Tiết kiệm điện - Giải pháp trước mắt và chiến lược dài hạn đảm bảo an ninh năng lượng Việt Nam

Bảo đảm cung ứng điện mùa khô 2026 - Vai trò chủ động của EVN trong bối cảnh El Nino Mùa khô năm 2026 được dự báo diễn biến bất thường dưới tác động của El Nino, với nắng nóng kéo dài, lượng nước về các hồ thủy điện suy giảm và nhu cầu điện tăng cao ngay từ đầu mùa. Trong bối cảnh đó, bảo đảm cung ứng điện không chỉ là yêu cầu vận hành, mà trở thành bài toán tổng hợp về quản trị hệ thống. Trên cơ sở chỉ đạo của Bộ Công Thương, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, phối hợp chặt chẽ với Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) nhằm giữ vững an ninh cung cấp điện trong các tháng cao điểm năm 2026. Tổng hợp, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tiết kiệm năng lượng Ngành năng lượng đang thực hiện quá trình chuyển đổi sâu rộng thì xung đột địa chính trị tại Trung Đông xảy ra. Giá nhiên liệu tăng cao sau khi eo biển Hormuz ở Iran bị phong tỏa. Để đối phó, tiết kiệm năng lượng là quốc sách, mũi tên trúng nhiều đích, nhất là khi khí hậu biến đổi cực đoan. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các đơn vị thành viên đang hiện thực hóa mục tiêu tiết kiệm năng lượng thông qua việc ban hành các kế hoạch thực hiện Chỉ thị 09/CT-TTg và 10/CT-TTg năm 2026 của Chính phủ, đặt mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ năm 2026 và >10% trong các tháng cao điểm nắng nóng.

Áp lực phụ tải gia tăng trong điều kiện “không bình thường”:

Năm 2026 ghi nhận một trạng thái vận hành khác biệt của hệ thống điện. Không chỉ tăng trưởng theo chu kỳ kinh tế, nhu cầu điện còn chịu tác động mạnh từ thời tiết cực đoan. Ngay từ đầu mùa khô, các đợt nắng nóng gay gắt đã xuất hiện trên diện rộng, khiến nhu cầu sử dụng điện cho sinh hoạt tăng đột biến, đặc biệt tại khu vực phía Nam.

Theo đánh giá của cơ quan quản lý, phụ tải điện năm 2026 có thể tăng theo nhiều kịch bản, trong đó kịch bản cao điểm mùa khô lên tới 14,1%. Điều đáng lo ngại không chỉ là tổng sản lượng điện tiêu thụ, mà là sự gia tăng của công suất cực đại trong các khung giờ cao điểm, khi nhu cầu sử dụng điện dồn vào cùng một thời điểm.

Trong khi đó, phía cung điện lại chịu nhiều bất lợi. Lượng nước về các hồ thủy điện giảm do ảnh hưởng của El Nino, làm suy giảm khả năng huy động nguồn điện linh hoạt. Các nhà máy nhiệt điện phải vận hành liên tục trong điều kiện nắng nóng, làm gia tăng nguy cơ sự cố và chi phí vận hành. Đồng thời, nguồn cung nhiên liệu cũng chịu tác động từ biến động địa - chính trị toàn cầu, trong đó xung đột vũ trang giữa Hoa Kỳ, Israel với Iran đã đẩy giá dầu, khí leo thang và chưa biết lúc nào mới quay về mức bình thường.

Sự kết hợp của các yếu tố này khiến hệ thống điện phải vận hành trong trạng thái “không bình thường”, với mức dự phòng thấp và rủi ro cao hơn.

Cán bộ Trung tâm Điều khiển xa Công ty Điện lực Thanh Hóa trực vận hành, giám sát hệ thống điện 24/24 giờ trong mùa nắng nóng.

Từ phía cung đến phía cầu - Chuyển dịch tư duy điều hành hệ thống điện:

Trong nhiều năm, bài toán cung ứng điện chủ yếu được giải quyết từ phía nguồn - tức là tăng công suất phát điện để đáp ứng nhu cầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, cách tiếp cận này không còn đủ phù hợp.

