Điện hạt nhân đến năm 2050 - Tổng quan xu thế, hàm ý chính sách cho Việt Nam

Nội địa hóa chuỗi cung ứng điện hạt nhân Việt Nam - Định hướng chiến lược, cơ hội và các khuyến nghị Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thành công của một chương trình điện hạt nhân không chỉ phụ thuộc vào công nghệ lò phản ứng, hay nguồn vốn đầu tư, mà còn phụ thuộc quyết định vào khả năng phát triển và nội địa hóa chuỗi cung ứng. Đây chính là nền tảng để một quốc gia từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực công nghiệp và giảm thiểu phụ thuộc bên ngoài trong dài hạn... Phân tích của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

I. Mở đầu:

Trong bối cảnh thế giới đồng thời đối mặt với ba thách thức mang tính cấu trúc gồm bảo đảm an ninh năng lượng, ứng phó với biến đổi khí hậu và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng gia tăng do điện khí hóa nền kinh tế, năng lượng hạt nhân đang quay trở lại vị trí trung tâm trong các chiến lược năng lượng dài hạn của nhiều quốc gia. Những biến động địa chính trị, khủng hoảng năng lượng gần đây và các cam kết trung hòa carbon đã làm thay đổi cách nhìn nhận đối với điện hạt nhân, từ một lựa chọn gây tranh luận trở thành một cấu phần thiết yếu của hệ thống năng lượng carbon thấp.

Theo các đánh giá mới nhất “Review of Nuclear Energy” của Hiệp hội Hạt nhân Thế giới (World Nuclear Association - WNA), điện hạt nhân không chỉ là nguồn cung điện ổn định, quy mô lớn và phát thải thấp, mà còn đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì độ tin cậy của hệ thống điện khi tỷ trọng năng lượng tái tạo biến thiên ngày càng gia tăng. Trên cơ sở đó, bài viết này, chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam tổng hợp, phân tích các xu hướng phát triển năng lượng hạt nhân toàn cầu đến năm 2050, làm rõ các động lực chính về công nghệ, chính sách và thị trường; đồng thời gợi mở một số hàm ý chính sách có giá trị tham khảo cho Việt Nam.

II. Tóm tắt một số nét chính:

Phần này tóm lược các phát hiện và xu hướng chính rút ra từ báo cáo “Review of Nuclear Energy” của WNA, làm cơ sở cho các phân tích chi tiết ở các phần tiếp theo.

1. Triển vọng về năng lực hạt nhân toàn cầu:

Theo đánh giá tổng hợp của WNA trong Review of Nuclear Energy (tháng 1/2026): Năng lượng hạt nhân đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới, đóng vai trò then chốt trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng và khử carbon toàn cầu. Trong kịch bản tăng trưởng cao, tổng công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050 có thể đạt khoảng 1.446 GWe, vượt đáng kể mục tiêu khoảng 1.200 GWe được các quốc gia cam kết trong Tuyên bố về tăng gấp ba lần năng lượng hạt nhân.

Động lực tăng trưởng công suất có sự khác biệt rõ rệt theo từng giai đoạn. Trong ngắn hạn đến khoảng năm 2030, phần lớn công suất mới đến từ các lò phản ứng đang được xây dựng. Giai đoạn tiếp theo đến khoảng năm 2035, tăng trưởng chủ yếu dựa trên các dự án đã được lên kế hoạch cụ thể. Sau mốc này, sự mở rộng công suất phụ thuộc ngày càng nhiều vào các chương trình được đề xuất và các chương trình hạt nhân do chính phủ dẫn dắt, phản ánh mức độ cam kết chính sách dài hạn của từng quốc gia.

2. Vận hành dài hạn của lò phản ứng - Trụ cột của công suất năm 2050:

Một trong những kết luận quan trọng của WNA là vận hành dài hạn các lò phản ứng hiện hữu sẽ tiếp tục là trụ cột của hệ thống điện hạt nhân toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới. Trong số các lò phản ứng dự kiến còn hoạt động vào năm 2025, khoảng 189 GWe công suất có thể tiếp tục vận hành tới 60 năm vào năm 2050; nếu các chương trình kéo dài thời gian vận hành lên 80 năm được triển khai rộng rãi, có thể bổ sung thêm tới 213 GWe công suất.

