DPPA và thị trường điện cạnh tranh - Chờ thị trường hoàn thiện, hay hoàn thiện thị trường?

Nghị định 278: Phân tích điểm mới trong điều hành giá điện và tác động đến thị trường năng lượng Việt Nam Việc Chính phủ ban hành Nghị định 278/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 72/2025/NĐ-CP về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân không chỉ sửa đổi một số ngưỡng kỹ thuật, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành giá điện theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, nâng cao trách nhiệm giám sát của nhà nước và từng bước đưa giá điện vận hành theo tín hiệu thị trường. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng của cơ chế điều hành giá điện, tạo nền tảng cho quá trình cải cách thị trường điện và chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) đang trở thành một trong những chủ đề được quan tâm nhất trong quá trình cải cách ngành điện Việt Nam. Có ý kiến cho rằng: Chỉ nên phát triển mạnh DPPA khi thị trường điện cạnh tranh đã vận hành đầy đủ nhằm tránh những rủi ro đối với hệ thống điện và cơ chế điều tiết. Ngược lại, nhiều chuyên gia nhận định: Chính DPPA sẽ tạo động lực thúc đẩy thị trường điện phát triển nhanh hơn, minh bạch hơn và phù hợp hơn với yêu cầu chuyển dịch năng lượng.

Vậy, Việt Nam nên chờ thị trường hoàn thiện, hay hoàn thiện thị trường?

DPPA không chỉ là một cơ chế mua bán điện:

Trong những năm gần đây, cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA) được xem là một trong những cải cách quan trọng nhất của ngành điện Việt Nam. Xét ở góc độ giao dịch thương mại, DPPA cho phép đơn vị phát điện từ nguồn năng lượng tái tạo ký hợp đồng bán điện trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện lớn, thay vì chỉ bán toàn bộ sản lượng cho Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN). Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn DPPA như một phương thức mua bán điện mới, thì chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa của cơ chế này.

Trên thế giới, DPPA được coi là một cấu phần quan trọng của quá trình phát triển thị trường điện cạnh tranh. Khi khách hàng có quyền lựa chọn nguồn điện và nhà phát điện có quyền lựa chọn khách hàng, thị trường bắt đầu hình thành tín hiệu cạnh tranh về giá, chất lượng dịch vụ và tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch.

Nói cách khác, DPPA không chỉ tạo ra một hợp đồng mua bán điện, mà còn mở rộng quyền lựa chọn của các chủ thể trên thị trường, giảm dần sự phụ thuộc vào mô hình một người mua duy nhất.

Tại Việt Nam, việc ban hành Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình hiện thực hóa cơ chế DPPA. Các quy định mới không chỉ mở rộng phạm vi áp dụng, mà còn tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp tiếp cận nguồn điện sạch nhằm đáp ứng yêu cầu giảm phát thải, phát triển bền vững và các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của DPPA cũng xuất hiện một câu hỏi lớn: Liệu Việt Nam đã đủ điều kiện để mở rộng cơ chế này khi thị trường điện cạnh tranh vẫn đang trong quá trình hoàn thiện? Đây là vấn đề pháp lý, thương mại và liên quan trực tiếp đến an toàn vận hành hệ thống điện, cơ chế điều tiết, phân bổ chi phí giữa các nhóm khách hàng. Chính từ đó hình thành hai quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Cần ưu tiên hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh trước, sau đó mới mở rộng DPPA để tránh phát sinh méo mó thị trường và bảo đảm an toàn hệ thống.

Quan điểm thứ hai lại cho rằng: DPPA không phải kết quả của thị trường điện hoàn chỉnh, mà chính là một trong những động lực thúc đẩy thị trường điện phát triển.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy ở nhiều quốc gia, DPPA được triển khai song song với quá trình cải cách thị trường điện, qua đó tạo áp lực tích cực để hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch và thúc đẩy cạnh tranh. Do đó, vấn đề đặt ra đối với Việt Nam, vì vậy không còn là lựa chọn giữa DPPA, hay thị trường điện cạnh tranh, mà là xác định lộ trình để hai quá trình này hỗ trợ lẫn nhau - vừa thúc đẩy đầu tư và sử dụng điện sạch, vừa bảo đảm vận hành hệ thống điện an toàn, hiệu quả, bền vững.

Có nên chờ thị trường điện cạnh tranh hoàn thiện rồi mới mở rộng DPPA?

Quan điểm cho rằng: Chưa nên mở rộng mạnh cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) khi thị trường điện cạnh tranh chưa vận hành đầy đủ không phải là không có cơ sở. Từ góc độ vận hành hệ thống điện, việc một số khách hàng lớn chuyển sang mua điện trực tiếp từ các nhà máy năng lượng tái tạo có thể làm thay đổi dòng doanh thu, cơ chế phân bổ chi phí và phương thức huy động nguồn điện. Nếu thiếu các cơ chế điều tiết phù hợp, sự thay đổi này có thể làm phát sinh những bất cập trong quá trình vận hành thị trường.

