Từ giá bậc thang, đến giá điện theo giờ - Vì sao cần thay đổi và điều kiện nào để áp dụng thành công?

Thị trường điện đủ trưởng thành - Mắt xích khuyết thiếu của ngành năng lượng Việt Nam Sau hơn hai thập kỷ cải cách, thị trường điện Việt Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng, nhưng vẫn chưa vận hành đầy đủ theo cơ chế cạnh tranh. Trong khi đó, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đang đặt ra yêu cầu huy động nguồn vốn đầu tư chưa từng có cho các dự án nguồn điện, lưới điện và hạ tầng phục vụ chuyển dịch năng lượng. Trong bối cảnh đó, hoàn thiện thị trường điện không chỉ là một bước cải cách của ngành điện, mà đang trở thành điều kiện tiên quyết để thu hút đầu tư, tối ưu hóa chi phí hệ thống, bảo đảm an ninh năng lượng và hiện thực hóa các mục tiêu của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Phân tích của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Từ biểu giá bậc thang, đến giá điện theo giờ - Vì sao chính sách cần thay đổi?

Trong nhiều năm qua, biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt theo bậc thang đã trở thành công cụ quan trọng trong chính sách điện lực của Việt Nam. Cơ chế này được thiết kế nhằm đạt đồng thời nhiều mục tiêu: Khuyến khích sử dụng điện tiết kiệm, bảo đảm an sinh xã hội thông qua việc hỗ trợ các hộ có mức tiêu thụ điện thấp và góp phần sử dụng năng lượng hiệu quả trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh.

Có thể nói, biểu giá bậc thang đã hoàn thành khá tốt vai trò của mình trong một giai đoạn mà thách thức lớn nhất của hệ thống điện là đáp ứng tốc độ tăng trưởng phụ tải cao và mở rộng khả năng tiếp cận điện năng cho toàn xã hội. Tuy nhiên, khi hệ thống điện bước sang một giai đoạn phát triển mới, những yêu cầu đặt ra đối với cơ chế giá điện cũng thay đổi. Nếu như trước đây, vấn đề chủ yếu là người dân sử dụng “bao nhiêu điện”, thì hiện nay hệ thống điện còn đặc biệt quan tâm đến việc người dân sử dụng điện “vào thời điểm nào”.

Sự thay đổi này xuất phát từ chính đặc điểm vận hành của hệ thống điện hiện đại. Chi phí để cung cấp 1 kWh điện không còn giống nhau ở mọi thời điểm trong ngày. Vào những giờ thấp điểm, hoặc khi nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, chi phí huy động nguồn điện thường thấp hơn. Ngược lại, trong các khung giờ phụ tải cực đại, đặc biệt vào buổi tối những ngày nắng nóng, hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện có chi phí cao hơn; đồng thời khai thác gần tới giới hạn của lưới truyền tải và dự phòng công suất.

Nói cách khác, 1 kWh điện được tiêu thụ lúc 13 giờ và 1 kWh điện được tiêu thụ lúc 20 giờ có thể tạo ra những chi phí rất khác nhau đối với hệ thống điện, nhưng hiện nay người sử dụng gần như chưa cảm nhận được sự khác biệt đó thông qua hóa đơn tiền điện. Đây chính là khoảng trống mà cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng hướng tới.

Thực chất, TOU không phải là một hình thức tăng giá điện, mà là cơ chế phản ánh tốt hơn chi phí cung cấp điện theo từng thời điểm trong ngày. Khi giá điện thay đổi theo các khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm, người sử dụng điện sẽ có thêm động lực để điều chỉnh thời điểm vận hành các thiết bị tiêu thụ điện lớn (nếu điều kiện cho phép). Sự thay đổi hành vi của từng hộ gia đình có thể không lớn, nhưng khi được nhân lên trên quy mô hàng chục triệu khách hàng sẽ tạo ra tác động đáng kể đối với toàn bộ hệ thống điện.

Đề xuất của Bộ Công Thương vì vậy không nên được nhìn nhận đơn thuần là thay đổi phương pháp tính tiền điện, mà là sự chuyển dịch từ cơ chế quản lý chủ yếu dựa trên sản lượng điện tiêu thụ, sang cơ chế kết hợp giữa quản lý sản lượng và quản lý thời điểm sử dụng điện. Đây cũng là xu hướng đã được nhiều quốc gia áp dụng khi hệ thống điện bước vào giai đoạn có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao, phụ tải biến động mạnh và yêu cầu vận hành linh hoạt ngày càng lớn.