Các dữ liệu vận hành cho thấy không tồn tại xu hướng suy giảm hệ số công suất do lão hóa, trong khi tuổi trung bình của các lò phản ứng ngừng hoạt động vĩnh viễn đã tăng đều, đạt khoảng 48 năm vào năm 2024. Trong bối cảnh yêu cầu giảm phát thải ngày càng cấp bách, kéo dài thời gian vận hành được đánh giá là một trong những giải pháp cung cấp điện carbon thấp hiệu quả nhất về chi phí; đồng thời tận dụng tối đa hạ tầng hiện có.

3. Tốc độ xây dựng - Thách thức then chốt của giai đoạn sau 2035:

Song song với vận hành dài hạn, việc đạt được mức công suất dự kiến vào năm 2050 đòi hỏi gia tăng đáng kể tốc độ xây dựng và kết nối lưới điện trong các thập kỷ tới. Theo WNA: Công suất hạt nhân được đưa vào vận hành hàng năm cần tăng từ khoảng 14,4 GWe/năm giai đoạn 2026-2030 lên trên 65 GWe/năm trong giai đoạn 2046-2050.

Đáng chú ý, mức xây dựng này gần gấp đôi tốc độ cao nhất từng đạt được trong lịch sử vào thập niên 1980. Điều đó cho thấy thách thức không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở năng lực chuỗi cung ứng, nguồn nhân lực, tài chính, khuôn khổ pháp quy và năng lực quản lý chương trình hạt nhân ở cấp quốc gia.

4. Khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và kế hoạch triển khai:

Mặc dù nhiều chính phủ đã công bố các mục tiêu phát triển điện hạt nhân đầy tham vọng, WNA chỉ ra một khoảng cách đáng kể vẫn tồn tại giữa mục tiêu và các dự án cụ thể. Khoảng 542 GWe công suất bổ sung gắn với các mục tiêu quốc gia hiện chưa được hỗ trợ bởi các dự án đã được xác định rõ ràng (đã lên kế hoạch, đề xuất, hoặc ở mức tiềm năng), mức độ cam kết thông qua chính sách, tài chính và thể chế khác nhau đáng kể giữa các quốc gia.

Một số mục tiêu (như 400 GWe của Hoa Kỳ vào năm 2050) phụ thuộc rất lớn vào việc mở rộng công suất tại những khu vực hiện có rất ít, hoặc chưa có hoạt động xây dựng, hoặc chưa xác định rõ các lò phản ứng cụ thể để triển khai. Do đó, các mục tiêu hiện nay phần lớn mang tính định hướng chiến lược, và WNA lưu ý rằng: Không phải tất cả các lò phản ứng đã được lên kế hoạch, hoặc đề xuất đều sẽ được hiện thực hóa.

5. Xu hướng nhu cầu năng lượng củng cố vai trò của điện hạt nhân:

Cuối cùng, WNA nhấn mạnh rằng: Các xu hướng nhu cầu năng lượng toàn cầu đang tạo ra nền tảng vững chắc cho sự mở rộng của điện hạt nhân trong dài hạn. Năm xu hướng chủ đạo có ảnh hưởng quyết định đến năm 2050 bao gồm:

Thứ nhất: Mở rộng tiếp cận điện cho khoảng 750 triệu người hiện vẫn chưa có điện; đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng của dân số toàn cầu (dự kiến đạt 9,8 tỷ người).

Thứ hai: Điện khí hóa sâu rộng các lĩnh vực kinh tế nhằm thay thế nhiên liệu hóa thạch.

Thứ ba: Tăng trưởng nhanh của các công nghệ mới và hạ tầng số, vốn tiêu thụ nhiều điện năng.

Thứ tư: Khử carbon các lĩnh vực khó giảm thiểu phát thải, thông qua cung cấp điện và nhiệt carbon thấp.

Trong bối cảnh đó, năng lượng hạt nhân, với khả năng cung cấp điện ổn định, quy mô lớn và phát thải carbon thấp, được WNA đánh giá là một trụ cột không thể thiếu của hệ thống năng lượng toàn cầu trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Những nét chính nêu trên cho thấy năng lượng hạt nhân đang được nhìn nhận trở lại như một giải pháp chiến lược trong dài hạn ở quy mô toàn cầu. Đối với Việt Nam, các xu hướng này cung cấp cơ sở tham khảo quan trọng để đánh giá vai trò tiềm năng của điện hạt nhân trong việc bảo đảm an ninh năng lượng, hỗ trợ mục tiêu khử carbon và nâng cao độ ổn định của hệ thống điện trong các kịch bản phát triển đến giữa thế kỷ XXI.