Thực tế cho thấy, phần lớn chi phí của hệ thống điện không chỉ đến từ sản lượng điện năng, mà còn bao gồm chi phí truyền tải, điều độ, dự phòng công suất và duy trì tính ổn định của hệ thống. Trong khi đó, các khách hàng tham gia DPPA thường là những doanh nghiệp tiêu thụ điện lớn, có hệ số phụ tải cao và đóng góp đáng kể vào doanh thu chung của ngành điện. Nếu số lượng khách hàng tham gia DPPA tăng nhanh mà cơ chế phân bổ chi phí hệ thống chưa được điều chỉnh tương ứng, gánh nặng chi phí có thể dịch chuyển sang các nhóm khách hàng còn lại.

Bên cạnh đó, nguồn điện từ mặt trời và gió có đặc tính biến động theo thời tiết. Mặc dù hợp đồng thương mại được ký kết giữa nhà phát điện và khách hàng, hệ thống điện quốc gia vẫn phải bảo đảm cân bằng cung - cầu trong mọi thời điểm. Điều này đòi hỏi phải có đủ nguồn điện linh hoạt, công suất dự phòng và các dịch vụ phụ trợ để duy trì vận hành an toàn. Nếu các nguồn lực này chưa được phát triển đồng bộ, việc mở rộng DPPA với quy mô lớn có thể làm gia tăng áp lực đối với công tác điều độ.

Từ những phân tích trên để đi đến kết luận rằng: “Cần chờ thị trường điện cạnh tranh hoàn thiện rồi mới phát triển DPPA” lại là một cách tiếp cận chưa thật sự thuyết phục. Bởi lẽ, trên thực tế, không có quốc gia nào đợi đến khi thị trường điện hoàn chỉnh mới triển khai DPPA. Ngược lại, tại nhiều nước, chính sự phát triển của DPPA đã tạo áp lực cải cách, buộc thị trường điện phải hoàn thiện nhanh hơn nhằm đáp ứng nhu cầu của các chủ thể tham gia. Điều này phản ánh mối quan hệ hai chiều giữa DPPA và thị trường điện cạnh tranh. Một thị trường điện phát triển sẽ tạo điều kiện cho DPPA mở rộng, nhưng chính DPPA cũng góp phần hình thành các tín hiệu thị trường, thúc đẩy minh bạch hóa giá điện, đa dạng hóa chủ thể tham gia và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Vì vậy, vấn đề không phải là lựa chọn giữa DPPA và thị trường điện cạnh tranh, mà là xây dựng lộ trình để hai quá trình này phát triển đồng thời, trong đó mỗi bước mở rộng DPPA đều đi kèm với việc hoàn thiện các cơ chế điều tiết và bảo đảm an toàn hệ thống.

Để thị trường điện hoàn thiện cùng với DPPA:

Từ kinh nghiệm quốc tế, cũng như thực tiễn cải cách ngành điện Việt Nam có thể thấy: DPPA và thị trường điện cạnh tranh không phải là hai quá trình nối tiếp nhau, mà là hai quá trình bổ trợ lẫn nhau. Chính vì vậy, thay vì chờ thị trường điện hoàn thiện rồi mới mở rộng DPPA, Việt Nam nên lựa chọn cách tiếp cận thận trọng, nhưng chủ động: Phát triển DPPA theo lộ trình phù hợp; đồng thời từng bước hoàn thiện các cấu phần còn thiếu của thị trường điện.

Trước hết, cần tiếp tục mở rộng DPPA, nhưng theo hướng có kiểm soát. Giai đoạn hiện nay vẫn nên ưu tiên các khách hàng sử dụng điện lớn, có khả năng dự báo phụ tải tốt và có nhu cầu thực sự đối với điện sạch để phục vụ sản xuất, xuất khẩu, hoặc thực hiện các cam kết giảm phát thải. Việc mở rộng ồ ạt tới các nhóm khách hàng nhỏ khi cơ chế giám sát và thanh toán chưa hoàn thiện có thể làm gia tăng chi phí quản lý và tạo ra nguy cơ lợi dụng chính sách.

Một hệ thống điện có tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn không thể vận hành hiệu quả, nếu chỉ dựa trên thị trường điện năng truyền thống. Thị trường dịch vụ phụ trợ, giá điện nhiều thành phần, thị trường cân bằng điện năng và các cơ chế định giá tính linh hoạt cần sớm được hình thành để các nguồn lực như hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant) và các đơn vị tổng hợp nguồn lực có điều kiện tham gia cạnh tranh bình đẳng. Đây cũng là nền tảng để Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) tối ưu hóa chi phí vận hành và nâng cao độ tin cậy của hệ thống điện.

Một yêu cầu quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế phân bổ chi phí hệ thống theo nguyên tắc công bằng và minh bạch. Khách hàng tham gia DPPA vẫn sử dụng lưới điện truyền tải, phân phối và các dịch vụ điều độ của hệ thống điện quốc gia, vì vậy cần có cơ chế xác định đầy đủ các khoản chi phí mà họ phải chia sẻ. Điều này vừa bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các nhóm khách hàng, vừa tạo nguồn lực tài chính để duy trì và phát triển hạ tầng điện lực.

