Từ chiến sự Ukraine và Iran, nhiều quốc gia thay đổi chiến lược nguồn cung năng lượng

Thời tiết năm 2026, bất ổn khu vực Trung Đông và bài toán an ninh năng lượng Việt Nam Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia: 2026 có thể tiếp tục là một năm thời tiết diễn biến phức tạp, với nguy cơ xuất hiện nhiều đợt nắng nóng kéo dài và lượng mưa thiếu hụt tại một số khu vực. Trong khi đó, nhu cầu điện của nền kinh tế Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao, còn thị trường năng lượng thế giới lại tiềm ẩn nhiều biến động do căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là các xung đột tại Trung Đông có thể làm gia tăng giá dầu và khí. Trong bối cảnh đó, những biến động đồng thời của thời tiết, phụ tải điện và chi phí nhiên liệu đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác vận hành hệ thống điện. Việc nhận diện sớm các xu thế khí hậu và xây dựng các kịch bản vận hành phù hợp sẽ là yếu tố quan trọng giúp bảo đảm an ninh cung cấp điện cho Việt Nam trong năm 2026 và những năm tiếp theo. (Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam).

Địa chính trị nóng lên, an ninh năng lượng được ưu tiên hàng đầu:

Chiến sự xảy ra tại Ukraine năm 2022 và hiện nay ở Iran khiến thương mại tự do năng lượng tan biến chỉ sau một đêm, làm đảo lộn thị trường năng lượng. Giá dầu đã tăng nhanh và đều đặn nếu xung đột kéo dài. Qatar đã ngừng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và Ả Rập Xê Út đã đóng cửa một nhà máy lọc dầu quan trọng. Hiện chưa rõ thời điểm này sẽ kết thúc như thế nào. Châu Âu trông chờ vào Qatar và Mỹ để củng cố trữ lượng khí đốt, nhưng họ cũng tìm cách mở rộng các nguồn năng lượng tái tạo trong nước và ở một số quốc gia, khả năng mở rộng các công nghệ (như điện hạt nhân) đã và đang được xem xét.

Nhưng, bất kể điều gì xảy ra trong tương lai gần, thì thị trường năng lượng sẽ tiếp tục tăng tốc, quá trình phân mảnh sau nhiều thập kỷ hội nhập ngày càng tăng. Khi địa chính trị nóng lên và các đối tác thương mại trở nên kém tin cậy hơn, an ninh năng lượng được ưu tiên hàng đầu bất kể giá nào. Xu hướng này đã và đang diễn ra, cuộc chiến như ở Ukraine và Iran chỉ làm tăng tốc quá trình này.

Lịch sử đã từng chứng kiến: Địa lý luôn là yếu tố then chốt định hình (không chỉ thị trường năng lượng), mà cả vấn đề an ninh sống còn của dân tộc. Việc Hoa Kỳ phong tỏa dầu mỏ hướng đến Nhật Bản đã góp phần vào cuộc tấn công Trân Châu Cảng đầu tháng 12/1941. Cuộc cấm vận dầu mỏ năm 1973 do các nước Ả Rập dẫn đầu nhằm đáp trả sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với Israel đã góp phần gây ra khủng hoảng năng lượng, và từ đó trở thành khủng hoảng chính trị.

Theo Rystad Energy: Cuộc chiến ở Iran đã làm tan vỡ phần lớn niềm tin còn lại vào thương mại năng lượng toàn cầu. Iran đã phong tỏa việc tiếp cận eo biển Hormuz - một tuyến đường vận chuyển quan trọng - thường có hơn 16 triệu thùng dầu đi qua từ bên ngoài Iran mỗi ngày. Qatar, một trong những nhà xuất khẩu khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất thế giới đã cắt toàn bộ sản lượng khí đốt của mình, khiến các nước ở châu Âu, châu Á rơi vào tình thế khó khăn. Dưới đây là 7 cách tìm kiếm nguồn năng lượng trong bối cảnh xung đột.

1. Ưu tiên triển đầu tư vào lượng tái tạo:

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): Xung đột tại Ukraine và Trung Đông hiện nay tăng rủi ro cho nguồn cung năng lượng, đã thúc đẩy các nước khẩn trương đẩy mạnh năng lượng tái tạo (điện gió, mặt trời, sinh khối) để đảm bảo an ninh năng lượng và giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch. Sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch (dầu mỏ, khí đốt) làm tăng nguy cơ kinh tế khi giá năng lượng biến động.