III. Tổng quan về năng lượng hạt nhân:

Các xu hướng và động lực đã được tóm lược ở các mục II, III cung cấp bức tranh tổng quan về hiện trạng năng lượng hạt nhân toàn cầu, xét theo khu vực, vai trò trong hệ thống năng lượng và đặc điểm công nghệ chủ đạo.

1. Sản xuất điện hạt nhân đã phát triển như thế nào ở các khu vực khác nhau?

Sự phát triển của điện hạt nhân trên thế giới mang tính không đồng đều theo khu vực, phản ánh sự khác biệt về điều kiện kinh tế, xã hội, chính sách năng lượng và mức độ chấp nhận của công chúng. Tại châu Âu và Bắc Mỹ, điện hạt nhân đã hình thành từ sớm và hiện nay phần lớn công suất đến từ đội ngũ lò phản ứng hiện hữu, với trọng tâm chính sách chuyển sang kéo dài thời gian vận hành và thay thế dần các tổ máy cũ. Trong khi đó, châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Ấn Độ, đang trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo, với các chương trình xây dựng mới quy mô lớn và liên tục.

Ở các khu vực khác như Trung Đông, Đông Âu và một số quốc gia châu Phi, điện hạt nhân đang ở giai đoạn gia nhập, hoặc tái khởi động, thông qua các dự án đầu tiên, hoặc các chương trình hợp tác quốc tế. Xu hướng chung được WNA ghi nhận là sự dịch chuyển trọng tâm tăng trưởng điện hạt nhân toàn cầu từ các quốc gia vận hành truyền thống sang các nền kinh tế mới nổi - nơi nhu cầu điện tăng nhanh và các mục tiêu an ninh năng lượng, khử carbon ngày càng rõ nét.

Xu thế này cho thấy trọng tâm tăng trưởng điện hạt nhân toàn cầu đang dịch chuyển rõ rệt sang châu Á.

2. Năng lượng hạt nhân đóng góp gì vào nguồn cung năng lượng?

Năng lượng hạt nhân hiện là một trong những nguồn cung điện carbon thấp lớn nhất thế giới, cung cấp điện ổn định, quy mô lớn và liên tục. Không giống các nguồn năng lượng tái tạo biến thiên, điện hạt nhân có khả năng vận hành nền (baseload) với hệ số công suất cao, góp phần duy trì độ tin cậy của hệ thống điện quốc gia.

Ngoài vai trò trong phát điện, năng lượng hạt nhân còn đóng góp gián tiếp vào an ninh năng lượng, thông qua việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu và ổn định chi phí điện trong dài hạn. Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng, WNA nhấn mạnh rằng: Điện hạt nhân không chỉ bổ sung cho năng lượng tái tạo, mà còn tạo nền tảng kỹ thuật để tích hợp tỷ trọng cao các nguồn điện biến đổi trong hệ thống điện hiện đại.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia có hệ thống điện quy mô trung bình, tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng và phụ tải tăng nhanh thường phải đối mặt với thách thức lớn về ổn định, cân bằng hệ thống. Đây cũng là những vấn đề mà Việt Nam đang và sẽ phải xử lý trong dài hạn, qua đó làm nổi bật giá trị tham khảo của điện hạt nhân như một nguồn điện nền carbon thấp.

3. Những lò phản ứng nào tạo nên đội ngũ nhà máy điện hạt nhân toàn cầu hiện nay?

Đội ngũ nhà máy điện hạt nhân toàn cầu hiện nay chủ yếu bao gồm các lò phản ứng nước nhẹ (LWR), trong đó lò nước áp lực (PWR) chiếm tỷ trọng lớn nhất, tiếp theo là lò nước sôi (BWR). Ngoài ra, một số quốc gia vẫn đang vận hành các loại lò đặc thù như lò nước nặng (PHWR/CANDU) và lò khí làm mát.

Theo WNA: Sự thống trị của các công nghệ lò nước nhẹ phản ánh mức độ trưởng thành công nghệ, kinh nghiệm vận hành lâu dài và khuôn khổ pháp quy đã được chuẩn hóa. Đồng thời, các thiết kế lò thế hệ mới trong nhóm này tiếp tục được cải tiến nhằm nâng cao an toàn, hiệu suất và khả năng ứng phó sự cố, tạo nền tảng cho các chương trình xây dựng mới trong tương lai gần.