Thực tế tại nhiều quốc gia trong thời gian gần đây càng cho thấy vai trò của cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng. Trong các đợt nắng nóng cực đoan mùa hè năm 2026 tại châu Âu, nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh vào cuối buổi chiều và buổi tối đã khiến giá điện trên thị trường bán buôn có thời điểm tăng gấp nhiều lần so với ngày bình thường. Để giảm áp lực cho hệ thống, nhiều nước không chỉ áp dụng cơ chế giá điện theo giờ, mà còn triển khai các chương trình khuyến khích khách hàng chủ động giảm, hoặc dịch chuyển phụ tải trong giờ cao điểm. Điều đó cho thấy, khi hệ thống điện ngày càng phụ thuộc vào các nguồn năng lượng tái tạo và phụ tải biến động lớn, việc điều chỉnh hành vi sử dụng điện thông qua tín hiệu giá đã trở thành một công cụ vận hành quan trọng, góp phần giảm nhu cầu đầu tư thêm nguồn điện và lưới điện chỉ để đáp ứng một số giờ phụ tải cực đại trong ngày. Đây cũng chính là định hướng mà Việt Nam đang từng bước tiếp cận.

Quan trọng hơn, việc Bộ Công Thương chỉ đề xuất áp dụng đối với khách hàng sinh hoạt “khi điều kiện kỹ thuật cho phép” cho thấy đây không phải là chính sách triển khai đại trà ngay lập tức, mà là một lộ trình chuyển đổi có tính toán. Điều đó phản ánh quan điểm thận trọng của cơ quan quản lý trong việc cân bằng giữa mục tiêu nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện với yêu cầu bảo đảm tính khả thi và sự đồng thuận của xã hội.

Vì sao hộ gia đình trở thành trung tâm của bài toán điều độ hệ thống?

Trong nhiều năm, các chính sách điều tiết phụ tải chủ yếu hướng tới khu vực sản xuất và kinh doanh. Điều này phù hợp với bối cảnh trước đây khi phụ tải công nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo và đỉnh phụ tải của hệ thống thường xuất hiện vào ban ngày. Tuy nhiên, quá trình chuyển dịch năng lượng đang làm thay đổi đáng kể cấu trúc phụ tải của hệ thống điện Việt Nam.

Sự phát triển nhanh của điện mặt trời khiến nguồn cung vào buổi trưa ngày càng dồi dào, trong khi nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình lại tăng mạnh vào cuối buổi chiều và buổi tối. Đây cũng là thời điểm hàng triệu hộ dân đồng thời sử dụng điều hòa, bình nước nóng, bếp điện, thiết bị giải trí và nhiều phụ tải khác. Kết quả là đỉnh phụ tải của hệ thống ngày càng dịch chuyển sang khung giờ từ khoảng 17 giờ 30 đến 22 giờ 30.

Điều này đồng nghĩa với việc chính nhóm khách hàng sinh hoạt - vốn trước đây được coi là đối tượng tiêu dùng thụ động - nay lại trở thành nhân tố có ảnh hưởng rất lớn tới chi phí vận hành của toàn hệ thống điện. Tính chung cả năm, nhóm khách hàng công nghiệp vẫn tiêu thụ nhiều sản lượng điện hơn, nhưng vào các thời điểm phụ tải cực đại, nhóm khách hàng sinh hoạt lại đóng góp lớn vào công suất tiêu thụ điện.

Nếu hàng triệu hộ gia đình cùng dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện ra ngoài giờ cao điểm, tổng công suất cực đại của hệ thống có thể giảm hàng nghìn MW. Đây là mức công suất tương đương với việc đầu tư thêm một, hoặc nhiều nhà máy điện quy mô lớn, nhưng đạt được với chi phí thấp hơn rất nhiều. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã coi khách hàng sinh hoạt là một thành phần của quá trình điều độ hệ thống, thay vì chỉ là đối tượng mua điện như trước đây. Giá điện theo thời gian sử dụng chính là công cụ để truyền tín hiệu kinh tế từ hệ thống điện tới từng hộ tiêu dùng, qua đó biến hành vi sử dụng điện thành một nguồn lực hỗ trợ vận hành hệ thống.

Có thể nói, nếu trước đây điều độ hệ thống chủ yếu diễn ra giữa các nhà máy điện, thì trong tương lai, điều độ sẽ ngày càng mở rộng tới cả phía phụ tải. Hộ gia đình sẽ không chỉ tiêu thụ điện, mà còn tham gia gián tiếp vào quá trình cân bằng cung - cầu của hệ thống.

