn với nhiệm vụ thẩm định thực tế (Báo cáo phân tích an toàn - SAR) sẽ dẫn đến tình trạng dàn trải và kém hiệu quả.

Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một cách tiếp cận tích hợp nhằm phát triển năng lực pháp quy theo hai trục chính: (i) thẩm định dựa trên cấu trúc SAR và (ii) kiểm chứng thông qua vận hành thử (commissioning) theo hướng dẫn của IAEA. Cách tiếp cận này cho phép gắn đào tạo với nhiệm vụ thực; đồng thời rút ngắn lộ trình đạt năng lực pháp quy tương đương quốc tế khi Việt Nam chuyển từ giai đoạn 2, sang giai đoạn 3.

Bài viết cũng gợi mở một số việc cụ thể cần triển khai sau khi Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng vừa ký Quyết định số 893 phê duyệt Đề án Đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực quản lý nhà nước, nghiên cứu - phát triển, ứng dụng và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử.

Bài viết có sử dụng các tài liệu của IAEA: Tiếp cận theo Giai đoạn, GSR Part 1, SSG-16, SSR-2/2, Quản lý tri thức và Hướng dẫn vận hành thử.

II. Mục tiêu phát triển nhân lực pháp quy ở giai đoạn 2 theo IAEA:

1. Thách thức trong phát triển nhân lực thẩm định pháp quy:

Lệch pha giữa đào tạo và nhu cầu thực tế:

Các phân tích trước đây đã chỉ ra hai xu hướng chưa tối ưu:

- Tiếp cận theo cấu trúc hồ sơ (SAR): Dễ triển khai, nhưng đội ngũ nhân lực có thể thiếu chiều sâu.

- Tiếp cận theo chuyên môn sâu (Đánh giá an toàn xác suất - PSA, Tai nạn nghiêm trọng (còn gọi là sự cố nặng), Kiểm chứng và xác nhận/thẩm định - V&V…): Đội ngũ nhân lực có thể mạnh về kỹ thuật, nhưng khó “bám hồ sơ” khi thẩm định pháp quy.

Hệ quả là: Nhân lực có thể hiểu lý thuyết, nhưng không tham gia hiệu quả vào thẩm định; hoặc ngược lại, xử lý hồ sơ tốt, nhưng thiếu khả năng phản biện kỹ thuật sâu.

Các phân tích trước đây cho thấy, đồng thời với việc thực hiện nhiệm vụ thẩm định với vai trò “giúp việc”, nhân lực của cơ quan pháp quy hiện đại cần được đào tạo có hệ thống để đạt được các năng lực cốt lõi.

Thiếu cơ chế quản lý tri thức:

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Nhân lực pháp quy không thể phát triển chỉ qua đào tạo ngắn hạn, mà cần một hệ thống đào tạo thông qua công việc cộng với vấn đề quản lý tri thức. Tuy nhiên, hiện nay chưa có cơ chế tích lũy tri thức qua từng vòng thẩm định và chưa hình thành được “trí nhớ tổ chức”.

2. Đề xuất mô hình tối ưu - 10 nhóm chuyên môn tích hợp:

Nguyên tắc xây dựng:

Mô hình đề xuất dựa trên 3 nguyên tắc:

(1) Bao phủ toàn bộ 21 chương SAR (đảm bảo khả năng thẩm định thực tế).

(2) Tích hợp năng lực hiện đại theo IAEA.

(3) Tách rõ 3 lớp phân tích: Tất định (deterministic), xác suất (PSA) và V&V độc lập.

Cấu trúc 10 nhóm chuyên môn:

Mô hình gồm 10 nhóm chuyên môn, bao gồm:

Nhóm 1: Địa điểm và mối nguy bên ngoài.

Nhóm 2: Vật lý lò và chu trình nhiên liệu.

Nhóm 3: Thủy nhiệt.

Nhóm 4: Phân tích tai nạn trong thiết kế (DBA) và vượt quá thiết kế (BDBA).

Nhóm 5: Đánh giá an toàn xác suất (PSA).

Nhóm 6: Cơ khí - kết cấu - cấu trúc, hệ thống và thiết bị (SSC).

Nhóm 7: Điện và đo lường - điều khiển (I&C).

Nhóm 8: V&V.

Nhóm 9: Bức xạ, môi trường, chất thải.

Nhóm 10: Vận hành, các yếu tố con người (HF), ứng phó sự cố, an ninh, tích hợp pháp quy.

Ghi chú: Trong bài viết này, thuật ngữ V&V (Verification and Validation) được sử dụng theo nghĩa rộng đối với hoạt động kiểm chứng và xác nhận/thẩm định kỹ thuật. Riêng đối với các mô hình và mã tính toán, V&V được hiểu theo thông lệ phân tích an toàn hạt nhân quốc tế.