Hoa Kỳ - quốc gia có nguồn nhiên liệu hóa thạch dồi dào, sẽ tiếp tục tập trung vào lĩnh vực này. Hoặc ngành than của Ấn Độ đang bùng nổ, nhưng năng lượng tái tạo phát triển cũng rất sôi động.

Một báo cáo năm 2023 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho thấy: Sự gián đoạn thương mại các khoáng sản quan trọng có thể làm giảm đầu tư vào năng lượng tái tạo và xe điện tới 30%. Nếu mọi việc ổn định, hệ thống năng lượng mới sẽ bền vững hơn, nhưng vẫn đắt hơn, song đổi lại nó lại sạch hơn.

Các giải pháp cụ thể bao gồm phải đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, như điện gió, mặt trời và sử dụng nhiên liệu sạch hơn. Nâng cấp công nghệ, khuyến khích xe điện và tăng cường sử dụng năng lượng sạch. Tận dụng năng lượng gió, mặt trời, địa nhiệt và sinh khối để thay thế năng lượng truyền thống. Người dân được khuyến khích sử dụng xe điện, hybrid và nâng cấp máy móc sản xuất sang công nghệ tiết kiệm năng lượng. Khuyến khích người dân tiết kiệm năng lượng, sử dụng áp dụng đèn LED, hạn chế sử dụng phương tiện cá nhân, làm việc từ xa và tăng cường vận chuyển công cộng.

2. Cải thiện chuỗi cung ứng nguyên liệu thô:

Cải thiện chuỗi cung ứng nguyên liệu thô bao gồm tối ưu hóa tồn kho, ứng dụng công nghệ (AI, blockchain, SCM) để dự báo nhu cầu và minh bạch hóa dòng chảy, xây dựng mối quan hệ chiến lược với nhà cung cấp, cũng như phát triển chuỗi cung ứng khép kín nhằm giảm rủi ro, tiết kiệm chi phí và tăng tính bền vững.

Các biện pháp cụ thể bao gồm tối ưu hóa hàng tồn kho; ứng dụng công nghệ hiện đại như sử dụng phần mềm quản lý chuỗi cung ứng (SCM), trí tuệ nhân tạo (AI) và blockchain để theo dõi dòng chảy sản phẩm, giảm thiểu rủi ro gian lận và tăng tính chính xác; xây dựng mối quan hệ chiến lược; phát triển chuỗi cung ứng khép kín, nâng cao công nghệ bảo quản; đồng thời đổi mới liên tục, cập nhật các xu hướng thị trường mới để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Đối với lĩnh vực năng lượng, đảm bảo nguồn cung cấp nguyên liệu ổn định là rất quan trọng để xây dựng tua bin gió, mạng lưới điện và xe điện.

Xây dựng kho dự trữ dầu thô và sản phẩm xăng dầu chiến lược. Đối với Việt Nam, Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia đã đặt ra mục tiêu tới năm 2030 phải dự trữ tương đương 75-80 ngày nhập ròng, bao gồm dự trữ quốc gia, dự trữ sản xuất và dự trữ thương mại.

3. Hiện đại hóa cơ sở hạ tầng:

Theo Bộ Năng lượng Hoa Kỳ (DoE): Hiện đại hóa cơ sở hạ tầng năng lượng, bao gồm nâng cấp lưới điện cũ bằng các công nghệ kỹ thuật số, linh hoạt và bền vững để tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, cũng như hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo. Các chiến lược chính bao gồm triển khai lưới điện thông minh dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI), lưu trữ năng lượng quy mô lớn, cải thiện hệ thống truyền tải và tăng cường an ninh mạng, tạo ra một hệ thống năng lượng sạch hơn, hiệu quả hơn, đáng tin cậy hơn.

Các thành phần chính của hiện đại hóa bao gồm:

- Công nghệ lưới điện thông minh: Triển khai các cảm biến (bộ đo pha), công tắc tự động, hệ thống đo lường tiên tiến để cải thiện độ tin cậy và giảm sự cố mất điện.

