Từ GDP đến C-GDP: Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng gắn với tín dụng sang gắn với thặng dư năng lượng [phần 3]

Từ GDP đến C-GDP: Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng gắn với tín dụng sang gắn với thặng dư năng lượng [phần 1] Kể từ thập niên 1930, GDP đã trở thành “thước đo vàng” của kinh tế học vĩ mô. Tuy nhiên, sự dịch chuyển cấu trúc từ sản xuất sang tài chính hóa đang biến GDP thành một lăng kính méo mó, che đậy những hố đen về nợ và sự suy giảm năng suất thực chất. Chỉ số C-GDP (Clean GDP) xuất hiện như một giải pháp cấp bách để nhận diện thực trạng kinh tế toàn cầu và như một tiêu chí của phát triển bền vững. Phần 1 dưới đây sẽ giới thiệu khái niệm C-GDP, năng lượng thặng dư và so sánh trên thế giới.

Từ GDP đến C-GDP: Việt Nam cần chuyển từ tăng trưởng gắn với tín dụng sang gắn với thặng dư năng lượng [phần 2] Kể từ thập niên 1930, GDP đã trở thành “thước đo vàng” của kinh tế học vĩ mô. Tuy nhiên, sự dịch chuyển cấu trúc từ sản xuất sang tài chính hóa đang biến GDP thành một lăng kính méo mó, che đậy những hố đen về nợ và sự suy giảm năng suất thực chất. Chỉ số C-GDP (Clean GDP) xuất hiện như một giải pháp cấp bách để nhận diện thực trạng kinh tế toàn cầu và như một tiêu chí của phát triển bền vững. Phần 1 đã đưa ra định nghĩa C-GDP và năng lượng thặng dư, trong phần 2, áp dụng khái niệm đó để phân tích GDP của Việt Nam.

I. Chiến lược “thoát hiểm” của nền kinh tế:

Dưới đây là phác thảo chiến lược “thoát hiểm” dựa trên các nguyên tắc của Tim Morgan:

1. Trụ cột năng lượng - Chuyển dịch từ “sản lượng” sang “hiệu suất”:

Trong mô hình Morgan, năng lượng rẻ nhất và có ECoE thấp nhất chính là năng lượng không cần sử dụng. Vì vậy, trụ cột năng lượng cần được chuyển dịch như sau:

- Cưỡng bách tiết kiệm năng lượng: Việt Nam cần áp dụng tiêu chuẩn khắt khe cho các ngành thâm dụng điện cao (thép, xi măng). Nếu cường độ năng lượng giảm 20% trong 10 năm, C-GDP sẽ tăng tương ứng, mà không cần vay thêm nợ để xây nhà máy điện mới.

- Ưu tiên năng lượng tái tạo (NLTT) “tại chỗ”: Thay vì các dự án truyền tải nghìn tỷ, Việt Nam cần tập trung vào điện mặt trời mái nhà khu công nghiệp. Điều này cắt giảm chi phí truyền tải (vốn là một phần lớn của ECoE hệ thống).

- Điện hạt nhân quy mô nhỏ: Ngoài điện hạt nhân quy mô lớn, Việt Nam nên xem xét phát triển điện hạt nhân với công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ khi công nghệ này được thương mại hóa. Đây có thể là nguồn có ECoE ổn định và thấp về dài hạn so với việc phụ thuộc hoàn toàn vào LNG nhập khẩu.

2. Trụ cột Tài chính - “Cai nghiện” tín dụng bất động sản:

Khoảng cách giữa GDP và C-GDP của Việt Nam chủ yếu nằm ở nợ. Vì vậy, chúng ta cần:

- Nắn dòng vốn vào sản xuất: Hạn chế dòng tiền đổ vào các tài sản đầu cơ (bất động sản, chứng khoán ảo) - nơi tạo ra “GDP giả”, nhưng không tạo ra giá trị năng lượng thặng dư.

- Kiểm soát lạm phát do bất động sản: Khi giá nhà đất tăng quá nhanh, chi phí sinh hoạt tăng, buộc người dân phải làm việc nhiều hơn chỉ để duy trì mức sống cũ (tăng ECoE cá nhân). Giữ giá bất động sản ổn định là cách bảo vệ C-GDP tốt nhất.

