Sau khi người sử dụng điện làm quen với tín hiệu giá, thị trường điện Việt Nam sẽ phát triển theo hướng nào?

Nghị định 278: Phân tích điểm mới trong điều hành giá điện và tác động đến thị trường năng lượng Việt Nam Việc Chính phủ ban hành Nghị định 278/2026/NĐ-CP ngày 9/7/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 72/2025/NĐ-CP về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân không chỉ sửa đổi một số ngưỡng kỹ thuật, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành giá điện theo hướng tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp, nâng cao trách nhiệm giám sát của nhà nước và từng bước đưa giá điện vận hành theo tín hiệu thị trường. Đây được xem là bước hoàn thiện quan trọng của cơ chế điều hành giá điện, tạo nền tảng cho quá trình cải cách thị trường điện và chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Giá điện theo giờ mới chỉ là bước đầu của quản lý nhu cầu điện:

Trong nhiều năm qua, hệ thống điện Việt Nam được vận hành theo nguyên tắc khá đơn giản: Khi nhu cầu sử dụng điện tăng lên, thì ngành điện phải huy động thêm các nguồn phát để đáp ứng phụ tải.

Nói cách khác, nguồn điện luôn phải được huy động để đáp ứng phụ tải. Cách tiếp cận này phù hợp khi hệ thống điện chủ yếu dựa vào các nguồn nhiệt điện và thủy điện truyền thống. Tuy nhiên, khi quy mô hệ thống ngày càng lớn, phụ tải tăng nhanh, tỷ trọng điện gió, điện mặt trời ngày càng cao, trong khi chi phí đầu tư nguồn và lưới điện không ngừng gia tăng, thì chỉ mở rộng nguồn cung không còn là giải pháp tối ưu.

Thực tế vận hành những năm gần đây cho thấy, áp lực lớn nhất của hệ thống không nằm ở tổng sản lượng điện cả năm, mà tập trung vào một số thời điểm phụ tải tăng rất cao, đặc biệt vào các buổi tối mùa hè. Đây cũng là lúc điện mặt trời gần như không còn phát điện, trong khi hàng triệu hộ gia đình đồng thời sử dụng điều hòa, bình nước nóng, bếp điện và nhiều thiết bị công suất lớn. Vì vậy, nhiều quốc gia đã chuyển từ tư duy “tăng nguồn để đáp ứng mọi nhu cầu”, sang “quản lý nhu cầu sử dụng điện”. Mục tiêu không phải hạn chế tiêu dùng điện, mà là phân bổ nhu cầu hợp lý hơn theo thời gian nhằm giảm áp lực cho hệ thống. Đây cũng chính là cơ sở hình thành cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (Time of Use - TOU).

Thông qua việc áp dụng các mức giá khác nhau (giữa giờ cao điểm, giờ bình thường và giờ thấp điểm), TOU gửi tín hiệu kinh tế tới người sử dụng điện. Thay vì chỉ quan tâm tiêu thụ bao nhiêu kWh, khách hàng bắt đầu quan tâm sử dụng vào thời điểm nào. Một hộ gia đình vẫn có thể sử dụng cùng một lượng điện trong ngày, nhưng nếu dịch chuyển một phần phụ tải sang giờ thấp điểm, thì không chỉ giảm chi phí tiền điện, mà còn góp phần giảm phụ tải cực đại của hệ thống.

Có thể nói, TOU là công cụ đầu tiên gắn hành vi của người tiêu dùng với nhu cầu vận hành hệ thống điện. Tuy nhiên, người sử dụng điện vẫn chủ yếu phản ứng thụ động trước tín hiệu giá. Trong khi đó, hệ thống điện hiện đại cần mức độ linh hoạt cao hơn: không chỉ thay đổi thời điểm sử dụng điện, mà còn có khả năng điều chỉnh phụ tải theo nhu cầu vận hành thực tế. Đó chính là bước phát triển tiếp theo của TOU và cũng là nền tảng của điều chỉnh phụ tải (Demand Response - DR).