Giá điện theo giờ không phải để tăng tiền điện, mà để giảm chi phí của toàn hệ thống:

Một trong những băn khoăn lớn nhất khi đề xuất áp dụng giá điện theo giờ đối với khách hàng sinh hoạt là: Liệu hóa đơn tiền điện của người dân có tăng lên hay không? Thực tế, mục tiêu cốt lõi của cơ chế này không phải là tăng doanh thu bán điện, mà là làm giảm chi phí vận hành của toàn bộ hệ thống điện.

Trong mọi hệ thống điện, chi phí cao nhất thường phát sinh vào các thời điểm phụ tải cực đại. Khi đó, đơn vị vận hành phải huy động các nguồn điện có chi phí sản xuất cao hơn, thậm chí phải duy trì nhiều nguồn dự phòng chỉ để phục vụ vài giờ phụ tải đỉnh trong ngày. Mặt khác, lưới truyền tải và phân phối cũng phải được đầu tư với quy mô đủ lớn để đáp ứng mức công suất cực đại này.

Nếu phụ tải cực đại được cắt giảm, hoặc san bằng thông qua việc điều chỉnh hành vi sử dụng điện, hệ thống sẽ giảm nhu cầu đầu tư các nguồn điện chỉ để đáp ứng những thời điểm phụ tải cao nhất, giảm áp lực lên lưới điện; đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác các nguồn điện hiện có. Lợi ích đó cuối cùng sẽ được phản ánh vào chi phí cung cấp điện của toàn xã hội.

Ở góc độ người sử dụng điện, giá điện theo giờ cũng không đồng nghĩa với việc tất cả các hộ gia đình đều phải trả nhiều tiền hơn. Những hộ có khả năng điều chỉnh một phần nhu cầu sử dụng điện sang giờ thấp điểm, hoặc giờ bình thường hoàn toàn có thể giảm hóa đơn tiền điện mà vẫn bảo đảm chất lượng cuộc sống. Quan trọng hơn, cơ chế này giúp chi phí cung cấp điện được phân bổ theo đúng tín hiệu của hệ thống. Những khách hàng sử dụng nhiều điện vào thời điểm hệ thống chịu áp lực lớn sẽ phải trả mức giá phản ánh đúng chi phí cung cấp điện trong thời điểm đó, trong khi những khách hàng sử dụng điện hợp lý sẽ được hưởng lợi từ mức giá thấp hơn. Đây cũng là nguyên tắc đang được áp dụng ngày càng rộng rãi trong các thị trường điện hiện đại.

Điều kiện nào để Việt Nam triển khai thành công?

Mặc dù định hướng áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt là phù hợp với xu thế quốc tế, song việc triển khai cần có lộ trình và đáp ứng đầy đủ các điều kiện kỹ thuật, cũng như thể chế.

Điều kiện đầu tiên là hạ tầng đo đếm. Giá điện theo giờ chỉ có thể áp dụng khi khách hàng được lắp đặt công tơ điện tử có khả năng ghi nhận chính xác lượng điện tiêu thụ theo từng khoảng thời gian trong ngày. Đây cũng là lý do dự thảo Luật Điện lực sửa đổi năm 2026 chỉ đề xuất áp dụng đối với khách hàng “khi điều kiện kỹ thuật cho phép”.

Điều kiện thứ hai là hệ thống công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu đủ mạnh để xử lý lượng dữ liệu đo đếm rất lớn phát sinh từ hàng triệu khách hàng. Không những thế, dữ liệu đó phải được minh bạch để khách hàng có thể biết hành vi sử dụng điện của mình theo từng giờ. Điều này đòi hỏi ngành điện tiếp tục đầu tư đồng bộ vào hạ tầng số, hệ thống quản lý dữ liệu và các nền tảng chăm sóc khách hàng.

Điều kiện thứ ba là thiết kế biểu giá hợp lý. Chênh lệch giữa giá điện giờ cao điểm và thấp điểm cần đủ lớn để tạo động lực thay đổi hành vi sử dụng điện, nhưng cũng phải bảo đảm tính ổn định, dễ hiểu và không gây xáo trộn lớn đối với đời sống người dân.

Quan trọng không kém là công tác truyền thông và hướng dẫn sử dụng điện hiệu quả. Người dân chỉ có thể thay đổi hành vi khi hiểu rõ mục tiêu của chính sách, biết cách điều chỉnh các thiết bị điện trong gia đình và nhận thấy lợi ích kinh tế cụ thể từ sự thay đổi đó.