Ưu điểm cốt lõi:

- Sẵn sàng cho việc đánh giá pháp quy (“Regulatory review-ready”): Mỗi chương SAR có nhóm chịu trách nhiệm rõ ràng.

- IAEA-aligned: Tích hợp đầy đủ PSA, tai nạn nghiêm trọng, V&V.

- Phát triển dài hạn: Tương thích mô hình của NRC, CNSC, ASN.

Trong giai đoạn đầu triển khai chương trình điện hạt nhân, cơ quan pháp quy cũng cần phát huy vai trò của các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật (Technical Support Organizations - TSO). Các TSO có thể hỗ trợ phân tích chuyên sâu, đào tạo nhân lực, phát triển công cụ thẩm định và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, qua đó giúp cơ quan pháp quy tập trung vào chức năng ra quyết định độc lập và giám sát an toàn.

3. Gắn đào tạo với nhiệm vụ thẩm định (SAR-based training):

Nguyên tắc “đào tạo trong công việc”:

Từ kinh nghiệm quốc tế có thể rút ra bài học: Năng lực pháp quy chỉ hình thành khi chuyên gia tham gia trực tiếp vào quá trình thẩm định thực. Do đó, cần chuyển từ việc phát triển nền tảng thông qua đào tạo (training-based), sang phát triển nền tảng trong công việc (task-based).

Cơ chế phân công trách nhiệm phải rõ ràng giữa nhóm chịu trách nhiệm chính (lead) và các nhóm hỗ trợ (support):

Mỗi chương SAR phải có 1 nhóm chủ trì chịu trách nhiệm chính và các nhóm khác Support.

Lợi ích của cơ chế này là, một mặt, có phân công trách nhiệm để hoàn thành công việc thẩm định, mặt khác tạo môi trường học tập liên ngành, tăng tốc tích lũy kinh nghiệm và tránh đào tạo “mô phỏng xa thực tế”.

Chương SAR	Nội dung chính	Nhóm chủ trì
Ch.1	Giới thiệu, tổng quan dự án	Nhóm 10
Ch.2	Đặc trưng địa điểm & mối nguy bên ngoài	Nhóm 1
Ch.3	Nguyên tắc thiết kế, thiết kế SSC (kết cấu, cơ khí)	Nhóm 6
Ch.4	Lò phản ứng (core, neutron)	Nhóm 2
Ch.5	Hệ thống làm mát lò	Nhóm 3
Ch.6	Hệ thống an toàn kỹ thuật	Nhóm 6
Ch.7	I&C	Nhóm 7
Ch.8	Hệ thống điện	Nhóm 7
Ch.9	Hệ thống phụ trợ và kết cấu xây dựng	Nhóm 6
Ch.10	Hơi – tua-bin (BOP)	Nhóm 6
Ch.11	Chất thải phóng xạ	Nhóm 9
Ch.12	Bảo vệ bức xạ	Nhóm 9
Ch.13	Vận hành	Nhóm 10
Ch.14	Xây dựng	Nhóm 6
Ch.15	Phân tích an toàn	Nhóm 4
Ch.16	Giới hạn và điều kiện vận hành (OLCs), tai nạn nghiêm trọng (Severe Accident)	Nhóm 4
Ch.17	Quản lý an toàn, an ninh hạt nhân, QA&QC	Nhóm 10
Ch.18	Yếu tố con người	Nhóm 10
Ch.19	Ứng phó khẩn cấp	Nhóm 10
Ch.20	Các khía cạnh môi trường	Nhóm 9
Ch.21	Tháo dỡ	Nhóm 9
	Nội dung quan trọng khác
	PSA	Nhóm 5
	V&V	Nhóm 8
	Chu trình nhiên liệu hạt nhân	Nhóm 2
	Tích hợp pháp quy (regulatory integration: VN, Nga, Mỹ, IAEA…)	Nhóm 10

Phân công trách nhiệm các nội dung quan trọng theo nguyên tắc “chương neo + tích hợp đa chương”:

Trong bảng phân công trách nhiệm thẩm định ở trên chưa có 4 nội dung quan trọng khác như trong bảng sau:

Nội dung quan trọng khác	Nhóm chủ trì
PSA	Nhóm 5
V&V	Nhóm 8
Chu trình nhiên liệu hạt nhân	Nhóm 2
Tích hợp pháp quy (regulatory integration: VN, Nga, Mỹ, IAEA…)	Nhóm 10

Việc phân công trách nhiệm đối với các nội dung này được thực hiện theo nguyên tắc “chương neo + tích hợp đa chương”:

(1) PSA (Nhóm 5):

Chương neo chính: Ch.15 - Phân tích an toàn và Ch.16 - OLCs & Severe Accident.

Tích hợp bắt buộc với: Ch.4 (Vật lý lò) - nguồn sai lệch neutron, Ch.5 (Thủy nhiệt) - sự kiện khởi phát, Ch.6 (Hệ thống an toàn), Ch.7 (I&C - tín hiệu & logic bảo vệ), Ch.13 (Vận hành - lỗi con người) và Ch.19 (Ứng phó khẩn cấp).