4. Những kích thước lò phản ứng nào đã được xây dựng?

Các lò phản ứng điện hạt nhân đã được xây dựng trên thế giới có dải công suất rất rộng - từ các lò công suất nhỏ vài chục megawatt, đến các tổ máy công suất lớn trên 1600 MWe. Trong lịch sử, xu hướng chủ đạo là tăng kích thước lò phản ứng nhằm tận dụng hiệu quả kinh tế theo quy mô.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, WNA ghi nhận sự quan tâm trở lại đối với các lò phản ứng công suất nhỏ và trung bình, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR). Sự đa dạng về kích thước lò phản ứng mở ra các khả năng triển khai linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện lưới điện, nhu cầu phụ tải và năng lực tài chính của từng quốc gia.

5. Công suất điện hạt nhân bổ sung nào có thể được xây dựng trong ngắn hạn?

Trong ngắn hạn, công suất điện hạt nhân bổ sung chủ yếu đến từ các lò phản ứng đang được xây dựng và các dự án đã được lên kế hoạch cụ thể. WNA cho thấy rằng: Phần lớn tăng trưởng công suất đến khoảng năm 2030 có mức độ chắc chắn tương đối cao, do các dự án này đã vượt qua các mốc quan trọng về pháp quy, tài chính và kỹ thuật.

Bên cạnh đó, việc hoàn thành các dự án bị trì hoãn và khôi phục một số nhà máy đã ngừng hoạt động cũng được xem là nguồn bổ sung công suất quan trọng trong ngắn hạn, đặc biệt tại các quốc gia có hạ tầng hạt nhân sẵn có.

6. Đâu là động lực thúc đẩy việc sử dụng công nghệ hạt nhân hiện tại và tương lai?

WNA xác định nhiều động lực then chốt thúc đẩy việc sử dụng công nghệ hạt nhân trong hiện tại và tương lai. Trước hết là mục tiêu khử carbon và thực hiện các cam kết khí hậu quốc tế, trong đó điện hạt nhân được nhìn nhận như một giải pháp phát thải thấp, có thể triển khai ở quy mô lớn.

Bên cạnh đó, an ninh năng lượng, ổn định hệ thống điện, nhu cầu điện tăng nhanh do điện khí hóa và phát triển kinh tế số, cùng với sự tiến bộ công nghệ trong thiết kế lò phản ứng, chu trình nhiên liệu, đang tạo ra nền tảng thuận lợi cho sự phát triển dài hạn của năng lượng hạt nhân. Các ứng dụng phi điện, như cung cấp nhiệt công nghiệp, sản xuất hydro và khử mặn cũng mở rộng đáng kể phạm vi sử dụng công nghệ hạt nhân.

7. Tuyên bố về việc tăng gấp ba lần năng lượng hạt nhân:

Tuyên bố tại COP28 (năm 2023) về tăng gấp ba lần công suất điện hạt nhân toàn cầu vào năm 2050 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong nhận thức chính sách quốc tế đối với năng lượng hạt nhân. Theo WNA: Tuyên bố này không chỉ phản ánh sự đồng thuận ngày càng rộng rãi về vai trò của điện hạt nhân trong chuyển dịch năng lượng, mà còn tạo ra khung tham chiếu chiến lược cho các chương trình quốc gia.

Tuy nhiên, để biến tuyên bố này thành hiện thực, các quốc gia cần chuyển hóa cam kết chính trị thành kế hoạch triển khai cụ thể, bao gồm hoàn thiện khuôn khổ pháp quy, huy động tài chính, phát triển nguồn nhân lực và tăng cường hợp tác quốc tế. Tuyên bố vì vậy vừa là động lực, vừa là thước đo cho mức độ nghiêm túc của cộng đồng quốc tế trong việc đưa năng lượng hạt nhân trở thành một trụ cột của hệ thống năng lượng bền vững.

Từ bức tranh tổng quan về vai trò và đóng góp của điện hạt nhân, phần tiếp theo tập trung phân tích các xu hướng phát triển công nghệ - yếu tố quyết định khả năng mở rộng và đa dạng hóa ứng dụng trong tương lai.