Thực tiễn năm 2026 cho thấy, ngay cả khi huy động tối đa các nguồn điện hiện có, hệ thống vẫn đối mặt với áp lực lớn trong các thời điểm cao điểm. Điều đó đặt ra yêu cầu phải chuyển dịch tư duy điều hành từ “đáp ứng nhu cầu” sang “quản lý nhu cầu”.

Việc sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả vì vậy không chỉ là hành động mang tính khuyến khích, mà trở thành một giải pháp mang tính chiến lược trong vận hành hệ thống điện.

Chỉ thị 10/CT-TTg - Tạo “dư địa vận hành” cho hệ thống điện:

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 nhằm tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà.

Điểm đáng chú ý của Chỉ thị này là việc đặt ra các mục tiêu cụ thể và cao hơn so với trước đây. Mục tiêu tiết kiệm điện năng tiêu thụ được nâng từ 1% lên 2% trên toàn quốc, trong khi riêng các tháng cao điểm mùa khô, mức tiết kiệm được yêu cầu lên tới 10%.

Những con số này cho thấy mức độ cấp thiết của việc tiết kiệm điện trong bối cảnh hiện nay. Quan trọng hơn, việc đặt ra các chỉ tiêu cụ thể giúp tạo ra “dư địa vận hành” cho hệ thống điện, giảm áp lực huy động các nguồn điện chi phí cao.

Nhân viên Điện lực Điện Biên Phủ - Công ty Điện lực Điện Biên tăng cường kiểm tra kỹ thuật, giám sát thiết bị, đảm bảo hệ thống điện vận hành an toàn, liên tục.

Điều chỉnh phụ tải - Công cụ hiệu quả để “san bằng đỉnh”:

Một trong những giải pháp quan trọng được triển khai là chương trình điều chỉnh phụ tải (DR). Thay vì giảm tổng nhu cầu điện, giải pháp này tập trung vào việc dịch chuyển thời điểm sử dụng điện, nhằm giảm tải cho hệ thống trong các giờ cao điểm.

Các doanh nghiệp tiêu thụ điện lớn được khuyến khích điều chỉnh kế hoạch sản xuất, chuyển một phần hoạt động sang giờ thấp điểm. Điều này không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện, mà còn giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí.

Ở cấp độ hệ thống, việc xác định lại khung giờ cao điểm đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả điều hành. Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương ban hành Quyết định 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026 điều chỉnh khung giờ cao điểm - thấp điểm của hệ thống điện quốc gia đã tạo cơ sở để phản ánh sát hơn thực tế sử dụng điện.

Việc điều chỉnh này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn góp phần định hình lại hành vi tiêu thụ điện theo hướng phân bổ hợp lý hơn theo thời gian. Khi các khung giờ cao điểm được xác định đúng với thực tế phụ tải, các chương trình điều chỉnh phụ tải và tiết kiệm điện sẽ phát huy hiệu quả rõ rệt hơn, qua đó góp phần giảm áp lực lên hệ thống trong những thời điểm nhạy cảm nhất.

Tuyên truyền sử dụng điện an toàn, tiết kiệm.

Tiết kiệm điện trong dân cư - Từ hành vi nhỏ đến tác động lớn:

Bên cạnh khu vực sản xuất, khu vực dân cư cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực phụ tải. Trong các đợt nắng nóng, nhu cầu sử dụng điều hòa và các thiết bị làm mát tăng mạnh, tạo ra đỉnh phụ tải vào buổi trưa và chiều tối.