(2) V&V (Nhóm 8) → “lớp phủ toàn bộ SAR + neo tại Ch.15”:

Chương neo chính: Ch.15 - Phân tích an toàn (code & model).

Tích hợp bắt buộc: Ch.3 (Thiết kế SSC), Ch.4-6 (các mô hình vật lý), Ch.7 (phần mềm I&C) và Ch.14 (xây dựng - as-built vs as-designed).

(3) Chu trình nhiên liệu (Nhóm 2) → “phân tán nhưng có 2 trục chính”:

Chương neo chính: Ch.4 - Lò phản ứng (core design, fuel) và Ch.11 - Chất thải phóng xạ.

Tích hợp thêm: Ch.5 (ảnh hưởng tới thủy nhiệt), Ch.12 (liều chiếu xạ), Ch.13 (quản lý nhiên liệu đã qua sử dụng) và Ch.21 (tháo dỡ - tồn lưu nhiên liệu).

(4) Tích hợp pháp quy (Nhóm 10) → “meta-layer (lớp siêu cấu trúc)”:

Chương neo chính: Ch.1 - Tổng quan và Ch.17 - QA, quản lý, an ninh.

Bao phủ toàn bộ: mapping tiêu chuẩn: IAEA ↔ quốc gia cung cấp (Nga/Mỹ/…), nhất quán giữa các chương và truy vết yêu cầu (traceability).

Tóm tắt mapping đề xuất trong bảng sau:

Nhóm	Nội dung	Chương SAR chính	Vai trò
(5)	PSA	Ch.15–16	Tích hợp xác suất toàn hệ
(8)	V&V	Ch.15 (+ toàn SAR)	Đảm bảo độ tin cậy
(2)	Chu trình nhiên liệu	Ch.4 + Ch.11	Vòng đời nhiên liệu
(10)	Tích hợp pháp quy	Ch.1 + Ch.17	Nhất quán & cấp phép

Lưu ý: Các nội dung như PSA, V&V, chu trình nhiên liệu và tích hợp pháp quy không nên được xem là các chương độc lập trong SAR, mà cần được tổ chức như các lớp tích hợp xuyên suốt, với các ‘chương neo’ làm điểm hội tụ, nhằm đảm bảo vừa chiều sâu kỹ thuật, vừa khả năng ra quyết định pháp quy.

4. Khung năng lực 3 cấp - Nền tảng của hệ thống đào tạo:

Cấu trúc 3 cấp:

(1) Sơ cấp (Sơ cấp): Hiểu SAR, các tiêu chuẩn áp dụng; thực hiện kiểm tra, tổng hợp; tạo ra sản phẩm: checklist, tóm tắt kỹ thuật.

(2) Trung cấp (Trung cấp): Có khả năng phân tích độc lập; đánh giá mô hình, các giả thiết; tạo ra sản phẩm là các yêu cầu thông tin bổ sung (RAI) và báo cáo thẩm định.

(3) Cao cấp (Cao cấp): Có năng lực tích hợp đa lĩnh vực; đưa ra kết luận pháp quy và tham gia đối thoại quốc tế.

Ý nghĩa chiến lược:

Phân công trách nhiệm thẩm định và tổ chức đào tạo 3 cấp nhân lực thẩm định pháp quy giúp tạo ra lộ trình phát triển chuyên gia một cách dễ hình dung cho cả các cấp lãnh đạo và cấp được đào tạo, đảm bảo kế thừa thế hệ và phù hợp với thông lệ của các cơ quan pháp quy tiên tiến.

5. Tối ưu hóa phân bổ và đào tạo nhân lực:

Cơ cấu đề xuất: Sơ cấp chiếm khoảng 40-50% đội ngũ, trung cấp khoảng 30-40% và cao cấp khoảng 10-20%.

Điều chỉnh theo mức độ quan trọng: Cơ cấu nêu trên có thể được điều chỉnh theo mức độ yêu cầu chuyên sâu về chuyên môn kỹ thuật. Ví dụ các nhóm 4 (Tai nạn), 5 (PSA) và 8 (V&V) có thể có yêu cầu tăng tỷ lệ chuyên gia trung và cao cấp; trong khi các nhóm 6, 7 và 9 có thể tăng thêm nhân lực sơ cấp.

Gắn với Giai đoạn 2 của IAEA:

Theo phân tích trước: Đây là giai đoạn cần năng lực pháp quy theo chức năng (“functional regulatory capability”), không yêu cầu hoàn thiện toàn bộ, nhưng phải đáp ứng các yêu cầu cơ bản (bao gồm năng lực đánh giá độc lập, khả năng yêu cầu bổ sung thông tin - RAI và cơ chế ra quyết định kỹ thuật).