Điều chỉnh phụ tải - Khi người sử dụng điện trở thành một nguồn lực của hệ thống:

Nếu TOU khuyến khích khách hàng thay đổi hành vi thông qua tín hiệu giá, thì DR tiến thêm một bước: Người sử dụng điện trực tiếp tham gia hỗ trợ vận hành hệ thống điện.

Hiểu một cách đơn giản, điều chỉnh phụ tải là cơ chế để khách hàng tự nguyện giảm, hoặc dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện theo yêu cầu của đơn vị vận hành hệ thống, hoặc theo tín hiệu của thị trường điện. Việc điều chỉnh có thể là giảm công suất tiêu thụ trong một khoảng thời gian nhất định, chuyển hoạt động sang khung giờ khác, hoặc tạm thời cắt giảm các phụ tải không thật sự cần thiết. Đổi lại, khách hàng được hưởng lợi ích kinh tế dưới nhiều hình thức (giảm chi phí tiền điện, nhận thanh toán cho phần phụ tải đã cắt giảm, hoặc các cơ chế khuyến khích khác) tùy theo thiết kế của từng thị trường.

Điểm khác biệt căn bản giữa TOU và DR nằm ở vai trò của khách hàng. Với TOU, khách hàng tối ưu hóa hóa đơn tiền điện của mình; còn với DR, họ đồng thời cung cấp một dịch vụ cho hệ thống điện. Phần phụ tải được điều chỉnh đúng thời điểm có giá trị tương đương việc bổ sung thêm công suất phát, bởi nó giúp giảm áp lực cung ứng trong những thời điểm hệ thống căng thẳng nhất.

Thực tế tại Việt Nam cũng cho thấy cơ chế này đang từng bước phát huy hiệu quả. Trong những năm gần đây, EVN và các tổng công ty điện lực trên cả nước đã triển khai rộng rãi các chương trình điều chỉnh phụ tải (DR), thu hút ngày càng nhiều khách hàng sử dụng điện lớn tham gia. Đặc biệt trong các đợt nắng nóng và phụ tải tăng cao của năm 2026, nhiều doanh nghiệp đã chủ động điều chỉnh, hoặc dịch chuyển kế hoạch sản xuất theo đề nghị của ngành điện, góp phần giảm áp lực cho hệ thống; đồng thời tối ưu chi phí sử dụng điện nhờ khai thác hiệu quả các khung giá theo thời gian sử dụng. Điều này phản ánh một sự thay đổi quan trọng trong tư duy vận hành hệ thống điện: Nếu trước đây chỉ các nhà máy điện mới được coi là nguồn lực của hệ thống, thì nay chính phụ tải cũng trở thành một nguồn lực có thể huy động và điều phối. Đây cũng là lý do nhiều tổ chức quốc tế đánh giá DR là một trong những công cụ hiệu quả nhất để nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng.

Vì sao điều chỉnh phụ tải được gọi là “nguồn điện ảo”?

Điểm đặc biệt của điều chỉnh phụ tải là không tạo ra thêm điện năng, nhưng vẫn mang lại hiệu quả tương đương việc bổ sung công suất phát điện trong những thời điểm hệ thống cần nhất. Giả sử một triệu hộ gia đình cùng giảm trung bình khoảng 1 kW trong giờ cao điểm, thì hệ thống sẽ giảm được khoảng 1.000 MW phụ tải cực đại - tương đương công suất của một nhà máy nhiệt điện, hoặc thủy điện lớn. Để có thêm 1.000 MW công suất phát theo cách truyền thống cần đầu tư hàng tỷ USD, nhiều năm xây dựng và tiếp tục phát sinh chi phí nhiên liệu, vận hành, cũng như phát thải trong suốt vòng đời dự án. Trong khi đó, DR khai thác chính khả năng linh hoạt của phụ tải hiện có mà không cần xây dựng thêm nhà máy điện. Vì vậy, nhiều chuyên gia gọi DR là “nguồn điện ảo” (Virtual Power Resource). Nguồn lực này không tạo ra điện năng, nhưng tạo ra hiệu quả tương đương trong việc cân bằng cung - cầu của hệ thống. Một khái niệm liên quan là “Negawatt” - hiểu đơn giản là “1 MW công suất tiết kiệm được”.

