Tương lai thị trường Carbon Việt Nam, nhìn từ phiên giao dịch đầu tiên tại Hà Nội

Từ kênh thủy lợi đơn chức năng ở xã Vũ Quang, nhìn rộng hơn đến hạ tầng năng lượng đa giá trị của quốc gia Khi quỹ đất dành cho các dự án năng lượng ngày càng thu hẹp, câu hỏi đặt ra không còn là phát triển thêm bao nhiêu điện mặt trời, mà là phát triển ở đâu để tạo ra nhiều giá trị hơn trên cùng một đơn vị tài nguyên? Dự án điện mặt trời trên kênh thủy lợi Ngàn Trươi - Cẩm Trang tại Hà Tĩnh đã mang đến một gợi ý đáng chú ý. Không chỉ tạo ra điện sạch, mô hình này còn mở ra khả năng khai thác các công trình hạ tầng hiện hữu như một nguồn lực mới cho phát triển năng lượng tái tạo. Từ kênh thủy lợi, hồ chứa nước, đến hạ tầng giao thông - một không gian phát triển mới cho năng lượng tái tạo đang dần hình thành, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.

Từ “được phép phát thải”, đến “phải trả giá cho phát thải”:

Trong nhiều thập kỷ, phát thải CO₂ gần như là một “chi phí vô hình”. Doanh nghiệp chỉ cần quan tâm đến giá nhiên liệu, chi phí lao động, vốn đầu tư, hay chi phí môi trường theo các quy định hiện hành. Việc phát thải nhiều, hay ít hầu như chưa tạo ra khác biệt đáng kể về chi phí sản xuất. Sự ra đời của thị trường carbon đã thay đổi căn bản cách tiếp cận này. Thay vì coi phát thải là hệ quả tất yếu của quá trình sản xuất, phát thải trở thành một nguồn lực hữu hạn được nhà nước phân bổ dưới dạng hạn ngạch. Doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch phải mua thêm quyền phát thải, hoặc tín chỉ carbon. Ngược lại, doanh nghiệp giảm phát thải tốt có thể bán phần hạn ngạch dư thừa để tạo thêm doanh thu.

Lễ khai trương “sàn giao dịch carbon trong nước”, ngày 29/6/2026, tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Như vậy, phát thải CO₂ lần đầu tiên được gắn với một mức giá cụ thể. Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp. Khi phát thải có giá, doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc giữa việc tiếp tục sử dụng công nghệ phát thải cao, hay đầu tư đổi mới công nghệ để giảm chi phí carbon trong dài hạn.

Có thể nói, nếu trước đây chính sách môi trường chủ yếu dựa trên các quy định hành chính, thì thị trường carbon đang bổ sung thêm một công cụ kinh tế mạnh mẽ hơn nhiều.

Điều gì tạo nên ý nghĩa của phiên giao dịch đầu tiên?

Nếu chỉ nhìn vào con số hơn 1.200 tấn CO₂e được giao dịch với tổng giá trị khoảng 162 triệu đồng trong ngày đầu tiên, nhiều người có thể cho rằng “quy mô thị trường còn rất nhỏ”. Thực tế, giá trị lớn nhất của phiên giao dịch đầu tiên không nằm ở quy mô, mà ở việc thiết lập cơ chế vận hành. Giá trị lớn nhất của phiên giao dịch đầu tiên là việc Việt Nam lần đầu tiên hình thành được đầy đủ các cấu phần cơ bản của một thị trường carbon - từ phân bổ hạn ngạch phát thải, đăng ký quyền sở hữu, tổ chức giao dịch tập trung, thanh toán, lưu ký, đến công bố giá thị trường. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước mở rộng quy mô, nâng cao tính thanh khoản và phát triển thị trường carbon theo lộ trình trong những năm tới.

Trong giai đoạn thí điểm đến năm 2028, hàng hóa giao dịch mới chỉ là hạn ngạch phát thải khí nhà kính đối với ba ngành có lượng phát thải lớn gồm: Nhiệt điện, xi măng và sắt thép. Thị trường tín chỉ carbon dự kiến sẽ được mở rộng ở các giai đoạn tiếp theo khi hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (Measurement, Reporting and Verification - MRV) hoàn thiện hơn.

Vì vậy, phiên giao dịch đầu tiên có ý nghĩa tương tự như việc Việt Nam mở cửa thị trường chứng khoán hơn hai thập kỷ trước: Quy mô ban đầu còn nhỏ, nhưng ý nghĩa thể chế rất lớn.

Giá 130.000 đồng/tấn CO₂e nói lên điều gì?

Mức giá giao dịch khoảng 130.000-136.000 đồng cho mỗi tấn CO₂e (tương đương khoảng 5 USD/tấn CO₂e) trong ngày giao dịch đầu tiên chưa phản ánh đầy đủ giá trị kinh tế của phát thải carbon, nhưng lại mang nhiều ý nghĩa đối với giai đoạn hình thành thị trường. Nếu so sánh với các thị trường carbon phát triển trên thế giới, mức giá này còn khá thấp.

