Nhận xét về công tác vận hành các công trình thủy điện của Việt Nam trong năm 2025

Báo cáo phân tích Hệ số đàn hồi điện/GDP của Việt Nam năm 2025 và dự báo trong tương lai tới Như chúng ta đều biết, sau khi EVN công bố số liệu về tổng sản lượng điện thương phẩm năm 2025 chỉ tăng 4,9% so với năm 2024, trong khi tăng trưởng GDP của nền kinh tế đạt 8,02%. Sự chênh lệch này khiến không ít ý kiến băn khoăn, thậm chí đặt câu hỏi liệu có sự “bất thường” giữa tăng tăng trưởng kinh tế và tăng trưởng tiêu thụ điện, vốn lâu nay vẫn được xem là hai chỉ tiêu có quan hệ song hành. Trước những băn khoăn của dự luận, chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam có Báo cáo phân tích Hệ số đàn hồi (Elasticity) trên GDP của Việt Nam trong các năm gần đây, nhằm làm rõ xu thế tăng nhu cầu điện các giai đoạn trước đây và hiện nay, đánh giá một số yếu tố tác động đến mối tương quan này; đồng thời làm rõ hơn dự báo hệ số đàn hồi trong giai đoạn đến năm 2050 của Quy hoạch điện VIII.

Năm 2025 ghi nhận nhiều diễn biến khí tượng - thủy văn phức tạp với tần suất và cường độ các hiện tượng mưa lớn, bão mạnh gia tăng tại nhiều khu vực trên cả nước. Trong bối cảnh đó, công tác vận hành hệ thống thủy điện Việt Nam chịu áp lực lớn hơn so với các năm trước, khi phải đồng thời bảo đảm an toàn công trình, giảm thiểu rủi ro cho hạ du và duy trì vai trò quan trọng trong cung ứng điện cho hệ thống điện quốc gia.

Vai trò của thủy điện trong bối cảnh rủi ro khí hậu gia tăng:

Trong cơ cấu nguồn điện Việt Nam, thủy điện tiếp tục giữ vai trò nguồn điện điều chỉnh quan trọng, có khả năng đáp ứng nhanh công suất, hỗ trợ cân bằng phụ tải và ổn định tần số hệ thống. Đồng thời, thông qua hệ thống hồ chứa trên các lưu vực sông lớn, thủy điện còn đảm nhiệm chức năng điều tiết dòng chảy, cắt giảm đỉnh lũ và điều hòa dòng chảy mùa kiệt, tác động trực tiếp đến an toàn hạ du, cùng như an ninh nguồn nước.

Theo các đánh giá vận hành của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO): Ttrong bối cảnh tỷ trọng các nguồn điện phụ thuộc thời tiết gia tăng nhanh, vai trò linh hoạt của thủy điện ngày càng rõ nét. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính cực đoan và bất định của các quá trình mưa - dòng chảy. Các đợt mưa lớn với cường độ cao, thời gian tập trung ngắn và phân bố không đều đã làm thay đổi đáng kể chế độ dòng chảy về hồ, đặt ra yêu cầu mới đối với công tác vận hành an toàn và tối ưu hồ chứa.

Bối cảnh khí tượng thủy văn năm 2025:

Theo các báo cáo tổng kết năm 2025 của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Tổng lượng mưa tại nhiều lưu vực sông lớn cao hơn trung bình nhiều năm, đặc biệt trong các tháng cao điểm mùa mưa bão. Đáng chú ý là sự gia tăng các trận mưa lớn ngắn hạn với cường độ cao, làm xuất hiện các đỉnh lũ có biên độ lớn, thời gian lên nhanh và nguy cơ lũ chồng lũ, nhất là tại các lưu vực miền Trung và Tây Nguyên.

Số lượng bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam trong năm 2025 ở mức cao. Một số cơn bão mạnh kết hợp hoàn lưu sau bão đã gây mưa rất lớn trên diện rộng, khiến dòng chảy về nhiều hồ chứa thủy điện tăng nhanh, có thời điểm vượt giá trị trung bình nhiều năm và tiệm cận, thậm chí vượt các ngưỡng tính toán thiết kế trên một số lưu vực. Diễn biến này làm thu hẹp đáng kể thời gian chuẩn bị và điều chỉnh phương thức vận hành.

Dự báo khí tượng - thủy văn và quyết định vận hành hồ chứa:

Thực tiễn vận hành năm 2025 cho thấy chất lượng dự báo khí tượng - thủy văn, đặc biệt là dự báo mưa lớn ngắn hạn và dòng chảy thời gian thực, có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều tiết hồ chứa. Theo nhận định của TTrung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: Các hiện tượng mưa lớn cục bộ với phạm vi hẹp, diễn biến nhanh và cường độ cao vẫn là thách thức lớn đối với công tác dự báo hiện nay.

