Hệ thống điện Cuba đối phó với lệnh cấm vận nhiên liệu của Hoa Kỳ (cập nhật 23/3/2026)

Bài toán an ninh năng lượng Việt Nam năm 2026 - Nhìn từ dự báo thời tiết và bất ổn ở Trung Đông Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia: 2026 có thể tiếp tục là một năm thời tiết diễn biến phức tạp, với nguy cơ xuất hiện nhiều đợt nắng nóng kéo dài và lượng mưa thiếu hụt tại một số khu vực. Trong khi đó, nhu cầu điện của nền kinh tế Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao, còn thị trường năng lượng thế giới lại tiềm ẩn nhiều biến động do căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là các xung đột tại Trung Đông có thể làm gia tăng giá dầu và khí. Trong bối cảnh đó, những biến động đồng thời của thời tiết, phụ tải điện và chi phí nhiên liệu đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác vận hành hệ thống điện. Việc nhận diện sớm các xu thế khí hậu và xây dựng các kịch bản vận hành phù hợp sẽ là yếu tố quan trọng giúp bảo đảm an ninh cung cấp điện cho Việt Nam trong năm 2026 và những năm tiếp theo. (Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam).

Ông Miguel M. Díaz-Canel cho biết: “Hôm nay chúng tôi xin xác nhận rằng đã hơn ba tháng không có chuyến hàng nhiên liệu nào vào nước ta, và chúng tôi đang làm việc trong điều kiện vô cùng khó khăn, gây ảnh hưởng khôn lường đến cuộc sống của toàn dân”. Đây là vấn đề lớn nhất của người dân Cuba, do tình hình năng lượng ngày càng trầm trọng hơn do việc phong tỏa gây ra. Chính phủ Cuba đã chuẩn bị từ trước và đang có nhiều biện pháp để giải quyết tình hình.

Các nguồn năng lượng tái tạo (NLTT), nhất là điện mặt trời đã đóng góp đáng kể vào công suất điện ban ngày, dao động từ 49-51% (tùy thuộc vào ánh nắng mặt trời). Các trang trại điện mặt trời đã giúp hỗ trợ tần số và ngăn ngừa mất điện (ở một mức độ nhất định). Đây là một yếu tố mới được đưa vào ứng dụng từ đầu tháng 3/2026.

Ngoài ra, Cuba còn sử dụng Energas - một nguồn khí thu được trong quá trình khai thác dầu thô trong nước.

Chiều tối và đêm, chỉ có nguồn từ các nhà máy nhiệt điện và Energas. Đây chính là lúc khó khăn nhất, thiếu hụt từ 1.500-:-1.800 MW công suất, buộc phải điều chỉnh cắt điện luân phiên.

Vào giờ cao điểm và ban đêm, các nhà máy điện phân tán ở Moa cùng hệ thống máy phát điện ở Mariel vẫn còn dầu FO và diesel để phát điện cung cấp cho lưới điện. Còn 1.400 MW từ các nhà máy điện phân tán, nhưng hoàn toàn không có nhiên liệu để chạy. Hai nhà máy còn lại cũng sắp hết nhiên liệu. Khi hai nhà máy này ngừng hoạt động, hệ thống trở nên rất không ổn định và đã gây ra sự cố tại Nhà máy Antonio Guiteras. Sự dao động tần số do sự cố này gây ra đã dẫn đến mất điện diện rộng.

Khi khắc phục được sự cố mất điện, hệ thống cần nhiên liệu cho các máy phát điện độc lập để cho phép các nhà máy nhiệt điện khởi động, đồng bộ hóa, và thậm chí đồng bộ hóa cả các trang trại điện mặt trời. Việc này đang được thực hiện bằng cách sử dụng lượng nhiên liệu dự trữ tối thiểu mà Liên đoàn Điện lực Quốc gia (UNE) duy trì tại các địa điểm này, vốn được thiết kế đặc biệt cho những tình huống như vậy.

Sau khi trạm biến áp Antonio Guiteras đã hoạt động trở lại, hệ thống vẫn đang ở trong tình trạng bất ổn, đặc biệt là về dao động tần số… Tại Havana, chỉ một trạm biến áp bị sự cố khiến nhiều mạch điện bị sập cùng lúc. Sự cố mất điện trở nên trầm trọng hơn do những trường hợp không lường trước được và đạt đến mức độ cao đến nỗi rất khó quản lý. Bởi vì mỗi lần có thao tác chuyển mạch, đều có nguy cơ gây ra dao động.

Trong tình huống bất ổn như hiện nay, UNE thậm chí không thể sử dụng hết công suất, hoặc năng lượng do các nhà máy điện mặt trời tạo ra vào ban ngày. Bởi vì UNE phải điều chỉnh tần số của lưới điện quốc gia bằng cách điều chỉnh số lượng nhà máy điện mặt trời được kết nối để ngăn ngừa sự cố mất điện khác.