- Phát triển thị trường trái phiếu xanh thực chất: Đảm bảo nợ mới chỉ được tạo ra để đầu tư vào các công nghệ làm giảm chi phí đầu vào của nền kinh tế.

3. Trụ cột công nghiệp - Chiến lược “kinh tế bậc cao”:

Việt Nam cần thoát khỏi bẫy “gia công giá rẻ” - vì đây là khu vực cực kỳ nhạy cảm với sự tăng giá năng lượng. Vì vậy, Việt Nam cần thực hiện ngay:

- Số hóa để giảm tiêu hao: Áp dụng AI và IoT vào vận hành lưới điện và nhà máy để tối ưu hóa từng kWh điện.

- Sản xuất dựa trên kinh tế tuần hoàn: Tái chế nguyên liệu giúp giảm năng lượng cần thiết để khai thác tài nguyên thô từ đầu (giảm ECoE vật liệu).

- Thu hút FDI có “chọn lọc”: Chỉ ưu tiên các doanh nghiệp cam kết công nghệ tiết kiệm năng lượng và chuyển giao giá trị cao, thay vì những ngành chỉ tận dụng nhân công và giá điện rẻ.

4. Lộ trình thực hiện 10 năm (2025-2035):

- Từ năm 2025÷2027: Ổn định hệ thống để giải quyết nợ xấu bất động sản; hoàn thiện Luật Điện lực theo hướng hỗ trợ các DN tự sản xuất, tự tiêu thụ NLTT.

- Từ năm 2028÷2031: Chuyển đổi hiệu suất bằng cách thay thế các dây chuyền sản xuất cũ; đầu tư mạnh vào lưới điện thông minh.

- Từ năm 2032÷2035: Tự chủ thặng dư năng lượng bằng cách vận hành các nguồn năng lượng ổn định mới (thủy điện, nhiệt điện than, điện khí nội địa); duy trì C-GDP dương bền vững.

5. Mục tiêu “hạ cánh mềm”:

Chiến lược này không hứa hẹn mức tăng trưởng GDP 8÷10% như các lý thuyết cũ. Thay vào đó, nó hướng tới một mức GDP báo cáo 5÷6%, nhưng C-GDP cũng đạt 4÷5%.

Khoảng cách hẹp giữa hai chỉ số này chính là “vùng an toàn”, giúp Việt Nam không bao giờ chạm tới “Điểm tới hạn” và bảo vệ được sức mua thực tế cho người dân.

Thông điệp cốt lõi: Đừng cố gắng xây dựng một nền kinh tế to lớn bằng nợ, hãy xây dựng một nền kinh tế thông minh bằng cách tối ưu hóa năng lượng thặng dư.

II. Chiến lược “thoát hiểm” của các doanh nghiệp:

Nếu chiến lược “thoát hiểm” để bảo vệ C-GDP không được thực hiện kịp thời và không đạt kết quả như mong muốn, nền kinh tế Việt Nam sẽ đối mặt với hiện tượng “phi công nghiệp hóa sớm”. Theo mô hình của Tim Morgan: Những ngành có cường độ năng lượng cao và biên lợi nhuận thấp sẽ là những quân bài domino đầu tiên sụp đổ khi ECoE tăng cao.

1. Nhận dạng các nhóm doanh nghiệp chịu ảnh hưởng:

Dưới đây là 3 nhóm ngành “tuyến đầu” sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất:

(i) Nhóm ngành sản xuất vật liệu cơ bản (thép, xi măng, hóa chất): Đây là những ngành “ăn” năng lượng lớn nhất trong cơ cấu kinh tế Việt Nam.

Lý do bị tổn thương: Chi phí điện và than chiếm tới 30÷50% giá thành sản xuất. Hiện nay, các ngành này đang tồn tại nhờ vào chính sách giá điện công nghiệp được bù lỗ, hoặc giữ ở mức thấp.

Kịch bản C-GDP âm: Khi giá năng lượng tăng để phản ánh đúng ECoE, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp này sẽ biến mất. Họ sẽ phải vay nợ để duy trì hoạt động.

Hệ quả: GDP ngành vẫn có thể tăng (do giá bán tăng theo lạm phát), nhưng C-GDP của ngành sẽ âm nặng, vì nợ tăng vọt và giá trị thực tạo ra bị chi phí năng lượng nuốt hết.