Tại Liên minh châu Âu (EU ETS), giá quyền phát thải những năm gần đây thường dao động quanh 60-80 EUR/tấn CO₂, có thời điểm vượt 100 EUR/tấn. Tại Vương quốc Anh, giá carbon cũng duy trì ở mức hàng chục bảng Anh mỗi tấn. Trong khi đó, thị trường carbon quốc gia của Trung Quốc thường ghi nhận mức giá khoảng 70-90 Nhân dân tệ/tấn (tương đương 10-13 USD/tấn), cao hơn đáng kể so với mức giá khởi điểm của Việt Nam. Điều này không có nghĩa thị trường carbon Việt Nam “định giá thấp” giá trị của phát thải, mà phản ánh đúng đặc điểm của một thị trường mới ở giai đoạn thí điểm.

Thứ nhất: Phạm vi áp dụng hiện mới giới hạn ở ba ngành phát thải lớn là nhiệt điện, xi măng và sắt thép, với hàng hóa giao dịch chỉ gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính, chưa bao gồm tín chỉ carbon. Quy mô và tính đa dạng của thị trường vì vậy còn hạn chế.

Thứ hai: Lượng hạn ngạch được phân bổ trong giai đoạn đầu tương đối lớn nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp làm quen với cơ chế mới, nên áp lực mua bán chưa cao. Khi cơ chế phân bổ hạn ngạch được điều chỉnh theo hướng chặt chẽ hơn trong các giai đoạn tiếp theo, giá carbon nhiều khả năng sẽ phản ánh rõ hơn chi phí phát thải.

Thứ ba: Doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn đang trong quá trình xây dựng hệ thống kiểm kê khí nhà kính, đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV). Việc vận hành thí điểm với mức giá hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp thích nghi dần với cơ chế thị trường, tránh gây biến động lớn đối với chi phí sản xuất.

Quan trọng hơn, giá carbon hôm nay không phải là yếu tố quyết định nhất. Điều quan trọng là Việt Nam đã hình thành được cơ chế để phát thải có giá. Khi thị trường ngày càng hoàn thiện, phạm vi áp dụng được mở rộng và nguồn cung - cầu vận hành theo cơ chế cạnh tranh minh bạch, giá carbon sẽ từng bước trở thành một tín hiệu kinh tế quan trọng, tác động trực tiếp đến quyết định đầu tư, lựa chọn công nghệ và chiến lược giảm phát thải của doanh nghiệp.

Có thể nói, 130.000 đồng/tấn CO₂e chưa phản ánh đầy đủ giá trị kinh tế của carbon trong một thị trường hoàn chỉnh, nhưng là mức giá mở đầu cho quá trình định giá phát thải tại Việt Nam.

Xét dưới góc độ kinh tế học môi trường, điều quan trọng không phải là mức giá khởi điểm cao, hay thấp, mà là việc thị trường đã hình thành một tín hiệu giá. Khi tín hiệu này ngày càng rõ nét, doanh nghiệp sẽ phải đưa chi phí carbon vào các quyết định đầu tư dài hạn. Đó chính là cơ chế khiến thị trường carbon trở thành công cụ điều tiết hiệu quả hơn nhiều so với các biện pháp hành chính đơn thuần.

Giá carbon sẽ tác động như thế nào đến ngành năng lượng?

Ngành điện sẽ là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp nhất. Đối với các nhà máy nhiệt điện than và nhiệt điện khí, chi phí carbon sẽ dần trở thành một thành phần trong chi phí sản xuất điện. Trong ngắn hạn, mức giá carbon hiện nay chưa đủ lớn để làm thay đổi đáng kể cơ cấu nguồn điện. Tuy nhiên, khi thị trường vận hành ổn định và giá carbon tăng dần theo lộ trình, lợi thế cạnh tranh giữa các loại hình nguồn điện sẽ thay đổi. Những nguồn phát thải thấp như điện gió, điện mặt trời, thủy điện, điện hạt nhân, hay các hệ thống lưu trữ năng lượng sẽ ngày càng có lợi thế hơn.

Còn đối với các doanh nghiệp công nghiệp, giá carbon sẽ tạo động lực mạnh hơn để đầu tư tiết kiệm năng lượng, đầu tư điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng (thủy điện tích năng và BESS), điện khí hiệu suất cao và các giải pháp giảm phát thải khác.

Có thể nói, thị trường carbon sẽ trở thành một tín hiệu kinh tế quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng.

Về dài hạn, khi chi phí phát thải từng bước được nội hóa vào giá thành sản xuất điện, các dự án sử dụng nhiên liệu hóa thạch sẽ phải tính đến chi phí carbon trong phương án tài chính, trong khi các nguồn điện phát thải thấp sẽ có lợi thế cạnh tranh ngày càng rõ rệt. Điều này phù hợp với định hướng của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh là “tăng nhanh tỷ trọng năng lượng tái tạo và giảm dần cường độ phát thải của hệ thống điện”.