IV. Phát triển công nghệ điện hạt nhân:

1. Lò phản ứng được phân loại theo kích thước như thế nào?

Theo WNA: Một trong những cách tiếp cận phổ biến nhất để phân loại lò phản ứng điện hạt nhân là dựa trên công suất điện danh định. Cách phân loại này phản ánh trực tiếp quy mô đầu tư, yêu cầu hạ tầng lưới điện và phạm vi ứng dụng của từng loại công nghệ.

Các lò phản ứng công suất lớn (thường trên 1.000 MWe) hiện vẫn chiếm tỷ trọng chủ đạo trong đội ngũ nhà máy điện hạt nhân toàn cầu. Những lò này được thiết kế để cung cấp điện nền quy mô lớn cho các hệ thống điện quốc gia có phụ tải cao và lưới điện phát triển.

Bên cạnh đó, lò phản ứng công suất trung bình và nhỏ, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đang thu hút sự quan tâm ngày càng tăng. WNA nhấn mạnh rằng: Các lò phản ứng có kích thước nhỏ hơn cho phép triển khai linh hoạt, đầu tư theo từng giai đoạn và phù hợp hơn với các quốc gia có quy mô lưới điện hạn chế, hoặc nhu cầu điện phân tán.

Đối với Việt Nam, các xu hướng phát triển lò phản ứng công suất nhỏ và trung bình, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), được xem là đối tượng cần theo dõi sát, do tiềm năng phù hợp hơn với quy mô lưới điện, khả năng đầu tư theo giai đoạn và yêu cầu linh hoạt trong vận hành.

2. Lò phản ứng được phân loại dựa trên chất làm mát được sử dụng như thế nào?

Một cách phân loại công nghệ quan trọng khác là dựa trên chất làm mát của lò phản ứng, yếu tố quyết định đặc tính nhiệt - thủy lực, thiết kế an toàn và mức độ trưởng thành công nghệ.

Hiện nay, lò phản ứng làm mát bằng nước (bao gồm lò nước áp lực và lò nước sôi) vẫn là công nghệ chủ đạo, chiếm phần lớn các nhà máy đang vận hành và đang xây dựng. Ưu điểm của nhóm công nghệ này là kinh nghiệm vận hành phong phú, chuẩn mực an toàn đã được quốc tế hóa và khả năng tích hợp tương đối dễ dàng vào các khuôn khổ pháp quy hiện hành.

Song song với đó, WNA ghi nhận sự phát triển của các công nghệ lò phản ứng làm mát bằng khí, kim loại lỏng, hoặc muối nóng chảy. Những thiết kế này thường gắn với các mục tiêu nâng cao hiệu suất, tăng mức độ an toàn nội tại và mở rộng phạm vi ứng dụng, đặc biệt trong các hệ thống năng lượng tích hợp và ứng dụng phi điện.

3. Ứng dụng của công nghệ hạt nhân - cung cấp điện lưới:

Ứng dụng truyền thống và quan trọng nhất của công nghệ hạt nhân là cung cấp điện cho lưới điện quốc gia. WNA nhấn mạnh rằng: Điện hạt nhân có khả năng vận hành liên tục với hệ số công suất cao, đóng vai trò nền tảng trong đảm bảo an ninh cung cấp điện.

Trong bối cảnh hệ thống điện ngày càng có tỷ trọng lớn các nguồn năng lượng tái tạo biến thiên, công nghệ điện hạt nhân đang được phát triển theo hướng linh hoạt hơn trong vận hành, cho phép điều chỉnh công suất để hỗ trợ cân bằng lưới. Các thiết kế lò phản ứng mới (bao gồm cả SMR) được kỳ vọng sẽ nâng cao khả năng phối hợp với năng lượng tái tạo, góp phần xây dựng hệ thống điện carbon thấp, nhưng vẫn ổn định và tin cậy.

Bên cạnh vai trò truyền thống trong phát điện, phạm vi ứng dụng của công nghệ hạt nhân đang được mở rộng đáng kể sang các lĩnh vực phi điện.

4. Ứng dụng của công nghệ hạt nhân - các ứng dụng phi điện:

Ngoài phát điện, WNA đặc biệt nhấn mạnh tiềm năng mở rộng của các ứng dụng phi điện của công nghệ hạt nhân, vốn đang trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển công nghệ trong tương lai. Nhiệt hạt nhân có thể được sử dụng để cung cấp nhiệt công nghiệp, sản xuất hydro ít phát thải carbon, khử mặn nước biển và hỗ trợ các quy trình công nghiệp khó khử carbon.