- Tích hợp năng lượng tái tạo: Nâng cấp cơ sở hạ tầng để xử lý các nguồn năng lượng biến đổi như gió, mặt trời để giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

- Lưu trữ năng lượng: Sử dụng hệ thống pin quy mô lớn và hệ thống lưu trữ thủy điện để quản lý cung - cầu, đảm bảo sự ổn định.

- Khả năng phục hồi của lưới điện: Tăng cường đường dây truyền tải và cơ sở hạ tầng để chịu được thời tiết khắc nghiệt, cũng như các mối đe dọa vật lý.

- Số hóa: Tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa để bảo trì dự đoán, khả năng hiển thị thời gian thực và điều khiển tự động hiệu quả.

4. Nâng cao hiệu quả năng lượng:

Coi hiệu quả năng lượng là “nhiên liệu ưu tiên” bằng cách thúc đẩy chiếu sáng hiệu quả và ưu tiên áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng tiên tiến.

Cụ thể, nâng cao hiệu quả năng lượng bao gồm tối đa hóa sản lượng trên mỗi đơn vị năng lượng thông qua đèn LED, thiết bị tiết kiệm năng lượng (ENERGY STAR), cải thiện khả năng cách nhiệt và bộ điều nhiệt thông minh. Các chiến lược chính bao gồm tối ưu hóa hệ thống HVAC (tiết kiệm 20-40%), sử dụng ánh sáng tự nhiên và bảo trì thiết bị thường xuyên. Cả hành động cá nhân (rút phích cắm thiết bị) và hệ thống quản lý công nghiệp, dựa trên trí tuệ nhân tạo đều rất quan trọng để giảm tiêu thụ.

Các chiến lược chính để nâng cao hiệu quả năng lượng rất đa dạng, như nâng cấp nhà ở và tòa nhà; tăng cường các hành động trong sản xuất, kinh doanh và thay đổi hành vi như cách quản lý năng lượng, sử dụng nước… để kéo dài tuổi thọ thiết bị.

5. Sử dụng dữ liệu và giải pháp kỹ thuật số:

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF): Số hóa trong lĩnh vực năng lượng tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), phân tích dữ liệu để tối ưu hóa lưới điện, cải thiện hiệu quả và tạo điều kiện chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Bằng cách sử dụng mô hình kỹ thuật số song sinh, đồng hồ đo thông minh và bảo trì dự đoán, các công ty có thể giảm lượng khí thải lên đến 20% vào năm 2050, tăng cường độ tin cậy của lưới điện và giảm chi phí vận hành.

Các ứng dụng chính của giải pháp kỹ thuật số:

- Lưới điện thông minh và AI: Thuật toán AI phân tích dữ liệu từ cảm biến IoT, đồng hồ đo thông minh để dự đoán mô hình tiêu thụ, quản lý cân bằng tải, phát hiện lỗi, giúp giảm thiểu thời gian ngừng hoạt động.

- Bảo trì dự đoán: Sử dụng phân tích dữ liệu để giám sát tình trạng thiết bị cho phép bảo trì trước khi xảy ra sự cố, giảm chi phí sửa chữa và thời gian ngừng hoạt động.

- Hệ thống quản lý năng lượng (EMS): Nền tảng phần mềm giám sát, kiểm soát việc sử dụng năng lượng trong thời gian thực, cải thiện hiệu quả trong môi trường dân cư, thương mại và công nghiệp.

- Mô hình kỹ thuật số song sinh: Bản sao ảo của tài sản vật lý cho phép người vận hành mô phỏng các kịch bản, tối ưu hóa hiệu suất và lập kế hoạch cho các thay đổi cơ sở hạ tầng.

- Tích hợp năng lượng tái tạo: Các công cụ kỹ thuật số giúp quản lý sự biến động của các nguồn năng lượng tái tạo, đảm bảo phân phối điện ổn định, đáng tin cậy và bền vững.

Tóm lại: Số hóa trong lĩnh vực năng lượng là tận dụng dữ liệu và thông tin chi tiết (từ địa phương, đến trung ương) để điều chỉnh chiến lược năng lượng và ngăn ngừa bất bình đẳng trong tiếp cận năng lượng.