Lưới điện không ổn định đã gây ra ​​tình trạng mất điện ở nhiều đô thị, không chỉ ở Havana, đã có những đợt mất điện kéo dài hơn 30 giờ ở các thị trấn và các cộng đồng. Điện ảnh hưởng trực tiếp đến việc cung cấp nước - yếu tố vô cùng quan trọng đối với sinh hoạt và sản xuất.

Mất điện ảnh hưởng đến thông tin liên lạc, các trạm phát sóng vô tuyến dừng hoạt động. Mất điện ảnh hưởng đến dịch vụ y tế, giáo dục và giao thông vận tải.

Hiện tại, hàng chục nghìn người dân Cuba đang chờ phẫu thuật, nhưng không thể thực hiện được do thiếu điện.

Chính phủ đang làm mọi thứ có thể để duy trì các hoạt động. Các công nhân tại UNE nỗ lực hết mình, trong khi họ vẫn phải đối mặt với khó khăn gia đình. Họ đã phải làm việc hơn 40 giờ liên tục không nghỉ ngơi tại nhà máy nhiệt điện, hoặc trang trại điện mặt trời, hoặc tìm kiếm giải pháp khắc phục sự cố, trong khi chính tại gia đình họ đã mất điện 30 giờ.

Mức sản lượng điện hiện tại chỉ có thể đạt được nhờ việc sử dụng dầu thô quốc gia một cách rất hợp lý, cộng với những lựa chọn mới - NLTT. Trong bối cảnh bị phong tỏa như Mỹ đang áp đặt với Cuba, việc đầu tư vào NLTT đã tạo ra thay đổi rõ rệt trong cơ cấu năng lượng. Hơn 1.000 MW điện mặt trời được lắp đặt nhanh chóng trong vòng hai năm qua. Nếu không có lượng điện đó, tác động sẽ lớn hơn nhiều.

Hơn 955 hệ thống điện mặt trời đã được lắp đặt tại các hộ gia đình vùng sâu, vùng xa và các trung tâm cộng đồng, giúp cải thiện chất lượng dịch vụ cho người dân tại các đô thị. Ở các tỉnh, một số phòng khám đa khoa, một số cơ sở xã hội và nhà hộ sinh đã sử dụng điện năng lượng mặt trời. 120 trẻ em mắc các bệnh cần điều hòa nhiệt độ liên tục tại nhà đã được trang bị các mô-đun điện mặt trời đảm bảo có điện 24/24. Khoảng 100 xe điện được sử dụng để vận chuyển bệnh nhân chạy thận nhân tạo trên khắp cả nước.

Cuba phát triển các giếng khoan mới để tăng sản lượng dầu khí trong nước. Trong hai tháng đầu năm, sản lượng dầu và khí đốt đều vượt chỉ tiêu. Điều này đã ngăn chặn xu hướng suy giảm và không đạt được mục tiêu sản lượng dầu khí quốc gia vào cuối năm 2025.

Với sự gia tăng sản lượng dầu thô trong nước, Cuba sẽ có nhiều dầu hơn để cung cấp cho các nhà máy nhiệt điện. Đồng thời, một nhà máy nhiệt điện mới - một trong những tổ máy của Nhà máy Carlos Manuel de Céspedes ở Cienfuegos - sẽ được đi vào hoạt động trong tháng 3/2026, bổ sung thêm hơn 100 MW, thay thế các tổ máy cũ luôn hỏng.

Bốn bể chứa dầu đã được xây dựng tại Cơ sở Siêu bồn chứa ở Matanzas - nơi bị bỏ hoang sau vụ hỏa hoạn năm 2022, trong khi đất nước rất cần các bể chứa để dự trữ nhiên liệu.

Trong những tuần tới, công suất của các nhà máy điện mặt trời mới sẽ được bổ sung. Một số nhà máy điện mặt trời đã lắp đặt xong và đang chờ sự hỗ trợ kỹ thuật cuối cùng từ các nhà cung cấp. Các nhà máy này hiện đã hoàn thành, và khi nhận được đủ hỗ trợ kỹ thuật và được thẩm định, chúng sẽ được kết nối với lưới điện quốc gia.

Liên quan đến điện mặt trời, có một dự án lắp đặt các trạm pin lưu trữ công suất 50 MW. Việc lưu trữ này nhằm mục đích điều chỉnh tần số và giúp giải quyết vấn đề phải cắt bỏ công suất điện mặt trời để bảo vệ lưới điện. Do đó, điện mặt trời có thể được sử dụng hiệu quả hơn, giúp lưới điện quốc gia ổn định hơn.

Tám trong số 16 container cấu thành dự án này đã được sạc điện. Do đó, 25 MW đầu tiên của hệ thống lưu trữ pin để điều chỉnh tần số sẽ sẵn sàng trong những ngày tới, và công việc tiếp tục được tiến hành trên 8 container còn lại để hoàn thành tổng công suất 50 MW, giúp điều chỉnh tần số và ngăn ngừa các sự cố mất điện tiềm tàng trên lưới điện quốc gia.