Trong điều kiện đó, quyết định vận hành hồ chứa ngày càng phụ thuộc vào việc cập nhật liên tục thông tin dự báo ngắn hạn, kết hợp với số liệu quan trắc thực đo về mực nước và lưu lượng về hồ. Sai lệch, hoặc chậm trễ trong dự báo có thể dẫn đến hai rủi ro đối lập - hoặc làm giảm dung tích phòng lũ do tích nước sớm, hoặc buộc phải xả lớn trong thời gian ngắn khi lũ về nhanh, làm gia tăng áp lực cho hạ du.

Dung tích phòng lũ và giới hạn kỹ thuật của hệ thống hồ chứa:

Theo các báo cáo vận hành của EVN: Dung tích phòng lũ của nhiều hồ chứa thủy điện tại Việt Nam còn hạn chế do đặc điểm thiết kế ưu tiên mục tiêu phát điện. Trên nhiều lưu vực, dung tích hữu ích của hồ chủ yếu phục vụ điều tiết ngày, hoặc điều tiết mùa, trong khi dung tích dành riêng cho phòng chống lũ chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ.

Trong các đợt mưa lớn kéo dài năm 2025, khả năng cắt giảm lũ của các hồ chứa này bị giới hạn về mặt vật lý, ngay cả khi vận hành hoàn toàn tuân thủ các quy trình được phê duyệt. Hạn chế này thể hiện rõ tại các lưu vực miền Trung và Tây Nguyên - nơi địa hình dốc, thời gian tập trung lũ ngắn và mưa tập trung trong thời gian ngắn với cường độ cao.

Cụ thể, trên lưu vực sông Ba, các hồ thủy điện chủ yếu có dung tích điều tiết nhỏ, khả năng điều tiết lũ hạn chế. Do đó, hiệu quả cắt giảm lũ cho hạ du còn thấp, dù công tác vận hành vẫn tuân thủ đầy đủ các quy định hiện hành. Đây là giới hạn mang tính khách quan của hệ thống công trình, cần được xem xét đầy đủ khi đánh giá vai trò của thủy điện trong phòng chống lũ.

Vận hành liên hồ chứa trong điều kiện mưa lũ cực đoan:

Vận hành liên hồ chứa tiếp tục là công cụ quan trọng nhằm tối ưu hiệu quả điều tiết dòng chảy trên các lưu vực có nhiều công trình thủy điện bậc thang. Theo đánh giá của NSMO: Trong năm 2025, cơ chế phối hợp giữa các chủ hồ, đơn vị điều độ hệ thống điện và cơ quan quản lý nhà nước cơ bản được duy trì, đặc biệt trong các tình huống mưa lũ lớn.

Tuy nhiên, ngay cả khi cơ chế vận hành liên hồ được triển khai đầy đủ, thực tiễn vẫn cho thấy giới hạn của công cụ này trong điều kiện mưa bão cực đoan. Khi các hồ trên cùng lưu vực đều chịu áp lực lũ lớn trong thời gian ngắn, khả năng điều tiết bổ trợ bị thu hẹp, nhất là khi dung tích phòng lũ của từng hồ không lớn. Trong bối cảnh đó, quyết định vận hành đòi hỏi sự cân nhắc đồng thời giữa an toàn công trình, an toàn hạ du và yêu cầu ổn định hệ thống điện.

Hiệu quả vận hành qua một số công trình tiêu biểu:

Theo các báo cáo điều hành của EVN và NSMO: Hồ thủy điện Hòa Bình tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong điều tiết lũ lưu vực sông Hồng năm 2025. Việc chủ động duy trì mực nước thấp hơn mực nước dâng bình thường trong giai đoạn đầu mùa mưa đã tạo dư địa cho cắt giảm đỉnh lũ, góp phần hạn chế biên độ dao động mực nước hạ du.

Trên lưu vực sông Cả, hồ Thủy điện Bản Vẽ phát huy rõ vai trò điều tiết trong các đợt mưa lũ lớn. Dù lưu lượng nước về hồ có thời điểm vượt kịch bản tính toán thông thường, song Công ty Thủy điện Bản Vẽ đã chủ động hạ mực nước đón lũ và tuân thủ nghiêm quy trình vận hành đã giúp giảm đáng kể đỉnh lũ cho hạ du.

Tại miền Trung, hồ A Vương tiếp tục được vận hành theo cơ chế liên hồ trên lưu vực Vu Gia - Thu Bồn. Hiệu quả cắt lũ đạt được ở mức nhất định, nhưng vẫn chịu hạn chế bởi dung tích phòng lũ và đặc điểm mưa tập trung. Ở miền Nam, hồ Trị An tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong điều hòa dòng chảy sông Đồng Nai và hỗ trợ vận hành hệ thống điện khu vực phía Nam.

Đánh giá chung hiệu quả vận hành thủy điện năm 2025:

Tổng thể cho thấy, trong năm 2025, hệ thống hồ thủy điện đã được vận hành an toàn, góp phần điều tiết dòng chảy và duy trì khả năng cung ứng điện ổn định cho hệ thống trong điều kiện thời tiết bất lợi.