Nguy cơ: Việt Nam từ một nước xuất khẩu thép/xi măng có thể trở thành nước phải nhập khẩu do sản xuất nội địa không còn hiệu quả về mặt năng lượng.

(ii) Nhóm ngành gia công xuất khẩu (dệt may, da giày, lắp ráp điện tử bậc thấp): Đây là xương sống của kim ngạch xuất khẩu, nhưng lại là “vùng trũng” của giá trị gia tăng.

Bẫy giá rẻ: Lợi thế cạnh tranh duy nhất của nhóm này là chi phí thấp (nhân công và năng lượng). Khi ECoE tăng, lợi thế này bị triệt tiêu hoàn toàn.

Sự dịch chuyển của FDI: Khác với nhà máy thép (khó di dời), các nhà máy dệt may có tính di động cao. Nếu chi phí năng lượng tại Việt Nam làm giảm năng lượng thặng dư của nhà đầu tư, họ sẽ chuyển sang các nước có ECoE thấp hơn, hoặc có mức độ tự động hóa cao hơn.

Tác động xã hội: Đây là nhóm ngành thâm dụng lao động. Nếu C-GDP của ngành này suy giảm, hàng triệu lao động sẽ mất đi sức mua thực tế, gây áp lực trực tiếp lên hệ thống an sinh xã hội.

(iii) Ngành bất động sản và hạ tầng thâm dụng vốn: Dù không tiêu thụ năng lượng trực tiếp như ngành thép, xi măng hay hóa chất, nhưng đây là ngành chịu ảnh hưởng lớn nhất từ thành phần “Nợ” trong công thức tính C-GDP.

Sự phụ thuộc vào “tiền rẻ”: Ngành này tăng trưởng dựa trên việc vốn hóa năng lượng tương lai (vay nợ). Khi ECoE tăng, lãi suất thực sẽ tăng để bù đắp rủi ro năng lượng, khiến chi phí tài chính của các dự án bất động sản trở nên không thể gánh vác.

Rủi ro tài sản ảo: Nếu C-GDP toàn quốc đi xuống, sức mua thực của người dân giảm, các dự án hạ tầng thiếu hiệu quả sẽ trở thành gánh nặng nợ khổng lồ, làm rộng thêm khoảng cách giữa GDP báo cáo và thịnh vượng thực tế.

Nếu Việt Nam không có hành động quốc gia về đẩy lùi “Điểm tới hạn”, thứ tự suy thoái của các ngành nghề sẽ như sau:

Giai đoạn 1: Ngành bất động sản (vỡ nợ do thâm dụng vốn).

Gia đoạn 2: Ngành sản xuất vật liệu (đình trệ sản xuất do giá đầu vào tăng sốc).

Giai đoạn 3: Ngành gia công (mất đơn hàng vào tay các đối thủ có hiệu suất năng lượng cao hơn).

Giai đoạn 4: Hệ thống tài chính (nợ xấu từ các ngành trên đổ dồn về ngân hàng, đẩy C-GDP quốc gia vào vùng âm).

2. Xác định chỉ số cảnh báo sớm:

Chỉ số “Tỷ lệ tăng giá điện/Tỷ lệ tăng trưởng lợi nhuận ngành” đối với mọi DN rất quan trọng. Nếu tỷ lệ này vượt quá 1 trong 3 năm liên tiếp cho một DN cụ thể, DN đó đã chính thức chạm tới “Điểm tới hạn” của mình.

Việc so sánh hiệu suất sử dụng điện trong ngành thép giữa Việt Nam và Trung Quốc sẽ giúp chúng ta thấy rõ tại sao ngành này lại là “tuyến đầu” đối diện với rủi ro C-GDP âm theo mô hình của Tim Morgan.

Trong các ngành sản xuất vật chất, hiệu suất năng lượng thường được đo bằng lượng điện tiêu thụ để sản xuất ra một đơn vị thành phẩm.