Bốn nhà máy điện mặt trời mới (mỗi nhà máy có công suất 21 MW) sẽ sớm được kết nối với lưới điện, bổ sung thêm khoảng 85 MW.

Ngoài ra, còn có 3 nhà máy điện mặt trời khác, trong tổng số 15 nhà máy, sẽ đóng góp tổng cộng khoảng 85 MW. Ba nhà máy đầu tiên của dự án này sẽ sớm hoàn thành, bổ sung thêm 15 MW nữa. Như vậy, lưới điện sẽ bổ sung hơn 100 MW trước cuối tháng 3/2026.

Theo một cuộc khảo sát: Hiện đã có 2.247 doanh nghiệp tư nhân sử dụng hệ thống điện mặt trời trong các hoạt động của mình. Có hơn 900 công ty nhà nước sử dụng hệ thống điện mặt trời cho hoạt động kinh doanh. Có 6.765 hộ gia đình có hệ thống điện mặt trời được kết nối với lưới điện quốc gia. Có 636 trạm bơm năng lượng mặt trời phục vụ người dân làm nông nghiệp. Có 462 trạm bơm năng lượng mặt trời phục vụ tưới tiêu nông nghiệp. Đồng thời, có nhiều nguồn vốn đang được đầu tư vào thủy điện và điện gió. Có thể đến cuối năm nay Cuba sẽ có một trang trại điện gió mới ở La Herradura, thuộc tỉnh Las Tunas và Gibara.

Trong lĩnh vực giao thông điện, Cuba chủ trương sử dụng xe điện và xây dựng các trạm sạc năng lượng mặt trời. Hiện đã có hơn 2.665 xe điện trong nước; hơn 21.600 xe máy điện, nhiều trong số đó thuộc sở hữu tư nhân, và các tổ chức phi nhà nước đã cung cấp chúng cho công chúng thông qua chính quyền địa phương ở một số khu vực. Nếu mỗi đội xe chạy bằng điện không cần phải kết nối với lưới điện quốc gia để sạc, mà thay vào đó có thể lựa chọn sạc tại các trạm sạc năng lượng mặt trời, sẽ được chính quyền cấp phép hoạt động.

Kết luận:

Các biện pháp Cuba chống lại việc cấm vận dầu mỏ có vẻ khả thi và hợp với xu thế chung của thế giới về chuyển dịch năng lượng. Tuy nhiên, vài ngày sau đó (16/3/2026) cả nước Cuba vẫn mất điện do sập lưới hoàn toàn. Lý do đúng như ông Miguel M. Díaz-Canel đã nêu: Hệ thống mất ổn định khi có một vài nhà máy gặp sự cố phải dừng đột ngột.

Vấn đề không chỉ là do cấm vận, mà hệ thống điện Cuba đã tích lũy sự thiếu hụt nguồn lực lâu dài hàng chục năm. Gần đây nhất, giá điện được điều chỉnh lên 7,2 Peso/kWh - tức là chỉ gần 2 USD cent/kWh (theo giá ngoại tệ thị trường). Trong khi nguồn điện chính phát bằng dầu có giá thành gấp gần 10 lần con số đó (nếu lấy giá dầu hiện tại). Do đó, càng phát điện càng lỗ. Hệ lụy là hệ thống điện luôn thiếu tiền để sửa chữa, thay mới.

Việc bổ sung nhiều nguồn điện nhỏ, đặc biệt là năng lượng mặt trời, nhưng không duy trì đủ 2, hoặc 3 nhà máy nhiệt điện chính luôn vận hành dẫn tới mất cân đối, ảnh hưởng đến tần số và thực tế đã gây ra sự cố trạm biến áp của nhà máy lớn nhất - đóng vai trò chính cho duy trì tần số hệ thống.

Cuba cần cải cách giá điện, ít nhất phải đảm bảo giá điện bằng với giá thành sản xuất điện, từ đó mới có thể nghĩ đến duy trì các nhà máy chính ở trạng thái tốt nhất, với nguồn nhiên liệu được ưu tiên, không để chúng bị sự cố bất ngờ. Về lâu dài có thể phát triển thêm nhà máy điện than cỡ 500 MW để giảm bớt giá thành và đa dạng hóa nguồn điện.

Cuba đang đấu tranh để Mỹ bỏ cấm vận, nhưng chỉ khi nội lực đã sẵn sàng thì việc bỏ cấm vận mới đem lại sự phát triển nhanh chóng và bền vững./.

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Nguồn tham khảo:

Ông Díaz-Canel cập nhật thông tin cho người dân Cuba: Đối thoại với Mỹ, tình hình năng lượng và bảo vệ Cách mạng. http://www.cubadebate.cu/especiales/2026/03/13/diaz-canel-actualiza-al-pueblo-cubano-dialogo-con-ee-uu-situacion-energetica-y-defensa-de-la-revolucion/