Bên cạnh đó, công tác vận hành thủy điện cũng bộc lộ những giới hạn và thách thức mang tính khách quan, xuất phát từ đặc điểm thiết kế công trình, dung tích hồ chứa và mức độ bất định của các hiện tượng khí tượng - thủy văn cực đoan. Áp lực cân bằng giữa mục tiêu phòng chống lũ và yêu cầu cung cấp điện trong bối cảnh nhu cầu phụ tải tăng cao tiếp tục là bài toán cần được xem xét thận trọng trong công tác điều hành.

Gợi ý một số định hướng hoàn thiện công tác vận hành thủy điện:

Từ thực tiễn vận hành năm 2025, cần tiếp tục nâng cao năng lực dự báo khí tượng - thủy văn theo hướng tích hợp đa nguồn dữ liệu, kết hợp giữa quan trắc thực đo, radar thời tiết và các mô hình dự báo số có độ phân giải cao. Việc rà soát, cập nhật các quy trình vận hành hồ chứa và liên hồ chứa cần gắn với các kịch bản khí hậu mới, cho phép linh hoạt hơn trong điều tiết mực nước trước và trong các đợt mưa lũ lớn; đồng thời vẫn bảo đảm nguyên tắc an toàn công trình và an toàn hạ du.

Trên cơ sở các định hướng nêu trên, theo các cơ quan chuyên môn, nâng cao hiệu quả vận hành thủy điện trong bối cảnh khí hậu biến đổi đòi hỏi sự chuyển dịch từ phương thức vận hành dựa chủ yếu vào kinh nghiệm và kịch bản tĩnh sang phương thức vận hành dựa trên dự báo, mô hình và dữ liệu thời gian thực.

Việc ứng dụng các mô hình mưa - dòng chảy theo thời gian thực cho từng lưu vực là cơ sở để cải thiện chất lượng dự báo lưu lượng về hồ. Sự kết hợp giữa dự báo khí tượng định lượng, số liệu quan trắc mưa tự động và mô hình thủy văn cho phép cập nhật liên tục diễn biến dòng chảy, rút ngắn độ trễ thông tin phục vụ quyết định vận hành.

Bên cạnh đó, các mô hình mô phỏng vận hành hồ chứa và vận hành liên hồ theo kịch bản cho phép đánh giá nhanh nhiều phương án xả khác nhau trong điều kiện mưa lũ cực đoan. Thay vì chỉ vận hành theo một kịch bản cố định, phương thức này cho phép lựa chọn phương án tối ưu hơn về tổng thể, cân bằng giữa mục tiêu phòng chống lũ, an toàn công trình và yêu cầu vận hành hệ thống điện.

Theo EVN và NSMO: Việc từng bước xây dựng các hệ thống hỗ trợ ra quyết định vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực là hướng đi cần thiết. Khi được tích hợp đồng bộ giữa dự báo khí tượng - thủy văn, mô hình vận hành và hệ thống giám sát, các công cụ này có thể hỗ trợ người vận hành đánh giá nhanh rủi ro và lựa chọn phương án vận hành phù hợp trong thời gian ngắn. Việc tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan khí tượng - thủy văn, đơn vị vận hành hồ chứa và đơn vị điều độ hệ thống điện được xem là điều kiện tiên quyết để phát huy hiệu quả của quá trình số hóa công tác vận hành thủy điện.

Kết luận:

Năm 2025 là một năm nhiều thách thức đối với công tác vận hành thủy điện Việt Nam trong bối cảnh mưa bão cực đoan gia tăng. Thực tiễn cho thấy, trong khi một số hồ chứa lớn đã phát huy tốt vai trò điều tiết lũ và bảo đảm an toàn hệ thống, thì tại một số lưu vực khác, hiệu quả cắt lũ vẫn bị giới hạn bởi dung tích hồ và đặc điểm tự nhiên.

Trong thời gian tới, việc tiếp tục nâng cao chất lượng dự báo, hoàn thiện vận hành liên hồ và đẩy mạnh ứng dụng mô hình, số hóa trong công tác điều hành sẽ là những yếu tố then chốt để thủy điện không chỉ giữ vai trò quan trọng trong hệ thống điện quốc gia, mà còn đóng góp hiệu quả hơn vào mục tiêu giảm thiểu rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. TS. Nguyễn Huy Hoạch: Thủy điện Việt Nam trong biến đổi khí hậu - Bài học từ công tác vận hành năm 2024. NangluongVietNam online 06:49 | 10/02/2025.

2. TS. Nguyễn Huy Hoạch: Hiện tượng bất định của thiên nhiên năm 2025 và các tác động đến Việt Nam. NangluongVietNam online 10:04 | 04/12/2025.

3. TS. Nguyễn Huy Hoạch: Hiện tượng bất định của thiên nhiên và giải pháp vận hành hợp lý các hệ thống bậc thang thủy điện Việt Nam. NangluongVietNam online 06:48 | 08/12/2025.