Tuy nhiên, việc phát triển năng lực cần được triển khai theo graded approach của IAEA, phù hợp với quy mô chương trình điện hạt nhân, số lượng tổ máy, mức độ phức tạp công nghệ và năng lực hạ tầng hiện có của Việt Nam. Điều này có nghĩa là cơ quan pháp quy không nhất thiết phải ngay lập tức xây dựng đầy đủ năng lực ở mức tương đương các quốc gia có chương trình điện hạt nhân lớn, mà cần ưu tiên các năng lực cốt lõi phục vụ trực tiếp cho hoạt động thẩm định và ra quyết định cấp phép đối với nhà máy đầu tiên.

6. Vai trò của quản lý tri thức:

Một điểm nhấn từ các bài viết trước là: Nếu không có hệ thống quản lý tri thức, mỗi dự án sẽ phải “học lại từ đầu”. Vì vậy, lãnh đạo cơ quan pháp quy cần lưu ý: Xây dựng cơ sở dữ liệu thẩm định (review database), lưu trữ RAI và các bài học kinh nghiệm, chuẩn hóa báo cáo và biểu mẫu.

Các mục tiêu cần đạt bao gồm: Tạo “trí nhớ tổ chức”, giảm phụ thuộc vào cá nhân và tăng tính nhất quán pháp quy.

Bên cạnh đó, hợp tác quốc tế cần được xem là một cấu phần quan trọng trong chiến lược phát triển năng lực pháp quy. Đối với quốc gia mới phát triển điện hạt nhân như Việt Nam, các hình thức hỗ trợ kỹ thuật của IAEA, chương trình đào tạo thực địa (on-the-job training), shadowing tại các cơ quan pháp quy có kinh nghiệm và hợp tác song phương với quốc gia cung cấp công nghệ sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc rút ngắn đường cong học tập và tích lũy kinh nghiệm thực tiễn

7. Thông điệp chính (khi hoàn tất giai đoạn 2):

Việt Nam không cần xây dựng năng lực pháp quy từ đầu, mà cần đi đúng lộ trình, đúng cấu trúc và đúng phương pháp. Nếu triển khai đồng bộ các giải pháp trên, Việt Nam hoàn toàn có thể:

- Rút ngắn 30-40% thời gian xây dựng năng lực.

- Đạt mức tương đương các cơ quan pháp quy tiên tiến trong khu vực.

- Đảm bảo thẩm định an toàn cho nhà máy điện hạt nhân đầu tiên một cách độc lập và tin cậy.

Tuy nhiên, năng lực thẩm định hồ sơ mới chỉ là điều kiện cần. Trong thực tế triển khai dự án điện hạt nhân, năng lực pháp quy chỉ thực sự được kiểm chứng khi cơ quan pháp quy tham gia đánh giá và giám sát quá trình vận hành thử của nhà máy.

III. Mục tiêu phát triển nhân lực pháp quy ở giai đoạn 3 theo IAEA:

Mục tiêu của giai đoạn 3 theo IAEA là: Đảm bảo nhà máy được xây dựng, cấp phép, vận hành an toàn và quản lý chất thải. Nhiệm vụ quan trọng cần hoàn thành đối với chủ đầu tư; đồng thời với cả cơ quan pháp quy là: Kiểm tra, chạy thử, hiệu chỉnh và nghiệm thu các hệ thống kỹ thuật đối với nhà máy điện hạt nhân - gọi tắt chung là nhiệm vụ “vận hành thử”. Cơ quan pháp quy có trách nhiệm thẩm định cấp phép vận hành thử (trước khi nạp nhiên liệu và lò phản ứng nhà máy điện hạt nhân), giám sát - thẩm định để có cơ sở đề xuất cho phép vận hành chính thức nhà máy.

Nếu như ở giai đoạn 2 (Mục I), năng lực pháp quy được xây dựng theo hướng “review-ready” dựa trên hồ sơ SAR, thì sang giai đoạn 3, trọng tâm chuyển sang “evidence-based regulatory decision” - ra quyết định pháp quy dựa trên bằng chứng thực tế từ quá trình vận hành thử.

Vận hành thử không chỉ là hoạt động kỹ thuật của chủ đầu tư, mà là nguồn dữ liệu thực nghiệm đầu tiên để cơ quan pháp quy kiểm chứng: Giả thiết thiết kế, mô hình phân tích an toàn và các điều kiện cấp phép.

1. Cơ sở vận hành thử (commissioning basics):

Khái niệm cốt lõi:

Vận hành thử được định nghĩa là quá trình đưa các cấu trúc, hệ thống và thiết bị (SSC) vào trạng thái vận hành và xác nhận chúng đáp ứng thiết kế và tiêu chí hiệu năng. Về bản chất, vận hành thử là quá trình kiểm chứng “xây dựng đúng = as-designed” và chuyển từ phân tích sang chứng minh thực nghiệm.