Trong tương lai, khi các thiết bị gia dụng thông minh, hệ thống điện mặt trời mái nhà, pin lưu trữ (BESS) và xe điện ngày càng phổ biến, giá điện theo thời gian sử dụng sẽ càng phát huy hiệu quả. Khi đó, nhiều thiết bị có thể tự động lựa chọn thời điểm tiêu thụ điện tối ưu theo tín hiệu giá mà không cần người sử dụng phải can thiệp trực tiếp.

Một bước tiến tới hệ thống điện thông minh và thị trường điện hiện đại:

Ở góc độ dài hạn, đề xuất nghiên cứu áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt không chỉ là một thay đổi về phương pháp tính tiền điện, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành hệ thống điện. Trong mô hình truyền thống, hệ thống điện luôn phải tìm cách đáp ứng mọi nhu cầu phụ tải phát sinh. Ngược lại, trong hệ thống điện hiện đại (cả phía nguồn điện và phụ tải) đều tham gia vào quá trình cân bằng cung - cầu. Giá điện trở thành tín hiệu kinh tế để điều chỉnh hành vi của thị trường.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Khi cơ chế giá điện theo giờ được triển khai hiệu quả, bước phát triển tiếp theo thường là các chương trình điều chỉnh phụ tải tự nguyện, trong đó người sử dụng điện không chỉ phản ứng với tín hiệu giá, mà còn trực tiếp tham gia hỗ trợ vận hành hệ thống và được hưởng lợi ích kinh tế tương ứng. Đây cũng là nền tảng để phát triển các chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant), hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), xe điện thông minh và nhiều mô hình năng lượng số trong tương lai.

Có thể nói, cùng với việc hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh, phát triển thị trường dịch vụ phụ trợ, mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và thúc đẩy lưu trữ năng lượng, giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt sẽ là một mắt xích quan trọng trong quá trình xây dựng thị trường điện hiện đại tại Việt Nam. Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ chế giá, mà còn là bước chuyển từ tư duy “điều độ nguồn điện”, sang tư duy “điều hành tổng thể hệ thống điện”, trong đó mọi thành phần tham gia thị trường đều góp phần nâng cao hiệu quả vận hành chung.

Kết luận:

Đề xuất của Bộ Công Thương nghiên cứu áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt đánh dấu một bước tiến đáng chú ý trong quá trình hoàn thiện chính sách điện lực của Việt Nam. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, cơ cấu nguồn điện thay đổi nhanh và tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn, việc bảo đảm an ninh cung cấp điện không còn chỉ phụ thuộc vào đầu tư thêm nguồn phát, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng điều phối linh hoạt cả phía cung và phía cầu.

Nếu được triển khai với lộ trình phù hợp, hạ tầng kỹ thuật đồng bộ và cơ chế truyền thông minh bạch, giá điện theo giờ sẽ không chỉ giúp người dân sử dụng điện hiệu quả hơn, mà còn góp phần giảm chi phí vận hành của toàn hệ thống, hạn chế nhu cầu đầu tư nguồn điện chỉ để đáp ứng phụ tải cực đại và tạo nền tảng cho sự hình thành một thị trường điện cạnh tranh, hiện đại, thông minh.

Về bản chất, đây không chỉ là thay đổi cách tính tiền điện, mà là thay đổi cách hệ thống điện Việt Nam vận hành trong giai đoạn chuyển dịch năng lượng. Khi mỗi hộ gia đình có thể điều chỉnh hành vi sử dụng điện theo tín hiệu giá, họ không chỉ là khách hàng tiêu thụ điện, mà còn trở thành một chủ thể tham gia điều hành phụ tải, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia./.

Đón đọc kỳ tới: Bán điện theo giờ trong ngày - Cách thế giới áp dụng và lộ trình, chính sách của Việt Nam

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội (2024): Luật Điện lực.

2. Bộ Công Thương (2026): Hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực.

3. Bộ Công Thương (2026): Quyết định số 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026 quy định khung giờ cao điểm, giờ bình thường và giờ thấp điểm của hệ thống điện quốc gia.

4. NSMO (2026): Các báo cáo vận hành hệ thống điện quốc gia và cân bằng cung - cầu điện.

5. IEA (2025): Electricity Market Design for Power System Flexibility.

6. Nguyễn Huy Hoạch (2026): Điều chỉnh khung giờ sử dụng điện không chỉ là quy định, mà là “luật chơi mới” buộc người dùng phải thích nghi - Tạp chí Năng lượng Việt Nam, ngày 04/5/2026.