Từ hợp đồng DPPA đầu tiên, đến bài toán thực thi thể chế chuyển dịch năng lượng ở Việt Nam

DPPA và thị trường điện cạnh tranh - Chờ thị trường hoàn thiện, hay hoàn thiện thị trường? Việt Nam nên chờ thị trường điện hoàn thiện rồi mới mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), hay nên để quá trình phát triển DPPA trở thành động lực hoàn thiện thị trường? Trong bài viết dưới đây, chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam phân tích mối quan hệ giữa DPPA và thị trường điện cạnh tranh dưới góc độ vận hành hệ thống điện, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn cải cách trong nước, gợi mở cách tiếp cận phù hợp đối với Việt Nam.

Từ kỳ vọng chính sách, đến những dự án tiên phong:

Cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA) ra đời trong bối cảnh ngành điện Việt Nam phải đồng thời giải quyết ba yêu cầu lớn: Bảo đảm an ninh năng lượng, huy động nguồn lực xã hội đầu tư vào năng lượng tái tạo và thực hiện các cam kết giảm phát thải trong tiến trình chuyển dịch năng lượng. Bên cạnh yêu cầu bảo đảm cung ứng điện, những thay đổi của thương mại quốc tế cũng đang đặt ra yêu cầu mới đối với chính sách năng lượng. Đối với nhiều tập đoàn đa quốc gia, đặc biệt trong các ngành điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác và dệt may, khả năng tiếp cận nguồn điện tái tạo đã trở thành một tiêu chí quan trọng khi lựa chọn địa điểm đầu tư và tổ chức chuỗi cung ứng. Điện xanh không còn chỉ là một yếu tố thể hiện trách nhiệm môi trường, mà đang trở thành điều kiện để thực hiện các cam kết RE100 (sáng kiến toàn cầu quy tụ các doanh nghiệp lớn cam kết sử dụng 100% điện tái tạo), đáp ứng các tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội, quản trị) và thích ứng với các cơ chế điều chỉnh carbon tại các thị trường xuất khẩu.

Để đáp ứng xu thế này, Chính phủ đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý cho cơ chế DPPA. Nghị định số 80/2024/NĐ-CP lần đầu tiên tạo cơ sở pháp lý cho khách hàng sử dụng điện lớn được mua điện trực tiếp từ các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo. Tiếp đó, Nghị định số 57/2025/NĐ-CP tiếp tục hoàn thiện cơ chế giao dịch với các quy định cụ thể hơn về đối tượng tham gia, phương thức mua bán điện và trách nhiệm của các bên. Đây là bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển thị trường điện cạnh tranh và thị trường điện xanh tại Việt Nam. Kỳ vọng đặt vào DPPA là mở rộng quyền lựa chọn nguồn điện của doanh nghiệp, tạo động lực đầu tư cho các dự án năng lượng tái tạo thông qua các hợp đồng mua bán điện dài hạn, góp phần thực hiện mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và giảm áp lực huy động vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, từ chính sách đến thực tiễn vẫn còn một khoảng cách nhất định. Sau hơn 1 năm triển khai Nghị định số 57, thị trường mới ghi nhận hợp đồng DPPA đầu tiên thông qua lưới điện quốc gia giữa Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) và Nhà máy Điện mặt trời Đức Huệ 2. Theo công bố của doanh nghiệp, mỗi năm SEVT sẽ sử dụng khoảng 70 GWh điện mặt trời theo cơ chế này, góp phần giảm khoảng 46.000 tấn CO₂ phát thải.