Đặc điểm quan trọng đối với pháp quy:

- Bao phủ toàn bộ điều kiện đã phân tích trong SAR.

- Bao gồm cả thử nghiệm từng hệ thống và thử nghiệm tích hợp toàn nhà máy.

- Kết quả thử nghiệm là cơ sở để xác nhận tham số thiết kế và thiết lập giá trị ban đầu cho vận hành lâu dài.

Hàm ý đối với cơ quan pháp quy:

Đây là bước chuyển bản chất so với Mục II:

Giai đoạn 2	Giai đoạn 3
Thẩm định “trên giấy” (SAR)	Thẩm định “trên dữ liệu thực”
Đánh giá giả thiết	Kiểm chứng giả thiết
RAI là công cụ chính	Dữ liệu thử nghiệm là công cụ chính

Yêu cầu thẩm định cấp phép:

Cơ quan pháp quy phải có năng lực để:

(1) Giấy phép nạp nhiên liệu/Giấy phép vận hành thử:

- Đánh giá chương trình vận hành thử.

- Kiểm tra tiêu chí chấp nhận (acceptance criteria).

- Xác nhận điều kiện an toàn trước khi nạp nhiên liệu.

(2) Làm cơ sở cấp phép vận hành chính thức:

- Đánh giá kết quả thử nghiệm.

- Xác nhận nhà máy đáp ứng thiết kế và SAR.

2. Hệ thống quản lý vận hành thử (management systems):

Khái niệm cốt lõi:

Vận hành thử phải được kiểm soát bởi một hệ thống quản lý tích hợp (integrated management system) bao gồm: An toàn, chất lượng, an ninh và môi trường.

Nguyên tắc quan trọng: Chủ đầu tư chịu trách nhiệm cuối cùng về an toàn - không thể chuyển giao.

Các thành phần chính:

- Hệ thống tiêu chuẩn nhiều cấp (luật đến quy chuẩn và đến tiêu chuẩn kỹ thuật).

- Chương trình vận hành thử có tài liệu đầy đủ về kế hoạch, quy trình thử nghiệm, tiêu chí chấp nhận và báo cáo kết quả.

Hàm ý đối với pháp quy:

Cơ quan pháp quy phải thẩm định:

- Tính đầy đủ của hệ thống quản lý vận hành thử.

- Tính truy vết (traceability): Từ yêu cầu thiết kế, đến thử nghiệm và đến kết quả.

- Tính kiểm toán được (“auditable”) của chương trình thử nghiệm.

Từ 10 nhóm chuyên môn (SAR-based) ở giai đoạn 2, đến giai đoạn này phải mở rộng sang “review management system + audit capability”.

3. Quá trình vận hành thử:

Cấu trúc quá trình (theo IAEA):

Vận hành thử gồm các bước chính sau đây:

(1) Chuẩn bị vận hành thử.

(2) Thử nghiệm lắp đặt (installation tests).

(3) Chuyển giao hệ thống (turnover).

(4) Thử nghiệm tiền vận hành.

(5) Nạp nhiên liệu - tới hạn lần đầu.

(5) Thử nghiệm tăng công suất.

(6) Chạy thử nghiệm thu.

Đặc điểm kỹ thuật quan trọng:

- Thử nghiệm từ mức đơn lẻ, đến tích hợp hệ thống và đến toàn nhà máy.

- Luôn có: Điều kiện dừng thử nghiệm (back-out conditions), đánh giá sai lệch và hiệu chỉnh.

Vai trò của cơ quan pháp quy:

Không chỉ đánh giá (“review”) mà phải tham gia giám sát theo từng mốc quan trọng (hold points).

Các điểm cấp phép điển hình (hold points):

- Cho phép bắt đầu vận hành thử.

- Cho phép nạp nhiên liệu.

- Cho phép tới hạn lần đầu.

- Cho phép tăng công suất.

- Cho phép vận hành thương mại.

Các “hold points” này tạo ra cơ chế kiểm soát theo từng bước (stepwise regulatory control), cơ quan pháp quy chỉ cho phép chuyển sang giai đoạn tiếp theo khi các tiêu chí an toàn tương ứng đã được đáp ứng đầy đủ.

4. Nguồn nhân lực và mô hình tổ chức:

Đặc điểm nhân lực vận hành thử:

IAEA nhấn mạnh: Vận hành thử là cầu nối giữa xây dựng và vận hành. IAEA cũng hướng dẫn: Nhân lực cần hiểu đồng thời thiết kế, tiêu chuẩn, vận hành và thử nghiệm.

Thách thức lớn:

Thiếu chuyên gia có kinh nghiệm thực tế vận hành thử trên thế giới. Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam - một quốc gia mới phát triển điện hạt nhân.