Cuối cùng, quá trình mở rộng DPPA cần gắn với lộ trình phát triển thị trường bán buôn và bán lẻ điện cạnh tranh. Mỗi bước cải cách của DPPA nên trở thành một động lực thúc đẩy hoàn thiện thể chế, thay vì chờ mọi điều kiện đã hoàn hảo mới triển khai.

Thị trường điện, cũng như nhiều thị trường khác, không thể hoàn thiện chỉ bằng thiết kế chính sách trên giấy, mà phải được hình thành thông qua quá trình vận hành thực tiễn, được điều chỉnh liên tục trên cơ sở kinh nghiệm và phản hồi của các chủ thể tham gia. Nhìn từ góc độ đó, DPPA là một cơ chế giao dịch điện năng và là phép thử đối với năng lực cải cách của thị trường điện Việt Nam. Nếu được triển khai theo lộ trình hợp lý, DPPA sẽ vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng điện sạch của doanh nghiệp, vừa tạo động lực để thị trường điện cạnh tranh phát triển theo hướng minh bạch, hiệu quả và phù hợp với quá trình chuyển dịch năng lượng.

Kiến nghị chính sách phát triển DPPA theo lộ trình, không chờ thị trường hoàn thiện tuyệt đối:

Từ những phân tích trên có thể thấy, việc phát triển DPPA và hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh không phải là hai quá trình tách rời, mà cần được triển khai song song trong một lộ trình cải cách có kiểm soát, với một số định hướng chính sách sau:

Thứ nhất: Tiếp tục mở rộng DPPA, nhưng theo lộ trình phù hợp.

Trước mắt, vẫn nên ưu tiên các khách hàng sử dụng điện lớn có nhu cầu thực sự về điện sạch để phục vụ sản xuất, xuất khẩu và thực hiện các cam kết giảm phát thải. Chưa nên mở rộng đại trà khi cơ chế giám sát, thanh toán và phân bổ chi phí hệ thống chưa hoàn thiện nhằm hạn chế nguy cơ lợi dụng chính sách.

Thứ hai: Đẩy nhanh hoàn thiện các cấu phần còn thiếu của thị trường điện.

Cùng với việc triển khai DPPA, cần sớm đưa vào vận hành thị trường dịch vụ phụ trợ, thị trường cân bằng điện năng, chi phí sử dụng công suất và tiếp tục hoàn thiện thị trường bán buôn, tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Đây là điều kiện để hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant) và các đơn vị tổng hợp nguồn lực phát huy đầy đủ vai trò trong vận hành hệ thống điện.

Thứ ba: Hoàn thiện cơ chế phân bổ chi phí hệ thống theo nguyên tắc công bằng và minh bạch, không thu phí trùng.

Các khách hàng tham gia DPPA vẫn sử dụng hạ tầng truyền tải, phân phối và dịch vụ điều độ của hệ thống điện quốc gia, vì vậy cần có cơ chế xác định đầy đủ nghĩa vụ tài chính đối với các dịch vụ này. Điều đó vừa bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các nhóm khách hàng, vừa tạo nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng điện lực.

Thứ tư: Bảo đảm môi trường đầu tư ổn định và có tính dự báo cao.

Đối với các dự án năng lượng có thời gian thu hồi vốn dài, sự ổn định của chính sách quan trọng không kém bản thân mức giá điện. Một khuôn khổ pháp lý minh bạch, nhất quán sẽ góp phần giảm chi phí vốn, nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy phát triển thị trường điện theo hướng bền vững.

Kết luận:

DPPA không chỉ là một cơ chế mua bán điện mới, mà còn là một bước đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi từ mô hình thị trường điện truyền thống sang thị trường điện cạnh tranh hiện đại. Những băn khoăn về an toàn hệ thống, phân bổ chi phí và điều tiết thị trường là hoàn toàn có cơ sở, nhưng không vì thế mà trì hoãn quá trình cải cách.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Thị trường điện không hoàn thiện trước rồi mới triển khai DPPA. Ngược lại, chính DPPA là một trong những động lực thúc đẩy thị trường điện phát triển theo hướng minh bạch, cạnh tranh và hiệu quả hơn.

Đối với Việt Nam, cách tiếp cận phù hợp là không chờ thị trường điện hoàn thiện tuyệt đối, mà phát triển DPPA theo lộ trình phù hợp; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các thiết chế thị trường, hạ tầng và cơ chế điều tiết. Nếu thực hiện tốt lộ trình đó, DPPA sẽ góp phần thúc đẩy sử dụng năng lượng sạch trong khu vực sản xuất, trở thành một động lực quan trọng để nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và đẩy nhanh quá trình hình thành thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2024): Luật Điện lực số 61/2024/QH15.

2. Chính phủ (2025, 2026): Nghị định số 57/2025/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 57/2025/NĐ-CP.

3. International Energy Agency (IEA) (2024): Electricity 2024 - Analysis and Forecast to 2026.

4. NSMO (2025-2026): Các báo cáo về vận hành hệ thống điện quốc gia và phát triển thị trường điện cạnh tranh.