Ví dụ: Đối với ngành thép, mức tiêu thụ điện năng trung bình (kWh/tấn thép) cho hai công nghệ sản xuất thép chính ở Trung Quốc và Việt Nam (lò cao và lò hồ quang điện) được so sánh như sau:

Theo lý thuyết ECoE của Tim Morgan: Sự chênh lệch này không chỉ là con số kỹ thuật, mà là sự thất thoát “thịnh vượng thực” của chính DN. Sự thất thoát này thể hiện ở các mặt:

- Quy mô và công nghệ: Trung Quốc sở hữu các tổ hợp thép quy mô cực lớn với công nghệ thu hồi nhiệt dư và khí thải để tái sản xuất điện. Việt Nam có nhiều nhà máy quy mô trung bình và nhỏ, công nghệ cũ, dẫn đến thất thoát năng lượng cao.

- Chất lượng nguyên liệu: Trung Quốc có quy trình phân loại phế liệu và quặng đầu vào chuẩn hóa hơn, giúp giảm thời gian nấu luyện và tiết kiệm điện.

- Mức độ tự động hóa: Các nhà máy hiện đại của Trung Quốc sử dụng AI để tối ưu hóa chu kỳ nhiệt, trong khi nhiều nhà máy tại Việt Nam vẫn phụ thuộc vào vận hành thủ công, gây lãng phí năng lượng trong các giai đoạn chờ.

Nếu giá điện tăng đồng loạt tại cả hai nước, ngành thép Việt Nam sẽ “lộ diện” rủi ro nhanh hơn do:

- Chi phí cận biên: Việt Nam tốn thêm 20÷25% điện cho mỗi tấn thép, nên khi giá điện tăng 10%, giá thành thép Việt Nam sẽ tăng mạnh hơn thép Trung Quốc.

- Sự bào mòn lợi nhuận: Để cạnh tranh với thép giá rẻ từ Trung Quốc, các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải cắt giảm lợi nhuận. Khi lợi nhuận không đủ bù đắp chi phí năng lượng thực tế, doanh nghiệp phải vay nợ ngân hàng để duy trì dòng tiền.

- Hệ quả: GDP ngành thép Việt Nam có thể vẫn dương (nhờ sản lượng), nhưng C-GDP của ngành sẽ âm do nợ tích lũy tăng nhanh hơn giá trị thặng dư tạo ra.

Nếu không cải thiện hiệu suất điện, ngành thép Việt Nam sẽ chạm “Điểm tới hạn” khi giá điện trung bình tăng vượt ngưỡng 2.200÷2.500 VNĐ/kWh.

Tại điểm này, các nhà máy sử dụng công nghệ lò hồ quang (EAF) cũ sẽ không còn khả năng tạo ra lợi nhuận thực tế, dẫn đến phá sản hàng loạt, hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào cứu trợ từ Chính phủ (tăng nợ công).

Kết luận được rút ra: Trung Quốc đã đi trước Việt Nam trong việc tối ưu hóa ECoE ngành thép để bảo vệ sức mạnh kinh tế thực. Nếu Việt Nam không quyết liệt nâng cấp công nghệ để rút ngắn khoảng cách 20÷25% hiệu suất điện này, sẽ liên tục phải dùng “GDP ảo” (vay nợ, bảo hộ thuế quan) để che đậy một ngành công nghiệp đang suy giảm thịnh vượng thực tế.

3. Các giải pháp giảm chi phí năng lượng của các DN:

Con đường “hóa rồng” của các DN được gợi ý theo C-GDP là: “Giàu có hơn bằng cách tiêu dùng ít năng lượng hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm”. DN Việt Nam hiện có 4 con đường “hóa rồng” cụ thể như sau:

(i) Áp dụng công nghệ thu hồi nhiệt dư:

Việc áp dụng các công nghệ thu hồi nhiệt dư (Waste Heat Recovery - WHR) không chỉ là một cải tiến kỹ thuật, mà còn là một chiến lược “sinh tồn” để bảo vệ C-GDP của các doanh nghiệp thép, xi măng, hóa chất trước bẫy nợ và chi phí năng lượng.

Cơ chế WHR là biến “rác nhiệt”, thành “tiền thực”: Trong sản xuất thép và xi măng, các lò luyện thép (lò cao, lò điện) và lò luyện clinke (lò quay), khoảng 30÷40% năng lượng đầu vào bị thất thoát dưới dạng nhiệt thải qua khói lò và xỉ. Hệ thống WHR thu hồi lượng nhiệt này để phát điện trực tiếp phục vụ sản xuất, và giảm áp lực mua điện từ lưới điện quốc gia.