Đề xuất mô hình nhân lực pháp quy (kết nối Mục I):

(1) Chuyển từ “SAR reviewer” sang “field-informed regulator”: Bổ sung năng lực đọc và đánh giá test procedure, đánh giá dữ liệu đo đạc thực và hiểu sai lệch thực nghiệm.

(2) Điều chỉnh 3 cấp năng lực:

Cấp	Vai trò trong vận hành thử
Sơ cấp	theo dõi thử nghiệm, kiểm tra dữ liệu
Trung cấp	đánh giá kết quả, xác định sai lệch
Cao cấp	kết luận cấp phép

(3) Tăng cường các nhóm trọng yếu:

So với Mục II, cần tăng mạnh các nhóm liên quan trực tiếp đến thử nghiệm tích hợp, hành vi hệ thống và yếu tố con người, bao gồm:

- Nhóm 4: Tai nạn (DBA/BDBA).

- Nhóm 5: PSA.

- Nhóm 8: V&V.

- Nhóm 10: Vận hành & HF.

(4) Mô hình tổ chức:

- Duy trì 10 nhóm chuyên môn (Mục I).

- Bổ sung: Tổ giám sát vận hành thử tại hiện trường và Nhóm phân tích dữ liệu thử nghiệm.

(5) Đào tạo:

Chuyển từ: “training-based và task-based” (Mục II) sang: “simulation + on-site + shadowing commissioning”.

5. Các yếu tố an toàn và bài học rút ra:

Đặc điểm an toàn của vận hành thử:

- Nhà máy ở trạng thái “chuyển tiếp” nên có rủi ro cao.

- Có thể xuất hiện trạng thái ngoài dự kiến.

Các yêu cầu quan trọng:

- Kế hoạch thử nghiệm chi tiết.

- Điều kiện dừng thử nghiệm rõ ràng.

- Khả năng ứng phó sự cố.

Bài học quốc tế mà IAEA đã tổng hợp bao gồm:

- Thiếu thử nghiệm đầy đủ dẫn đến rủi ro lớn.

- Sai lệch thiết kế chỉ lộ ra trong vận hành thử.

- Cần quản lý “open items” và “non-conformance” chặt chẽ.

Hàm ý cho cơ quan pháp quy:

Phải có năng lực: Đánh giá sai lệch, yêu cầu khắc phục và chấp nhận có điều kiện.

Thông điệp chính (khi hoàn tất giai đoạn 3):

Mục II hướng dẫn chuẩn bị năng lực thẩm định hồ sơ - nhân lực xây nền (structure, competency, SAR-based).

Mục III hướng dẫn phát triển để ra quyết định cấp phép dựa trên thực tế vận hành thử - nhân lực kiểm chứng (evidence, testing, decision-making).

Kết luận:

Để đạt Giai đoạn 3, cơ quan pháp quy cần:

(1) Mở rộng năng lực từ SAR đến vận hành thử.

(2) Tích hợp đánh giá hồ sơ + dữ liệu thực.

(3) Phát triển đội ngũ có kinh nghiệm thực địa.

(4) Thiết lập cơ chế giám sát và cấp phép theo từng mốc.

Hai giai đoạn không tách rời mà: Vận hành thử chính là “bài kiểm tra cuối cùng” của toàn bộ năng lực đã xây dựng như trình bày ở Mục II.

Từ góc độ phát triển năng lực pháp quy, vấn đề quan trọng không chỉ là xây dựng riêng lẻ các nhóm chuyên môn cho SAR, hay vận hành thử, mà là tạo được cơ chế tích hợp xuyên suốt giữa hai giai đoạn này.

IV. Tích hợp năng lực pháp quy từ thẩm định, SAR đến vận hành thử:

Nếu Mục II tập trung xây dựng năng lực thẩm định hồ sơ an toàn theo cấu trúc SAR và Mục III mở rộng sang năng lực giám sát - đánh giá vận hành thử, thì vấn đề tiếp theo đặt ra là làm thế nào để tích hợp hai lớp năng lực này thành một mô hình pháp quy thống nhất.

1. Logic tích hợp giữa SAR và vận hành thử:

Bản chất liên tục của quá trình cấp phép:

Trong thực tế triển khai chương trình điện hạt nhân, quá trình cấp phép không diễn ra theo các giai đoạn tách rời giữa thiết kế, thẩm định hồ sơ và vận hành thử, mà là một chuỗi liên tục - từ giả thiết thiết kế, đến kiểm chứng thực nghiệm. Do đó, năng lực pháp quy cũng cần được tổ chức theo hướng tích hợp, bảo đảm sự liên thông giữa hoạt động đánh giá hồ sơ an toàn (SAR review) và giám sát vận hành thử (commissioning oversight).