6. Đa dạng hóa nguồn năng lượng:

Đa dạng hóa nguồn năng lượng bao gồm việc chuyển đổi từ sự phụ thuộc vào một nguồn duy nhất (thường là không thể tái tạo), sang hỗn hợp các nguồn năng lượng tái tạo (gió, mặt trời, thủy điện, sinh khối) và các công nghệ thay thế sạch hơn. Chiến lược này tăng cường an ninh năng lượng, giảm phát thải carbon, giảm thiểu rủi ro địa chính trị và đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững, ổn định.

Các hành động chính bao gồm nâng cao hiệu quả lưới điện, đầu tư vào cơ sở hạ tầng và cải thiện năng lực lọc dầu trong nước. Thành phần và chiến lược chính bao gồm:

- Tích hợp năng lượng tái tạo: Chuyển sang năng lượng mặt trời, gió và thủy điện để giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

- Tiến bộ công nghệ: Sử dụng các công cụ như lưới điện thông minh và máy bơm nhiệt công nghiệp để tối đa hóa hiệu quả năng lượng. Ví dụ, dựa vào sự kết hợp các công nghệ, như địa nhiệt ở Iceland và thủy điện ở Na Uy… để đạt được 100% năng lượng tái tạo.

- An ninh và ổn định năng lượng: Giảm sự phụ thuộc vào các khu vực, hoặc nguồn duy nhất, điều này giúp giảm thiểu sự biến động của thị trường và các cú sốc địa chính trị.

7. Tái cấu trúc ngành điện:

Theo Ngân hàng Thế giới (WB): Tái cấu trúc ngành điện trọng tâm chuyển từ độc quyền sang thị trường năng lượng phân tách, hiệu quả hơn.

Tái cấu trúc ngành điện bao gồm việc chuyển đổi từ các công ty điện lực độc quyền nhà nước, tích hợp theo chiều dọc sang thị trường cạnh tranh bằng cách tách rời khâu phát điện, truyền tải, phân phối. Cải cách này nhằm mục đích thu hút đầu tư tư nhân, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả - bằng cách đưa ra lựa chọn bán lẻ và các nhà điều hành hệ thống độc lập (ISO) để quản lý độ tin cậy của lưới điện.

Các khía cạnh cốt lõi của tái cấu trúc ngành điện:

- Tách rời theo chiều dọc: Tách các thành phần độc quyền (truyền tải/phân phối) khỏi các thành phần cạnh tranh (phát điện/bán lẻ).

- Tự do hóa thị trường: Cho phép nhiều nhà máy phát điện cạnh tranh trên thị trường giao ngay bán buôn. Điều này có thể giảm chi phí và cải thiện chất lượng dịch vụ.

- Thay đổi quy định: Thiết lập các cơ quan quản lý độc lập và tạo ra khung pháp lý cho sự tham gia của khu vực tư nhân.

- Lựa chọn bán lẻ: Cho phép người tiêu dùng lựa chọn nhà cung cấp điện của họ.

- Cải cách giá: Giới thiệu các cơ chế, như giá điện hai thành phần, giá theo thời gian sử dụng để phản ánh tốt hơn chi phí và quản lý nhu cầu./.

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Link tham khảo:

https://time.com/7382998/iran-war-global-energy-transition/

https://www.brookings.edu/articles/six-ways-to-improve-global-supply-chains/

https://www.siemens-energy.com/global/en/home/energy-transition/strategies/grid-modernization-expansion.html#:~:text=Key%20strategies%20for%20grid%20modernization,renewables%20and%20sustainable%20grid%20technologies.

https://www.mdpi.com/1996-1073/16/17/6327#:~:text=Classical%20techniques%20such%20as%20linear,approaches%20to%20balance%20conflicting%20objectives.

https://www.weforum.org/stories/2023/01/davos23-data-is-helping-to-drive-the-energy-transition/#:~:text=The%20energy%20transition%20is%20being,shared%20across%20large%20commercial%20ecosystems.

https://www.topsoe.com/blog/diversifying-energy-sources

https://www.worldbank.org/en/news/feature/2019/09/10/rethinking-energy-reforms-in-power-hungry-world#:~:text=Restructuring:%20Most%20developing%20countries%20continue,operation%20and%20increasing%20its%20complexity.