Công nghệ WHR giúp tăng C-GDP: Giả sử một doanh nghiệp thép trung bình tại Việt Nam có doanh thu hàng năm là 1.000 tỷ VNĐ. Việc không có WHR và có WHR được so sánh như sau:

Thông qua WHR, doanh nghiệp có thể tự chủ khoảng 15÷30% lượng điện tiêu thụ. Điều này có nghĩa là C-GDP của doanh nghiệp được “bảo hiểm” trước ít nhất 30% rủi ro tăng giá điện từ bên ngoài.

WHR là “cỗ máy sản xuất C-GDP”. Theo lý thuyết của Tim Morgan: C-GDP tăng lên khi DN giảm được sự phụ thuộc vào nợ và tăng hiệu suất năng lượng thực tế. Khi tự sản xuất được điện từ nhiệt dư, DN có dòng tiền mặt ổn định hơn, giảm nhu cầu vay vốn lưu động để trả hóa đơn điện hàng tháng. Thay vì phải mua điện với giá thị trường, DN sử dụng điện “0 đồng” từ phế thải của chính mình.

Trong tương lai, việc giảm phát thải nhờ WHR sẽ tạo ra các chứng chỉ xanh có thể bán được. Đây là một nguồn thu nhập “thực”, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng C-GDP.

Dù WHR rất hiệu quả, nhưng việc triển khai vẫn gặp 2 khó khăn trong ngắn hạn:

(i) Hệ thống WHR tiêu chuẩn cần vốn đầu tư lớn. Nếu DN phải vay 100% vốn với lãi suất cao để lắp đặt, thì trong 3÷5 năm đầu, ∆Nợ sẽ tăng vọt, làm C-GDP tạm thời giảm xuống trước khi bắt đầu tăng trưởng bền vững.

(ii) Các nhà máy có quy mô nhỏ (lò điện, lò nung có công suất thấp) không đủ nhiệt dư để vận hành WHR hiệu quả, từ đó ECoE của họ vẫn giữ ở mức cao.

Nếu 100% các nhà máy thép và xi măng lớn tại Việt Nam áp dụng WHR và các công nghệ tối ưu hóa nhiệt, C-GDP của toàn ngành thép và xi măng có thể tăng thêm 15÷20% mà không cần mở rộng quy mô sản xuất (không cần xây thêm nhà máy mới).

Ngoài hệ thống WHR, để bảo vệ C-GDP trước áp lực tăng chi phí năng lượng thực tế (ECoE), các DN công nghiệp Việt Nam cần tập trung vào các giải pháp công nghệ có tác động “cộng hưởng” lớn nhất. Các giải pháp này (được mô tả dưới đây) không chỉ cắt giảm hóa đơn điện, mà còn giúp giảm sự phụ thuộc vào nợ vay để duy trì vận hành - một yếu tố then chốt trong công thức của Tim Morgan.

(i) Sử dụng biến tần và động cơ hiệu suất cao:

Trong các nhà máy Việt Nam, động cơ điện thường chiếm từ 60÷70% tổng điện năng tiêu thụ (đặc biệt trong các hệ thống bơm, quạt, băng chuyền).

Lắp đặt biến tần (Variable Frequency Drive - VFD) giúp điều chỉnh tốc độ động cơ theo nhu cầu thực tế, thay vì luôn chạy 100% công suất. Kết hợp với việc thay thế động cơ cũ bằng động cơ tiêu chuẩn IE3/IE4 (hiệu suất cao).

Biến tần và động cơ điện hiệu suất cao sẽ giúp DN giảm từ 20÷40% điện năng tiêu thụ của hệ thống động cơ; giảm hao mòn cơ khí, từ đó giảm chi phí bảo trì và thay thế thiết bị (giảm chi phí duy trì hệ thống thực tế); giảm trực tiếp lượng năng lượng đầu vào cần thiết cho một đơn vị sản phẩm.

(ii) Áp dụng hệ thống quản lý năng lượng thông minh dựa trên IoT và AI:

Ở Việt Nam, nhiều DN vẫn đang quản lý năng lượng theo kiểu “mất bò mới lo làm chuồng”, chỉ biết tiêu tốn bao nhiêu tiền khi nhận hóa đơn tiền điện vào cuối tháng. Vì vậy, các DN cần áp dụng hệ thống quản lý năng lượng thông minh (EMS) dựa trên việc sử dụng các cảm biến IoT để giám sát tiêu thụ năng lượng theo thời gian thực tại từng phân xưởng, thiết bị. Hệ thống AI sẽ phân tích dữ liệu để dự báo nhu cầu và tự động điều chỉnh các thiết bị phi sản xuất (như điều hòa, chiếu sáng), hoặc cảnh báo các thiết bị đang chạy lãng phí.