Nếu ở giai đoạn thẩm định SAR, cơ quan pháp quy chủ yếu đánh giá tính đầy đủ và hợp lý của các giả thiết, mô hình và tiêu chí an toàn, thì trong giai đoạn vận hành thử, chính các giả thiết đó phải được kiểm chứng bằng dữ liệu thực nghiệm và kết quả thử nghiệm hệ thống. Theo nghĩa này, vận hành thử không phải là hoạt động “sau thiết kế”, mà là bước xác nhận cuối cùng đối với toàn bộ cơ sở cấp phép đã được xây dựng trong SAR.

Chuỗi logic kỹ thuật - pháp quy:

Về mặt kỹ thuật và pháp quy, có thể xem mối liên hệ giữa SAR và vận hành thử như một chuỗi logic gồm bốn bước:

(1) Thiết kế và giả thiết an toàn: Được trình bày trong SAR dưới dạng các tiêu chí thiết kế, giới hạn vận hành, phân tích tai nạn và các yêu cầu an toàn.

(2) Chương trình vận hành thử: Được xây dựng nhằm kiểm chứng các giả thiết và tham số quan trọng đã sử dụng trong SAR.

(3) Dữ liệu thử nghiệm và sai lệch thực nghiệm: Cung cấp bằng chứng để đánh giá mức độ phù hợp giữa thiết kế, mô hình phân tích và trạng thái thực tế của nhà máy.

(4) Quyết định pháp quy: Được đưa ra trên cơ sở tích hợp giữa đánh giá hồ sơ và kết quả vận hành thử.

Theo cách tiếp cận này, cơ quan pháp quy không chỉ “đọc và đánh giá hồ sơ”, mà còn phải có khả năng truy vết (traceability) từ giả thiết thiết kế đến bằng chứng kiểm chứng thực tế.

Liên kết (mapping) giữa SAR và vận hành thử:

Một đặc điểm quan trọng là: Mối liên hệ giữa SAR và vận hành thử không mang tính tương ứng một-một (one-to-one mapping). Một chương SAR có thể liên quan tới nhiều bước thử nghiệm khác nhau; đồng thời, một thử nghiệm tích hợp có thể kiểm chứng đồng thời nhiều giả thiết thuộc các chương SAR khác nhau. Ví dụ:

- Các giả thiết thủy nhiệt có thể được kiểm chứng trong cả thử nghiệm hệ thống, thử nghiệm tích hợp và bước tăng công suất.

- Các yêu cầu về I&C và logic bảo vệ không chỉ được đánh giá qua thử nghiệm chức năng riêng lẻ, mà còn thông qua các tình huống tích hợp liên quan DBA/BDBA.

- Các nội dung PSA và tai nạn nghiêm trọng tuy không phải “chương vận hành thử” độc lập nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp tới tiêu chí chấp nhận và đánh giá sai lệch trong vận hành thử.

Vì vậy, mô hình tổ chức pháp quy cần bảo đảm khả năng phối hợp đa ngành và duy trì sự tham gia liên tục của các nhóm chuyên môn xuyên suốt toàn bộ quá trình thẩm định, cấp phép.

2. Bảng tổng hợp rút gọn trách nhiệm ở giai đoạn vận hành thử:

Trên thực tế, việc tích hợp giữa SAR review và commissioning oversight không chỉ diễn ra ở cấp độ khái niệm, mà cần được phản ánh trực tiếp trong cơ chế phân công trách nhiệm giữa các nhóm chuyên môn pháp quy. Điều này đặc biệt quan trọng vì cùng một giả thiết an toàn thường phải được theo dõi xuyên suốt từ giai đoạn phân tích thiết kế đến khi được kiểm chứng bằng dữ liệu thực nghiệm trong vận hành thử.

Trên cơ sở đó, vai trò của các nhóm chuyên môn trong từng bước vận hành thử có thể được khái quát như sau:

Giai đoạn vận hành thử	Nội dung chính	Nhóm chủ trì tiêu biểu
Chuẩn bị & lắp đặt	sẵn sàng, khởi động	6, 10
Thử nghiệm hệ thống	thủy nhiệt, I&C, điện	3, 6, 7
Thử nghiệm tích hợp	DBA, OLC, vận hành tích hợp	4, 10
Nạp nhiên liệu và tăng công suất	vật lý lò, hệ thống bảo vệ	2, 4, 7
Vận hành thử	vận hành, chất thải, an ninh	9, 10

3. Điểm mới của mô hình:

Mối liên hệ giữa cấu trúc SAR và quá trình vận hành thử không mang tính tương ứng một-một (one-to-one mapping), mà là mối liên kết đa tầng và nhiều bước. Một giả thiết thiết kế trong SAR có thể được kiểm chứng thông qua nhiều bước thử nghiệm khác nhau trong quá trình vận hành thử.

Cường độ tham gia của các nhóm chuyên môn thay đổi theo từng bước vận hành thử. Các nhóm liên quan thiết kế và hệ thống thường tham gia mạnh ở bước đầu, trong khi các nhóm phân tích an toàn, PSA, V&V và vận hành đóng vai trò nổi bật hơn ở các bước tích hợp và tăng công suất.