Tiếp đó, ngày 3/7/2026, Samsung Electronics HCMC CE Complex (SEHC) khánh thành dự án điện mặt trời mái nhà gần 28 MWp tại Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh. Dự án dự kiến cung cấp hơn 40.000 MWh điện sạch mỗi năm, giảm trên 26.000 tấn CO₂; đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu sử dụng 100% điện tái tạo (RE100) của Samsung. Đây cũng là một minh chứng cho mô hình DPPA thông qua đường dây riêng theo khuôn khổ pháp lý mới. Giá trị của hai dự án không chỉ nằm ở quy mô đầu tư, hay sản lượng điện xanh tạo ra, mà còn ở việc mở đường cho quá trình triển khai cơ chế DPPA trên phạm vi rộng hơn. Chúng khẳng định cơ chế DPPA đã bắt đầu được hiện thực hóa và phản ánh nhu cầu ngày càng rõ rệt của các doanh nghiệp sản xuất hướng tới sử dụng điện tái tạo để đáp ứng yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hệ thống năng lượng mặt trời được lắp đặt trên mái nhà xưởng của Nhà máy SEHC.

Sau những dự án tiên phong đầu tiên, có thể khẳng định: Nhu cầu tiếp cận cơ chế DPPA của doanh nghiệp đã được xác lập khá rõ. Chính từ yêu cầu đó, Chính phủ đã tiếp tục ban hành Nghị định số 243/2026/NĐ-CP nhằm sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP. Việc Chính phủ tiếp tục điều chỉnh chính sách trong thời gian ngắn cho thấy trọng tâm cải cách đang chuyển từ hoàn thiện khuôn khổ pháp lý sang nâng cao hiệu quả tổ chức thực thi.

Nghị định 243 - Bước hoàn thiện cần thiết để DPPA đi vào thực tiễn:

Nếu Nghị định 80 đặt nền móng cho cơ chế DPPA và Nghị định 57 hoàn thiện khung pháp lý cho việc triển khai, thì Nghị định số 243 có thể xem là bước điều chỉnh kịp thời nhằm tháo gỡ những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện. Điều đáng chú ý là Nghị định 243 được ban hành chỉ hơn một năm sau khi Nghị định 57 và Nghị định 58 có hiệu lực. Khoảng thời gian ngắn này cho thấy Chính phủ đã lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt trong xây dựng chính sách: Không chờ tổng kết sau nhiều năm, mà chủ động rà soát, tiếp thu phản ánh từ doanh nghiệp và cơ quan thực thi để kịp thời điều chỉnh. Khi yêu cầu chuyển dịch năng lượng ngày càng cấp bách, khả năng điều chỉnh chính sách kịp thời trở thành yếu tố quan trọng không kém nội dung của chính sách.

Điều chỉnh tư duy quản lý để khai thác hiệu quả nguồn điện xanh:

Điểm nổi bật của Nghị định 243 là sự chuyển biến trong tư duy quản lý. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là kiểm soát rủi ro đối với các nguồn điện phân tán, thì nay chính sách đã chuyển dần sang khai thác hiệu quả các nguồn điện tái tạo trên cơ sở bảo đảm an toàn vận hành hệ thống. Tinh thần này được thể hiện rõ trong các quy định về điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Việc nâng tỷ lệ sản lượng điện được phép bán lên lưới từ 20% lên tối đa 50% đến năm 2030; đồng thời cho phép xem xét cao hơn khi hệ thống điện có khả năng hấp thụ, cho thấy cơ quan quản lý đã chủ động thích ứng hơn với yêu cầu khai thác hiệu quả nguồn điện phân tán trong điều kiện vẫn bảo đảm vận hành an toàn hệ thống.

Đối với cơ chế DPPA, Nghị định 243 tiếp tục mở rộng phạm vi áp dụng, bổ sung vai trò của các đơn vị bán lẻ điện trong khu công nghiệp, khu chế xuất và khu kinh tế; đồng thời làm rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể tham gia, quy trình giao dịch và thanh toán điện năng. Mặc dù không làm thay đổi bản chất của cơ chế DPPA, những điều chỉnh này góp phần giảm đáng kể các rào cản pháp lý và giúp quá trình tổ chức thực hiện và giao dịch điện năng trở nên rõ ràng, minh bạch hơn.

Chính sách đang tiệm cận hơn với nhu cầu của doanh nghiệp:

Những sửa đổi trong Nghị định 243 phản ánh rõ hơn nhu cầu thực tế của thị trường. Qua hơn 1 năm triển khai cơ chế DPPA, điều doanh nghiệp quan tâm không phải là có hay không có nhu cầu sử dụng điện tái tạo, mà là liệu khung pháp lý có đủ linh hoạt để đáp ứng các mô hình sản xuất hiện đại. Nhiều tập đoàn đa quốc gia hiện không chỉ cần điện xanh cho một nhà máy riêng lẻ, mà cho cả khu công nghiệp, trung tâm dữ liệu, hoặc chuỗi cơ sở sản xuất. Việc mở rộng đối tượng tham gia và hoàn thiện cơ chế giao dịch giúp nhiều mô hình trước đây còn thiếu cơ sở pháp lý có điều kiện triển khai thuận lợi hơn; đồng thời tạo thêm cơ sở để các nhà đầu tư yên tâm xây dựng kế hoạch phát triển các dự án điện tái tạo gắn với nhu cầu tiêu thụ của khách hàng.

Hoàn thiện thể chế mới chỉ là bước khởi đầu:

Mặc dù vậy, sẽ là quá lạc quan nếu cho rằng: Nghị định 243 có thể ngay lập tức tạo ra một thị trường DPPA phát triển mạnh. Phần lớn các điều chỉnh lần này mới giải quyết các vướng mắc về khuôn khổ pháp lý, trong khi các rào cản trong quá trình triển khai dự án vẫn chưa thể được tháo gỡ hoàn toàn.

Nói cách khác, Nghị định 243 đã mở rộng cánh cửa chính sách, nhưng để dòng điện xanh thực sự chảy mạnh hơn, trọng tâm cải cách trong giai đoạn tới cần chuyển sang nâng cao hiệu quả thực thi.

Thực tế triển khai tại một số dự án đầu tiên cho thấy cơ chế DPPA hoàn toàn có khả năng vận hành khi các quy trình pháp lý và kỹ thuật được phối hợp đồng bộ.

Từ chính sách, đến năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp:

Nếu nhìn từ góc độ ngành điện, DPPA là cơ chế cho phép khách hàng sử dụng điện lớn mua điện trực tiếp từ các đơn vị phát điện năng lượng tái tạo. Nhưng trong bối cảnh thương mại quốc tế đang chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh, ý nghĩa của DPPA đã vượt ra ngoài phạm vi của một chính sách năng lượng. Trong bối cảnh mới, DPPA đang dần trở thành một thành tố quan trọng của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Trong nhiều năm, lợi thế của doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu dựa trên chi phí lao động, vị trí địa lý và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do. Tuy nhiên, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang làm thay đổi các tiêu chí lựa chọn địa điểm đầu tư. Ngày càng nhiều tập đoàn đa quốc gia coi khả năng tiếp cận nguồn điện tái tạo là điều kiện quan trọng để duy trì sản xuất và đáp ứng các cam kết về phát triển bền vững. Đối với nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, điện xanh đang dần trở thành yêu cầu của thị trường hơn là một lựa chọn mang tính tự nguyện. Các sáng kiến như RE100, các tiêu chuẩn ESG, hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu đang khiến tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo trở thành một tiêu chí đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này tác động tới các doanh nghiệp tại châu Âu, Bắc Mỹ và lan tỏa đến các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam thông qua yêu cầu của các khách hàng quốc tế.

Thực tế đó được phản ánh khá rõ qua các dự án của Samsung tại Việt Nam. Đáng chú ý hơn, doanh nghiệp này đã kết hợp đồng thời nhiều hình thức tiếp cận điện tái tạo thay vì phụ thuộc vào một cơ chế duy nhất. Đây là những bước đi nhằm thực hiện chiến lược RE100 của tập đoàn, bảo đảm chuỗi sản xuất tại Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Cụ thể, Samsung triển khai đồng thời điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, cơ chế DPPA qua lưới điện quốc gia và DPPA thông qua đường dây riêng. Điều này cho thấy doanh nghiệp không lựa chọn một cơ chế duy nhất, mà tận dụng đồng thời nhiều giải pháp để tối ưu hóa nguồn cung điện xanh. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng Chính phủ đang từng bước hoàn thiện thông qua Nghị định 57 và Nghị định 243.

Ý nghĩa của DPPA cũng không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp FDI. Đối với doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là các ngành điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, chế biến thực phẩm và vật liệu xây dựng, khả năng sử dụng điện tái tạo sẽ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì đơn hàng và mở rộng thị trường xuất khẩu. Trong bối cảnh các nhà mua hàng quốc tế yêu cầu minh bạch về phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi cung ứng, điện xanh đang dần trở thành một lợi thế cạnh tranh mới.

Ở tầm vĩ mô, DPPA còn góp phần nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam. Khi các quốc gia trong khu vực đều cạnh tranh thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, khả năng cung cấp nguồn điện sạch, ổn định và có cơ chế giao dịch linh hoạt sẽ trở thành một lợi thế quan trọng để thu hút các dự án công nghệ cao, trung tâm dữ liệu, bán dẫn và sản xuất điện tử.

Có thể nói, Nghị định 243 không chỉ hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp, mà còn góp phần chuyển chính sách năng lượng thành một công cụ hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, lợi thế này chỉ có thể được phát huy khi các quy định được triển khai thống nhất, minh bạch và với chi phí giao dịch thấp. Nếu doanh nghiệp vẫn phải mất nhiều thời gian để hoàn thành các thủ tục đầu tư, đấu nối và ký kết hợp đồng, thì những lợi ích của chính sách sẽ bị suy giảm đáng kể. Vì vậy, sau giai đoạn hoàn thiện khung pháp lý, trọng tâm cải cách cần chuyển mạnh sang nâng cao hiệu quả thực thi. Đây sẽ là yếu tố quyết định liệu DPPA có thực sự trở thành động lực thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn tới hay không.

Chính sách đã mở, nhưng dòng điện xanh vẫn chưa thực sự chảy:

Những dự án triển khai đầu tiên đã chứng minh khuôn khổ DPPA hoàn toàn có thể vận hành trong điều kiện thực tế. Tuy nhiên, nếu nhìn trên quy mô toàn thị trường, số lượng dự án và sản lượng điện giao dịch theo cơ chế DPPA vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu của doanh nghiệp cũng như mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo mà Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt ra. Điều đó cho thấy, sau gần hai năm hoàn thiện khung pháp lý với Nghị định 80, Nghị định 57 và Nghị định số 243, điểm nghẽn lớn nhất của DPPA không còn nằm ở việc thiếu cơ chế, mà chuyển sang năng lực tổ chức thực thi.

Trong thực tế, phần lớn vướng mắc mà doanh nghiệp phản ánh hiện nay vẫn tập trung ở các thủ tục triển khai dự án và phối hợp thực hiện giữa các cơ quan liên quan. Một số quy định dù đã được ban hành, nhưng cách hiểu và áp dụng giữa các địa phương, hoặc giữa các đơn vị thực hiện vẫn chưa thật sự thống nhất, làm gia tăng chi phí giao dịch và kéo dài thời gian chuẩn bị dự án. Đối với các tập đoàn sản xuất toàn cầu, đây không chỉ là vấn đề thủ tục hành chính, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện các cam kết RE100, mục tiêu giảm phát thải và kế hoạch mở rộng đầu tư. Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt, tốc độ thực thi chính sách nhiều khi có ý nghĩa không kém bản thân nội dung chính sách. Bởi vậy, sau giai đoạn hoàn thiện khung pháp lý, trọng tâm cải cách cần chuyển sang nâng cao chất lượng thực thi. Điều này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Bộ Công Thương, EVN, các địa phương và các đơn vị liên quan nhằm chuẩn hóa quy trình hướng dẫn, rút ngắn thủ tục đầu tư, đơn giản hóa các quy trình đấu nối, đo đếm và thanh toán điện năng; đồng thời tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý và vận hành hệ thống điện. Song song với đó, cần tiếp tục phát triển các cấu phần của hệ thống điện linh hoạt như hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), điều chỉnh phụ tải (DR), nhà máy điện ảo (VPP), đơn vị tổng hợp phụ tải (Aggregator), thị trường dịch vụ phụ trợ và thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Đây là những điều kiện cần để nâng cao khả năng hấp thụ các nguồn năng lượng tái tạo và mở rộng quy mô triển khai DPPA trong những năm tới.

Nhìn rộng hơn, DPPA là một cơ chế giao dịch điện năng và là phép thử đối với năng lực cải cách thể chế của Việt Nam trong tiến trình chuyển dịch năng lượng. Điều các nhà đầu tư quan tâm hiện nay là chúng ta có ban hành cơ chế mới hay không, và cơ chế đó được triển khai nhanh, minh bạch và ổn định đến mức nào. Chỉ khi khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn được thu hẹp, dòng điện xanh mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Kết luận:

Sau gần 2 năm triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp, Việt Nam đã từng bước hình thành hành lang pháp lý tương đối đầy đủ thông qua Nghị định 80, Nghị định 57 và Nghị định 243. Việc liên tục điều chỉnh, bổ sung chính sách trong thời gian ngắn cho thấy Chính phủ đã lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt, chủ động hoàn thiện thể chế theo yêu cầu của thực tiễn. Quan trọng hơn, những kết quả bước đầu này phản ánh một xu thế đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu: Khả năng tiếp cận nguồn điện tái tạo ngày càng trở thành một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Tuy nhiên, số lượng dự án DPPA hiện nay vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu của thị trường. Điều đó cho thấy thách thức lớn nhất đã chuyển từ xây dựng chính sách sang tổ chức thực thi. Khi thủ tục đầu tư, đấu nối và triển khai dự án vẫn còn kéo dài, lợi thế của chính sách sẽ khó được chuyển hóa thành lợi ích thực tế cho doanh nghiệp và nền kinh tế. Vì vậy, giai đoạn tiếp theo cần tập trung vào chuẩn hóa quy trình, rút ngắn thủ tục hành chính, phát triển đồng bộ hạ tầng và các thị trường hỗ trợ; đồng thời nâng cao tính minh bạch và khả năng phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Đây sẽ là điều kiện để DPPA phát triển đúng với vai trò mà Quy hoạch điện VIII điều chỉnh kỳ vọng.

Nói cách khác, thành công của cơ chế mua bán điện trực tiếp sẽ không được đo bằng số lượng văn bản quy phạm pháp luật được ban hành, mà bằng quy mô điện tái tạo được huy động, mức độ doanh nghiệp thực sự tiếp cận nguồn điện xanh và khả năng biến quá trình chuyển dịch năng lượng thành lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị định số 80/2024/NĐ-CP ngày 03/7/2024 quy định về cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn; Nghị định số 57/2025/NĐ-CP ngày 03/3/2025 quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn; Nghị định số 58/2025/NĐ-CP ngày 03/3/2025 quy định về phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ; Nghị định số 243/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 58/2025/NĐ-CP.

2. Samsung Electronics (2026): Thông tin công bố về triển khai cơ chế DPPA tại Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên và khánh thành dự án điện mặt trời mái nhà gần 28 MWp tại Samsung Electronics HCMC CE Complex, tháng 6-7/2026.

3. International Energy Agency (2024), Electricity 2024; International Renewable Energy Agency (2024), Renewable Capacity Statistics 2024; cùng các tài liệu của RE100 và World Business Council for Sustainable Development về sử dụng điện tái tạo trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

4. Tạp chí Năng lượng Việt Nam: Nghị định 243 và bước chuyển trong tư duy phát triển điện mặt trời mái nhà, cơ chế DPPA của Chính phủ ngày 02/07/2026.