Hệ thống EMS sẽ làm tăng C-GDP của DN thông qua việc loại bỏ các lãng phí “ẩn” (giảm thêm 5÷10% điện năng thông qua việc thay đổi hành vi vận hành mà không cần thay đổi máy móc lớn); tự động tối ưu hóa “bù công suất phản kháng”, tránh các khoản phạt tài chính từ ngành điện về “hệ số công suất”; giúp DN lập kế hoạch tài chính chính xác, giảm việc phải vay nợ ngắn hạn để trả chi phí năng lượng đột biến (bảo vệ dòng tiền).

(iii) Tối ưu hóa hệ thống khí nén:

Khí nén là “tiện ích thứ tư” sau điện, nước và gas, nhưng lại là nguồn năng lượng đắt nhất và lãng phí nhất trong các nhà máy. Vì vậy, DN cần sử dụng công nghệ siêu âm để phát hiện rò rỉ, lắp đặt bình tích áp đủ lớn và điều khiển máy nén khí bằng biến tần.

Tại Việt Nam, tỷ lệ lãng phí do rò rỉ khí nén thường chiếm tới 20÷30% năng lượng của hệ thống này. Việc vá lỗi rò rỉ và tối ưu áp suất có thể giúp giảm 10÷15% tổng điện năng toàn nhà máy với mức đầu tư rất thấp. Khi hệ thống hiệu quả hơn, DN không cần đầu tư thêm máy nén khí mới khi mở rộng sản xuất, giữ cho mức nợ (∆Nợ) ở mức thấp.

Tác động chiến lược của 4 giải pháp được tóm tắt như sau:

Nếu kết hợp cả 4 giải pháp này DN có thể giảm 45÷55% sự phụ thuộc vào năng lượng bên ngoài. Đây chính là cách duy nhất để duy trì một con số C-GDP dương bền vững trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu và chi phí nợ ngày càng tăng.

III. Lời kết:

GDP truyền thống chỉ phản ánh một tầm nhìn ngắn hạn. Nếu không phân định được giữa tăng trưởng dựa trên nợ và tăng trưởng vật lý, các nhà hoạch định chính sách sẽ tiếp tục điều hành nền kinh tế dựa trên những dữ liệu sai lệch.

GDP không sai về mặt kỹ thuật, nhưng nó đã lỗi thời về mặt bối cảnh. Trong một thế giới nơi nợ đang tăng nhanh hơn gấp nhiều lần so với sản xuất, việc tiếp tục bám víu vào một chỉ số “tổng” mà không phân loại bản chất dòng tiền là một sự mạo hiểm về mặt chính sách.

C-GDP không chỉ là một chỉ số thay thế, mà là một yêu cầu cấp bách để đánh giá lại sức khỏe thực sự và khả năng tồn tại lâu dài của các thực thể kinh tế trong tương lai.

C-GDP chính là hồi chuông cảnh tỉnh, buộc chúng ta phải quay lại với giá trị cốt lõi: Nền kinh tế sinh ra để phục vụ cuộc sống con người thông qua sản xuất và sáng tạo, chứ không phải thông qua những con số trên bảng cân đối kế toán.

Nếu GDP vẫn tiếp tục được điều hành tăng trưởng dựa trên các giao dịch tài chính không tạo ra vật chất (FIRE), Việt Nam sẽ nhanh chóng trở thành quốc gia “chưa giàu đã già” trong “cãi bẫy của thu nhập trung bình”.

Nếu ECoE của nền kinh tế vẫn tiếp tục cao như hiện nay (không có thặng dư năng lượng), Việt Nam sẽ trở thành quốc gia “chưa già đã nghèo” theo “lời nguyền của năng lượng”./.

TS. NGUYỄN THÀNH SƠN - KHOA QUẢN LÝ CÔNG NGHIỆP VÀ NĂNG LƯỢNG (ĐẠI HỌC ĐIỆN LỰC HÀ NỘI)