Nhiều nghiên cứu của IEA và các tổ chức quốc tế cho thấy: Trong những thời điểm phụ tải căng thẳng, 1 MW phụ tải được cắt giảm đúng lúc có giá trị không kém 1 MW công suất phát điện mới. Điều đó phản ánh sự thay đổi trong tư duy phát triển hệ thống điện - thay vì chỉ tập trung đầu tư thêm nguồn cung, nhiều quốc gia coi tính linh hoạt của phụ tải là một nguồn tài nguyên mới. Nếu phụ tải cực đại được cắt giảm, hoặc phân bố hợp lý hơn thông qua DR, hệ thống sẽ giảm nhu cầu đầu tư nguồn điện chỉ để phục vụ một vài giờ cao điểm; đồng thời giảm áp lực lên lưới điện và nâng cao hiệu quả khai thác các nguồn điện hiện có. Đây cũng là một trong những giải pháp có chi phí thấp nhất để nâng cao an ninh cung cấp điện.

Trong tương lai, khi thị trường dịch vụ phụ trợ được hoàn thiện dưới cơ chế vận hành mới của Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO), điều chỉnh phụ tải có thể được huy động và thanh toán tương tự như các nguồn lực cung cấp dịch vụ điều tần, điều áp, hoặc dự phòng. Khi đó, DR sẽ không còn chỉ là một chương trình khuyến khích tiết kiệm điện, mà sẽ trở thành một cấu phần chính thức của thị trường điện cạnh tranh.

Kinh nghiệm quốc tế và lộ trình phù hợp cho Việt Nam:

Hiện nay, điều chỉnh phụ tải đã trở thành một cấu phần quan trọng của nhiều thị trường điện phát triển.

Tại Hoa Kỳ, các chương trình điều chỉnh phụ tải được triển khai rộng rãi thông qua các đơn vị vận hành hệ thống điện khu vực (PJM, ISO New England, CAISO). Khách hàng tham gia không chỉ được giảm chi phí điện, mà còn được thanh toán khi cắt giảm phụ tải theo yêu cầu của hệ thống. Trong nhiều trường hợp, nguồn lực từ điều chỉnh phụ tải còn được tham gia thị trường công suất và thị trường dịch vụ phụ trợ, cạnh tranh bình đẳng với các nhà máy điện truyền thống.

Tại châu Âu, cùng với sự gia tăng của năng lượng tái tạo, điều chỉnh phụ tải ngày càng được sử dụng như một công cụ cân bằng hệ thống điện. Nhiều quốc gia cho phép các đơn vị tổng hợp phụ tải (aggregator) tập hợp hàng nghìn khách hàng nhỏ thành một nguồn lực thống nhất để tham gia thị trường điện.

Nhật Bản cũng mở rộng các chương trình DR sau sự cố Fukushima nhằm tăng tính linh hoạt của hệ thống và hỗ trợ tích hợp điện gió, mặt trời.

Dù mô hình triển khai khác nhau, các thị trường này đều có một điểm chung là điều chỉnh phụ tải chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi được vận hành trên nền tảng hạ tầng đo đếm hiện đại, cơ chế thanh toán minh bạch và thị trường điện cạnh tranh.

Đối với Việt Nam, lộ trình phát triển DR cần phù hợp với quá trình hoàn thiện thị trường điện. Trong ngắn hạn, việc nghiên cứu áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt sẽ giúp người tiêu dùng làm quen với tín hiệu giá và từng bước điều chỉnh hành vi sử dụng điện. Trong trung hạn, cùng với sự phát triển của công tơ điện tử, hạ tầng đo đếm thông minh và hệ thống quản lý dữ liệu, các chương trình DR có thể mở rộng từ nhóm khách hàng công nghiệp lớn sang khu vực thương mại và dân cư.

Thực tế, nhiều chương trình DR tự nguyện do các tổng công ty điện lực triển khai đã cho thấy hiệu quả tích cực, nhưng hiện vẫn chủ yếu dựa trên sự phối hợp hành chính giữa ngành điện và khách hàng. Đây chính là khoảng cách lớn nhất so với các thị trường phát triển - nơi phụ tải được coi là một nguồn lực thị trường và được thanh toán tương xứng với giá trị dịch vụ mà mình cung cấp.

Về dài hạn, khi NSMO vận hành đầy đủ các thị trường dịch vụ phụ trợ theo cơ chế mới, điều chỉnh phụ tải cần được công nhận như một nguồn lực linh hoạt của hệ thống điện, có thể tham gia cạnh tranh và được huy động tương tự các nguồn phát truyền thống.

Từ điều chỉnh phụ tải, đến hệ thống điện thông minh và thị trường điện hiện đại:

Điều chỉnh phụ tải không phải là đích đến cuối cùng, mà là một mắt xích trong quá trình chuyển đổi sang hệ thống điện thông minh. Trong tương lai, cùng với sự phát triển của điện mặt trời mái nhà, hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), xe điện, công tơ thông minh và các nền tảng số, hàng triệu khách hàng sẽ không chỉ tiêu thụ điện, mà còn có thể phát điện, lưu trữ điện và điều chỉnh phụ tải theo tín hiệu của hệ thống. Các nguồn lực phân tán này có thể được kết nối để hình thành các nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant - VPP), đủ khả năng tham gia thị trường điện như một nguồn điện tập trung. Đây là xu hướng đang được nhiều quốc gia thúc đẩy nhằm nâng cao tính linh hoạt của hệ thống khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng.

Đối với Việt Nam, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã xác định phát triển các nguồn điện linh hoạt, hệ thống lưu trữ và thị trường điện cạnh tranh là những định hướng quan trọng. Trong bối cảnh đó, điều chỉnh phụ tải sẽ trở thành cầu nối giữa phía cung và phía cầu, góp phần giảm nhu cầu đầu tư nguồn điện phủ đỉnh, nâng cao hiệu quả vận hành, tăng độ tin cậy của hệ thống.

Có thể nói, nếu giá điện theo thời gian sử dụng tạo ra tín hiệu giá, thì điều chỉnh phụ tải tạo ra tín hiệu vận hành; còn hệ thống điện thông minh sẽ kết nối hai yếu tố này để hình thành một thị trường điện linh hoạt và hiệu quả hơn.

Kết luận:

Trong hơn một thế kỷ phát triển của ngành điện, nguyên tắc vận hành chủ yếu là nguồn điện phải đáp ứng mọi biến động của phụ tải. Tuy nhiên, cùng với quá trình chuyển dịch năng lượng và sự gia tăng của các nguồn điện tái tạo, tư duy này đang thay đổi theo hướng khai thác cả tính linh hoạt của phía cầu.

Đối với Việt Nam, nghiên cứu áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng mới chỉ là bước khởi đầu. Khi hạ tầng đo đếm thông minh, thị trường điện cạnh tranh và cơ chế vận hành của NSMO tiếp tục được hoàn thiện, điều chỉnh phụ tải sẽ không chỉ là giải pháp tiết kiệm điện, mà còn trở thành một nguồn lực của hệ thống, tham gia thị trường và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng với chi phí thấp hơn. Nếu giá điện theo giờ thay đổi thời điểm người dân sử dụng điện, thì điều chỉnh phụ tải sẽ thay đổi vai trò của người sử dụng điện - từ khách hàng tiêu thụ trở thành một chủ thể cùng tham gia vận hành hệ thống điện quốc gia./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).

2. Bộ Công Thương (2026): Hồ sơ đề nghị sửa đổi Luật Điện lực; Quyết định số 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026 về khung giờ cao điểm, giờ bình thường và giờ thấp điểm.

3. International Energy Agency (IEA) (2025): Electricity 2025: Analysis and Forecast to 2027.

4. EVN (2026): Các chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response) và quản lý nhu cầu điện năm 2026.

5. Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2026): Điều chỉnh khung giờ sử dụng điện không chỉ là quy định, mà là ‘luật chơi mới’ buộc người dùng phải thích nghi - (04/5/2026) và các bài viết liên quan về giá điện theo thời gian sử dụng, điều chỉnh phụ tải và thị trường điện cạnh tranh.