Trong mô hình này, V&V giữ vai trò cầu nối kỹ thuật giữa giả thiết thiết kế, mô hình phân tích và dữ liệu thực nghiệm. Đây là lớp bảo đảm độ tin cậy cho toàn bộ quá trình ra quyết định pháp quy dựa trên bằng chứng.

4. Hàm ý đối với tổ chức pháp quy và chiến lược phát triển năng lực:

Ngoài vai trò kiểm chứng, dữ liệu thu được trong quá trình vận hành thử còn có thể dẫn tới việc cập nhật các giả thiết phân tích, hiệu chỉnh giới hạn vận hành, hoặc bổ sung điều kiện cấp phép. Theo nghĩa này, mối liên hệ giữa SAR và vận hành thử không phải là quan hệ tuyến tính một chiều, mà là một vòng phản hồi kỹ thuật - pháp quy (regulatory feedback loop) nhằm bảo đảm cơ sở cấp phép luôn phản ánh đúng trạng thái thực tế của nhà máy.

Mô hình tích hợp trong bài viết này cho thấy việc phát triển năng lực pháp quy không nhất thiết đòi hỏi tái cấu trúc toàn bộ cơ quan pháp quy, mà quan trọng hơn là tái cấu trúc cơ chế phối hợp chuyên môn, quản lý tri thức và phân công trách nhiệm xuyên suốt từ SAR đến vận hành thử.

Theo đó, cùng một nhóm chuyên môn có thể tham gia liên tục từ giai đoạn thẩm định thiết kế đến giám sát vận hành thử, qua đó duy trì tính liên tục về tri thức và tăng khả năng truy vết kỹ thuật trong quá trình cấp phép. Cách tiếp cận này cũng giúp giảm khoảng cách giữa phân tích lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm - vốn là một trong những thách thức lớn đối với các quốc gia mới phát triển điện hạt nhân.

Đối với Việt Nam, đây có thể là giải pháp phù hợp với tiếp cận theo mức (graded approach) của IAEA: Tập trung xây dựng các năng lực cốt lõi; đồng thời tận dụng hỗ trợ của TSO và hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực chuyên sâu hoặc đòi hỏi kinh nghiệm thực địa.

V. Kết luận:

Bài viết đã đề xuất một cách tiếp cận tích hợp nhằm phát triển năng lực pháp quy cho điện hạt nhân tại Việt Nam, dựa trên hai trục chính: thẩm định theo cấu trúc SAR và kiểm chứng thông qua vận hành thử theo hướng dẫn của IAEA. Trên cơ sở đó, mô hình 10 nhóm chuyên môn được xây dựng không chỉ để “đọc hiểu hồ sơ”, mà còn để tham gia xuyên suốt từ phân tích đến kiểm chứng thực nghiệm và ra quyết định cấp phép.

Điểm mới của cách tiếp cận này là thiết lập được mối liên kết ba chiều giữa chương SAR - nhóm chuyên môn - các bước vận hành thử, qua đó đảm bảo rằng mỗi giả thiết thiết kế đều có thử nghiệm kiểm chứng tương ứng và được đánh giá bởi đúng năng lực chuyên môn. Điều này cho phép chuyển từ mô hình thẩm định “trên giấy”, sang mô hình ra quyết định pháp quy dựa trên “bằng chứng”.

Đối với Việt Nam, việc triển khai cách tiếp cận này không đòi hỏi thay đổi căn bản cấu trúc tổ chức, mà chủ yếu là tái cấu trúc phương thức làm việc, gắn đào tạo với nhiệm vụ thực và tăng cường năng lực tích hợp. Nếu thực hiện đồng bộ, Việt Nam có thể rút ngắn đáng kể thời gian xây dựng năng lực pháp quy; đồng thời vẫn đảm bảo phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu an toàn ở mức cao nhất.

Trong bối cảnh Việt Nam tái khởi động chương trình điện hạt nhân, phát triển năng lực pháp quy không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà còn là điều kiện nền tảng để bảo đảm niềm tin xã hội, tính độc lập trong ra quyết định và khả năng triển khai chương trình điện hạt nhân theo chuẩn mực quốc tế.

Mô hình đề xuất không chỉ giải quyết yêu cầu nhân lực cho từng giai đoạn cấp phép, mà còn hướng tới xây dựng một hệ thống pháp quy có khả năng học hỏi, tích lũy kinh nghiệm và phát triển bền vững theo vòng đời chương trình điện hạt nhân.

Về dài hạn, khả năng tích hợp giữa năng lực thẩm định, vận hành thử và quản lý tri thức sẽ là yếu tố quyết định mức độ độc lập, độ tin cậy và tính bền vững của hệ thống pháp quy hạt nhân quốc gia./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM