Dịch chuyển giờ cao điểm điện - Giải pháp tình thế và yêu cầu tái cấu trúc hệ thống điện Việt Nam

El Nino quay lại và vấn đề cân đối tài chính ngành điện, áp lực hệ thống năng lượng Việt Nam Diễn biến vận hành hệ thống điện quốc gia trong những ngày qua cho thấy: Phụ tải điện đang tăng rất nhanh trong khi điều kiện thủy văn không còn thuận lợi như các năm trước, khiến áp lực huy động các nguồn nhiệt điện than và khí tiếp tục duy trì ở mức cao. Trong bối cảnh đó, bài toán bảo đảm cung ứng điện, kiểm soát chi phí hệ thống và duy trì cân đối tài chính ngành điện ngày càng khó khăn hơn. Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Đỉnh phụ tải điện đang thay đổi cấu trúc:

Việc NSMO đề xuất áp dụng sớm khung giờ cao điểm mới (từ tháng 6/2026) cho thấy hệ thống điện Việt Nam đang bước vào một giai đoạn vận hành khác đáng kể so với trước đây.

Nếu như khoảng hơn một thập niên trước, phụ tải công nghiệp ban ngày thường quyết định đỉnh công suất hệ thống, thì hiện nay phụ tải dân dụng buổi tối đang trở thành yếu tố chi phối chính. Đặc biệt trong các đợt nắng nóng diện rộng, nhu cầu sử dụng điều hòa không khí tăng rất mạnh vào khung giờ từ 19h đến 23h, nên công suất cực đại của hệ thống liên tục lập các mức “kỷ lục mới”.

Theo số liệu NSMO công bố: Ngày 15/5/2026 công suất phụ tải toàn quốc đã đạt 54.654 MW - mức cao nhất từ trước đến nay. Đáng chú ý hơn, đỉnh phụ tải hiện không còn xuất hiện vào buổi trưa như trước, mà chuyển mạnh sang buổi chiều tối, chủ yếu trong khoảng từ 15h đến 22h.

Đây không còn là biến động mang tính thời điểm, mà phản ánh sự thay đổi có tính cấu trúc của hệ thống điện Việt Nam trong giai đoạn mới. Bởi lẽ, buổi tối cũng chính là thời điểm nguồn điện mặt trời gần như không còn đóng góp công suất cho hệ thống. Trong khi đó, điện gió phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết theo mùa, còn nhiều nhà máy thủy điện nhỏ suy giảm khả năng phát điện vào mùa khô. Điều này khiến hệ thống phải phụ thuộc ngày càng lớn vào các nguồn điện có thể điều độ được như nhiệt điện than, tua bin khí, LNG, thậm chí cả các tổ máy chạy dầu giá cao.

Nói cách khác, thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc bảo đảm đủ điện năng, mà quan trọng hơn là phải duy trì đủ công suất khả dụng đúng vào các khung giờ cao điểm buổi tối.

Vì sao NSMO đề xuất áp dụng ngay từ tháng 6/2026?

Điểm đáng chú ý là Quyết định số 963 của Bộ Công Thương về khung giờ cao điểm - thấp điểm - bình thường đã được ban hành từ tháng 4/2026. Tuy nhiên, NSMO đề xuất áp dụng sớm ngay từ tháng 6/2026 thay vì chờ một chu kỳ điều chỉnh thông thường xuất phát từ áp lực vận hành thực tế của hệ thống điện trong mùa khô năm nay.

Theo đánh giá của đơn vị vận hành hệ thống điện quốc gia: Khu vực miền Bắc và Bắc Trung bộ đang bước vào giai đoạn nắng nóng gay gắt dưới tác động của hiện tượng El Nino. Dự báo trong các ngày cuối tháng 5 và đầu tháng 6/2026, nhiệt độ tại nhiều khu vực có thể vượt 39-40 độ C, kéo theo nhu cầu sử dụng điều hòa tăng rất mạnh vào buổi tối.

Điều đáng lưu ý là phụ tải cực đại hiện tăng nhanh hơn nhiều so với tăng trưởng điện thương phẩm. Trong khi điện thương phẩm phản ánh tổng lượng điện tiêu thụ cả ngày, thì công suất cực đại lại quyết định quy mô nguồn điện và lưới điện phải sẵn sàng huy động tức thời để tránh nguy cơ quá tải, hoặc gián đoạn cung cấp điện.

Trong bối cảnh đỉnh phụ tải buổi tối tăng mạnh, hệ thống điện buộc phải huy động nhiều nguồn điện giá thành cao như LNG nhập khẩu, hoặc các tổ máy chạy dầu FO, DO để đáp ứng nhu cầu phụ tải chỉ trong vài giờ cao điểm.

Do đó, việc áp dụng sớm khung giờ cao điểm mới (từ tháng 6/2026) thực chất nhằm tạo ngay tín hiệu giá điện để điều tiết hành vi tiêu dùng trong giai đoạn hệ thống chịu áp lực lớn nhất của mùa khô. Nếu chậm áp dụng, áp lực huy động nguồn điện giá cao và nguy cơ thiếu công suất cục bộ trong các giờ cao điểm buổi tối có thể gia tăng đáng kể.

Có thể nói, đề xuất này phản ánh yêu cầu chuyển dần từ tư duy “cung cấp điện bằng mọi giá”, sang mô hình quản trị nhu cầu điện chủ động hơn, phù hợp với xu thế vận hành hiện đại của các hệ thống điện có tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao.

Điều chỉnh giờ cao điểm không chỉ là giải pháp kỹ thuật:

Trong điều kiện bình thường, việc thay đổi khung giờ tính giá điện có thể chỉ được xem là một điều chỉnh kỹ thuật. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, đây thực chất là công cụ điều tiết phụ tải và tín hiệu thị trường rất quan trọng.

Khung giờ cao điểm mới được Bộ Công Thương tại Quyết định 963/QĐ-BCT quy định kéo dài từ 17h30 đến 22h30 phản ánh đúng thực tế vận hành hiện nay. Đây là khoảng thời gian hệ thống chịu áp lực lớn nhất khi nhu cầu điện tăng rất nhanh, nhưng nguồn điện mặt trời bị mất, nguồn cung linh hoạt lại hạn chế.

Nếu không có tín hiệu giá điện đủ mạnh để điều chỉnh hành vi tiêu dùng, hệ thống sẽ phải đầu tư thêm rất nhiều nguồn điện chạy nền và nguồn điện linh hoạt chỉ để phục vụ vài giờ phụ tải cực đại mỗi ngày. Điều này làm gia tăng đáng kể chi phí toàn hệ thống.

Trong thực tế, chỉ cần dịch chuyển, hoặc cắt giảm được một phần phụ tải đỉnh buổi tối, hệ thống điện đã có thể giảm đáng kể nhu cầu đầu tư thêm nguồn và lưới điện mới. Đây cũng chính là logic của cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng (TOU - Time of Use) mà nhiều quốc gia đã áp dụng từ lâu.

Khi giá điện giờ cao điểm cao hơn đáng kể, các doanh nghiệp sẽ có xu hướng dịch chuyển phụ tải sang giờ thấp điểm, tối ưu dây chuyền sản xuất, hoặc đầu tư các giải pháp lưu trữ năng lượng. Điều này giúp giảm áp lực đầu tư nguồn điện đỉnh vốn có chi phí rất cao.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn điện hóa phụ tải dân dụng:

Một điểm đáng chú ý là tốc độ tăng công suất cực đại hiện đang cao hơn tốc độ tăng điện thương phẩm. Điều này phản ánh xu hướng điện hóa đời sống dân cư ngày càng rõ nét. Điều hòa không khí, thiết bị điện gia dụng, xe điện và các nhu cầu sinh hoạt hiện đại đang làm thay đổi cấu trúc tiêu thụ điện của Việt Nam.

Khác với phụ tải công nghiệp có mức sử dụng tương đối ổn định, nhu cầu điện dân dụng thường tăng đột biến theo thời tiết và tập trung trong thời gian ngắn. Đây là loại phụ tải gây áp lực rất lớn cho hệ thống điện quốc gia.

Trong tương lai, khi tỷ lệ sử dụng điều hòa nhiệt độ và xe điện tiếp tục gia tăng, áp lực công suất vào buổi tối có thể còn tăng nhanh hơn hiện nay. Điều này cho thấy công tác quy hoạch điện thời gian tới không thể chỉ dựa trên tốc độ tăng trưởng GDP như trước, mà cần tính thêm các yếu tố như biến đổi khí hậu, đô thị hóa và xu hướng điện hóa tiêu dùng.

Nghịch lý của chuyển dịch năng lượng:

Một trong những nghịch lý lớn của quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam là: Tỷ trọng điện gió, mặt trời càng tăng, thì nhu cầu về các nguồn điện linh hoạt càng lớn.

Trong các giờ buổi trưa, điện mặt trời giúp giảm đáng kể áp lực cung ứng điện. Nhưng sau 17h, công suất điện mặt trời suy giảm rất nhanh, trong khi phụ tải lại tăng mạnh, tạo ra khoảng trống công suất lớn mà hệ thống phải bù đắp gần như ngay lập tức. Do đó, nhiều quốc gia phải đầu tư mạnh vào pin lưu trữ năng lượng (BESS), thủy điện tích năng, tua bin khí linh hoạt và các dịch vụ phụ trợ hệ thống.

Nếu không phát triển đồng bộ các nguồn điện linh hoạt, hệ thống sẽ buộc phải duy trì nhiều nhà máy nhiệt điện hoạt động ở công suất thấp chỉ để sẵn sàng đáp ứng vài giờ cao điểm buổi tối. Điều này gây lãng phí lớn về nhiên liệu và chi phí đầu tư.

Có thể nói, bài toán lớn nhất của hệ thống điện Việt Nam trong giai đoạn tới không còn đơn thuần là thiếu nguồn điện, mà là thiếu nguồn điện linh hoạt và thiếu khả năng lưu trữ năng lượng.

An ninh nhiên liệu đang trở thành vấn đề chiến lược:

Một điểm rất đáng chú ý trong cảnh báo của NSMO là nguy cơ gián đoạn nguồn cung LNG, than nhập khẩu do những bất ổn địa - chính trị trên thế giới. Điều này cho thấy bài toán an ninh năng lượng của Việt Nam hiện nay đang chuyển dần từ “an ninh điện”, sang “an ninh nhiên liệu cho phát điện”.

Trong điều kiện nguồn than và khí nội địa suy giảm, Việt Nam sẽ ngày càng phụ thuộc vào LNG nhập khẩu để vận hành các nhà máy điện khí trong tương lai. Tuy nhiên, LNG là loại nhiên liệu chịu tác động rất mạnh từ thị trường quốc tế. Chỉ cần xảy ra xung đột địa - chính trị, hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng, giá LNG có thể tăng đột biến, kéo theo chi phí phát điện tăng mạnh.

Việc hệ thống phải huy động cả các tổ máy chạy dầu FO và DO trong các ngày cao điểm cho thấy mức độ căng thẳng của bài toán vận hành hiện nay. Do đó, cùng với phát triển nguồn điện mới, Việt Nam cần xem an ninh nhiên liệu là một cấu phần chiến lược của an ninh năng lượng quốc gia.

Thị trường điện cần bước sang giai đoạn mới:

Việc điều chỉnh giờ cao điểm thực chất cũng là tín hiệu cho thấy thị trường điện Việt Nam cần bước sang một giai đoạn phát triển mới.

Hiện nay, thị trường điện chủ yếu vẫn thanh toán theo điện năng phát ra (kWh), trong khi giá trị lớn nhất của nhiều nguồn điện linh hoạt lại nằm ở khả năng cung cấp công suất đúng thời điểm hệ thống cần.

Trong tương lai, Việt Nam nhiều khả năng sẽ phải hình thành đầy đủ thị trường điện năng, thị trường công suất, thị trường dịch vụ phụ trợ và cả cơ chế đáp ứng phụ tải (Demand Response). Đây sẽ là nền tảng để các nguồn điện linh hoạt (như LNG, BESS, hay thủy điện tích năng) có thể tham gia thị trường với mô hình tài chính rõ ràng và khả thi hơn.

Mặt khác, biểu giá điện theo thời gian sử dụng hiện mới chủ yếu áp dụng cho sản xuất và kinh doanh, trong khi phụ tải tăng mạnh nhất lại nằm ở khu vực dân cư.

Về dài hạn, Việt Nam cần nghiên cứu áp dụng biểu giá điện linh hoạt đối với hộ sinh hoạt (ít nhất với nhóm khách hàng tiêu thụ điện lớn), đi kèm công tơ thông minh và các công cụ quản lý phụ tải hiện đại.

Từ giải pháp mùa nóng, đến chiến lược dài hạn:

Đề xuất điều chỉnh khung giờ cao điểm điện của NSMO thực hiện ngay trong tháng 6/2026, trước mắt nhằm ứng phó với mùa nắng nóng năm 2026. Tuy nhiên, xét sâu hơn, đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống điện Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi cấu trúc vận hành rất sâu sắc.

Trong giai đoạn tới, bài toán điện năng sẽ không còn chỉ là xây thêm nguồn điện, mà là xây dựng một hệ thống điện linh hoạt, thông minh và có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, cũng như quá trình chuyển dịch năng lượng.

Điều đó đòi hỏi Việt Nam phải phát triển đồng bộ các nguồn điện có khả năng điều độ, hệ thống lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và các cơ chế giá điện phản ánh đúng tín hiệu thị trường. Song song với đó là các chương trình quản lý nhu cầu điện nhằm giảm áp lực phụ tải đỉnh.

Nếu thực hiện tốt, việc điều chỉnh phụ tải theo tín hiệu giá sẽ trở thành một “nguồn điện ảo” rất quan trọng, giúp giảm đáng kể áp lực đầu tư cho hệ thống điện quốc gia trong tương lai.

Tạm kết luận:

Những diễn biến phụ tải điện trong mùa khô năm 2026 cho thấy hệ thống điện Việt Nam đang bước vào một giai đoạn vận hành mới với áp lực ngày càng lớn vào các khung giờ cao điểm buổi chiều tối - thời điểm nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh, nhưng nhiều nguồn năng lượng tái tạo suy giảm công suất phát.

Trong bối cảnh đó, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm điện là bước đi cần thiết nhằm tạo tín hiệu giá để điều tiết hành vi sử dụng điện, giảm áp lực cho hệ thống và hạn chế phải huy động các nguồn điện chi phí cao. Tuy nhiên, về bản chất, đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật ngắn hạn cho mùa nắng nóng, mà còn phản ánh yêu cầu tái cấu trúc hệ thống điện theo hướng linh hoạt hơn, thông minh hơn và thích ứng tốt hơn với quá trình chuyển dịch năng lượng.

Thời gian tới, cùng với phát triển nguồn điện mới, Việt Nam cần chú trọng hơn tới các nguồn điện linh hoạt, lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và cơ chế quản lý nhu cầu điện. Đồng thời, thị trường điện cũng cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng phản ánh đầy đủ giá trị của công suất, dịch vụ phụ trợ và khả năng dự phòng hệ thống. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để vừa bảo đảm an ninh cung cấp điện, vừa hỗ trợ tiến trình chuyển dịch năng lượng bền vững trong những năm tới./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Báo cáo vận hành hệ thống điện quốc gia năm 2026 của NSMO.

2. Quyết định số 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026 của Bộ Công Thương quy định khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia.

3. Quyết định số 1279/QĐ-BCT ngày 9/5/2025 của Bộ Công Thương về biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng.

4. Quy hoạch điện VIII Điều chỉnh.

5. TS. Nguyễn Huy Hoạch: Điều chỉnh khung giờ sử dụng điện không chỉ là quy định, mà là ‘luật chơi mới’ buộc người dùng phải thích nghi - NangluongVietNam online 06:44 | 04/05/2026.