Thị trường carbon không chỉ là câu chuyện mua - bán hạn ngạch:

Một cách nhìn đơn giản là coi thị trường carbon chỉ là nơi doanh nghiệp mua bán quyền phát thải. Thực chất, đây là nền tảng để hình thành cả một hệ sinh thái kinh tế mới. Khi giá carbon được xác lập, hàng loạt thị trường mới sẽ phát triển theo, bao gồm thị trường tín chỉ carbon, dịch vụ kiểm kê phát thải, tư vấn giảm phát thải, kiểm định và xác minh khí nhà kính, tài chính xanh, trái phiếu xanh, bảo hiểm rủi ro carbon và các dịch vụ số phục vụ quản lý phát thải.

Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là các ngành thép, xi măng, dệt may, điện tử và nông sản… thị trường carbon trong nước còn giúp chuẩn bị tốt hơn trước các cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới như CBAM của Liên minh châu Âu. Xa hơn, khi thị trường carbon trong nước vận hành ổn định và từng bước kết nối với các thị trường khu vực và quốc tế, carbon sẽ trở thành một yếu tố mới của năng lực cạnh tranh quốc gia. Do đó, quốc gia nào xây dựng được thị trường minh bạch, đáng tin cậy và vận hành hiệu quả sẽ có lợi thế hơn trong thu hút đầu tư xanh cũng như tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nói cách khác, đây không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường, mà còn là một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Những việc còn phải làm:

Sau phiên giao dịch đầu tiên, thách thức lớn nhất không còn là việc khai trương sàn giao dịch, mà là xây dựng một thị trường vận hành hiệu quả, minh bạch và có tính thanh khoản. Điều này đòi hỏi Việt Nam tiếp tục hoàn thiện đồng bộ nhiều cấu phần của thị trường carbon.

Trước hết là xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) thống nhất, minh bạch và có độ tin cậy cao. Đây là nền tảng để xác định chính xác lượng phát thải, cũng như bảo đảm tính minh bạch của toàn bộ thị trường. Tiếp theo là từng bước mở rộng phạm vi áp dụng sang nhiều ngành phát thải lớn khác; đồng thời phát triển thị trường tín chỉ carbon trong nước theo các tiêu chuẩn quốc tế. Vì vậy, cần từng bước hoàn thiện hệ thống các tổ chức trung gian (như đơn vị thẩm định, kiểm định, xác minh phát thải và tư vấn giao dịch carbon) nhằm nâng cao tính chuyên nghiệp của thị trường. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế giám sát thị trường, nâng cao năng lực của các tổ chức trung gian và từng bước nghiên cứu khả năng kết nối với thị trường carbon quốc tế. Quan trọng không kém là nâng cao năng lực quản trị carbon của doanh nghiệp. Khi carbon trở thành một yếu tố chi phí, quản trị phát thải sẽ dần trở thành một nội dung của quản trị doanh nghiệp, tương tự như quản trị tài chính, quản trị năng lượng hay quản trị rủi ro.

Tạm kết luận:

Phiên giao dịch đầu tiên của sàn carbon Việt Nam có thể chưa tạo ra những con số ấn tượng về giá trị giao dịch, nhưng đã mở ra một thay đổi có ý nghĩa lâu dài đối với nền kinh tế. Lần đầu tiên, phát thải CO₂ được định giá thông qua cơ chế thị trường, đánh dấu bước chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính, sang sử dụng công cụ kinh tế để thúc đẩy giảm phát thải.

Đối với ngành năng lượng, đây không chỉ là một chính sách môi trường, mà còn là một yếu tố sẽ từng bước tác động đến quyết định đầu tư, lựa chọn công nghệ và cơ cấu nguồn điện trong tương lai. Khi giá carbon ngày càng phản ánh đầy đủ hơn chi phí phát thải, các nguồn năng lượng sạch, công nghệ tiết kiệm năng lượng và các giải pháp phát thải thấp sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh.

Có thể nói, phiên giao dịch ngày 29/6/2026 đã đánh dấu sự ra đời của thị trường carbon Việt Nam, mở đầu cho quá trình đưa chi phí phát thải trở thành một tín hiệu kinh tế của nền kinh tế. Khi tín hiệu giá này ngày càng rõ nét, nó sẽ góp phần định hình các quyết định đầu tư, lựa chọn công nghệ, cơ cấu nguồn điện và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, qua đó thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng và hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ (2025): Nghị định số 119/2025/NĐ-CP ngày 9/6/2025 quy định về thị trường carbon trong nước.

2. Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026): Các văn bản hướng dẫn triển khai thị trường carbon Việt Nam.

3. World Bank (2025): State and Trends of Carbon Pricing 2025.

4. Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2025-2026): Các bài viết về thị trường carbon, chuyển dịch năng lượng và phát thải khí nhà kính.