Những hành động đơn giản như điều chỉnh nhiệt độ điều hòa từ 26°C trở lên, tắt các thiết bị không cần thiết hay sử dụng thiết bị hiệu suất cao có thể góp phần đáng kể vào việc giảm phụ tải đỉnh. Quan trọng hơn, việc tiết kiệm điện trong dân cư không chỉ giúp giảm chi phí cho từng hộ gia đình, mà còn góp phần ổn định toàn hệ thống điện. Vì vậy, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã yêu cầu tất cả các Tổng công ty Điện lực thực hiện ngay các biện pháp tiết kiệm điện, cụ thể hóa mục tiêu tiết kiệm điện thành các yêu cầu rõ ràng đối với khách hàng sử dụng điện.

Điện mặt trời mái nhà - Bổ sung nguồn tại chỗ từ phía cầu:

Một điểm mới trong chính sách năm 2026 là việc thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Đây là giải pháp giúp bổ sung nguồn điện ngay tại nơi tiêu thụ, đặc biệt trong các giờ cao điểm ban ngày.

Theo định hướng, mục tiêu đặt ra là mỗi năm có khoảng 10% mái nhà hộ dân và doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời mái nhà, tiến tới khoảng 50% trong giai đoạn 2026-2030.

Khi kết hợp với hệ thống lưu trữ năng lượng, điện mặt trời mái nhà không chỉ giúp giảm phụ tải vào ban ngày, mà còn có thể hỗ trợ hệ thống trong các thời điểm cao điểm.

Hệ thống điện mặt trời mái nhà của cán bộ, công nhân viên Công ty Điện lực Thanh Hóa được đưa vào vận hành, phát huy hiệu quả trước cao điểm nắng nóng.

Vai trò của doanh nghiệp điện lực và sự tham gia của xã hội:

Thực tiễn cho thấy, việc bảo đảm cung ứng điện không thể chỉ dựa vào nỗ lực của ngành điện. Như chia sẻ của lãnh đạo Tổng công ty Điện lực miền Nam, cần có sự đồng hành của toàn xã hội, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến từng người dân.

Sự tham gia của các bên liên quan giúp chuyển đổi mô hình điều hành từ đơn ngành sang liên ngành, qua đó nâng cao hiệu quả tổng thể. Đây cũng là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hệ thống điện ngày càng phức tạp và chịu nhiều tác động từ bên ngoài.

Kết luận: Tiết kiệm điện - giải pháp trước mắt và chiến lược dài hạn

Những diễn biến của năm 2026 cho thấy hệ thống điện Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới, nơi các yếu tố bất định như biến đổi khí hậu và biến động địa - chính trị ngày càng có ảnh hưởng lớn.

Trong bối cảnh đó, tiết kiệm điện không còn là giải pháp mang tính khuyến nghị, mà trở thành một trụ cột trong bảo đảm an ninh năng lượng. Việc sử dụng điện hiệu quả không chỉ giúp giảm áp lực phụ tải trong ngắn hạn, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống điện bền vững, linh hoạt và thích ứng tốt hơn trong dài hạn.

Có thể nói, trong mùa khô 2026, mỗi kWh điện tiết kiệm được chính là một “nguồn điện mới” góp phần giữ ổn định hệ thống và bảo đảm năng lượng cho phát triển kinh tế - xã hội./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Công Thương (2025), Quyết định số 3477/QĐ-BCT về phê duyệt Phương thức vận hành hệ thống điện quốc gia năm 2026.

2. Chính phủ Việt Nam (2026), Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà.

3. Cục Điện lực (2026), Thông tin tại tọa đàm “Tiết kiệm điện và điện mặt trời áp mái: Giải pháp giảm áp lực cung ứng điện giai đoạn 2026-2030”.

4. Tổng công ty Điện lực miền Nam (2026), Phát biểu tại tọa đàm về tiết kiệm điện và bảo đảm cung ứng điện khu vực phía Nam.

5. Công ty TNHH Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (2026), Báo cáo vận hành hệ thống điện quốc gia và dự báo phụ tải.

6. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (2026), Nhận định khí hậu, thủy văn và tác động của El Niño năm 2026.

7. Bộ Công Thương ban hành Quyết định 963/QĐ-BCT điều chỉnh khung giờ cao điểm - thấp điểm ngày 22/4/2026.