Các ứng dụng này mở ra khả năng tích hợp công nghệ hạt nhân vào hệ sinh thái năng lượng rộng hơn, vượt ra ngoài vai trò truyền thống của một nguồn phát điện đơn thuần. Đặc biệt, các lò phản ứng công suất nhỏ và các công nghệ làm mát tiên tiến được đánh giá là phù hợp với các ứng dụng phi điện, nhờ khả năng đặt gần nơi tiêu thụ, vận hành linh hoạt và thích ứng với nhiều cấu hình sử dụng năng lượng khác nhau.

Trong bối cảnh Việt Nam, các ứng dụng phi điện của công nghệ hạt nhân mang ý nghĩa tham khảo về mặt công nghệ, nhất là đối với các lĩnh vực đang được quan tâm như cung cấp nhiệt công nghiệp, sản xuất hydro và khử carbon các ngành công nghiệp nặng. Tuy nhiên, việc xem xét các ứng dụng này đòi hỏi đánh giá toàn diện về an toàn, hiệu quả kinh tế, mức độ sẵn sàng về thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực.

Trên cơ sở các xu hướng phát triển công nghệ nêu trên, việc triển khai điện hạt nhân trong thực tế phụ thuộc chặt chẽ vào bối cảnh chính sách, năng lực quốc gia và mức độ sẵn sàng của từng nước, được phân tích trong phần tiếp theo.

V. Phát triển năng lượng hạt nhân toàn cầu và quốc gia:

1. Những phát triển quốc tế gần đây:

Theo WNA: Những năm gần đây chứng kiến sự thay đổi rõ rệt trong bức tranh năng lượng hạt nhân toàn cầu, cả về chính sách lẫn triển khai thực tế. Nhiều quốc gia đã điều chỉnh, hoặc đảo ngược lập trường đối với điện hạt nhân trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng, biến động địa chính trị và các cam kết khí hậu ngày càng ràng buộc.

Ở cấp độ quốc tế, điện hạt nhân ngày càng được thừa nhận như một cấu phần quan trọng của hệ thống năng lượng carbon thấp, song hành cùng năng lượng tái tạo. Các sáng kiến hợp tác đa phương, các cơ chế tài chính mới và các tuyên bố chính trị chung - tiêu biểu là cam kết tăng gấp ba lần công suất điện hạt nhân vào năm 2050 - phản ánh xu hướng tái hội nhập điện hạt nhân vào chiến lược phát triển bền vững toàn cầu.

2. Các quốc gia có lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động:

Nhóm các quốc gia hiện đang vận hành nhà máy điện hạt nhân vẫn chiếm phần lớn công suất điện hạt nhân toàn cầu. Đây chủ yếu là các quốc gia có chương trình hạt nhân lâu đời, hệ thống pháp quy tương đối hoàn chỉnh và đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm.

Theo WNA: Tại các quốc gia này, trọng tâm chính sách hiện nay không chỉ là xây dựng mới, mà còn là kéo dài thời gian vận hành an toàn, nâng cấp công nghệ và thay thế dần các tổ máy cũ. Việc duy trì và hiện đại hóa các lò phản ứng hiện hữu được coi là yếu tố then chốt để đảm bảo nguồn điện carbon thấp ổn định trong trung và dài hạn.

3. Các quốc gia có lò phản ứng đầu tiên đang được xây dựng:

Một xu hướng nổi bật được WNA ghi nhận là sự gia nhập của các quốc gia xây dựng lò phản ứng điện hạt nhân đầu tiên, đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn chuẩn bị sang triển khai thực tế. Các quốc gia này thường đã trải qua quá trình dài xây dựng khuôn khổ pháp quy, phát triển nguồn nhân lực và thiết lập hợp tác quốc tế trước khi khởi công dự án đầu tiên.

Việc xây dựng lò phản ứng đầu tiên mang ý nghĩa chiến lược, không chỉ về mặt cung cấp điện, mà còn về chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực quốc gia và khẳng định cam kết dài hạn đối với điện hạt nhân. Tuy nhiên, WNA cũng nhấn mạnh rằng: Các dự án “lần đầu” thường đối mặt với thách thức về tiến độ, chi phí, năng lực quản lý, đòi hỏi sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ và đối tác quốc tế.

4. Các quốc gia có tiềm năng phát triển năng lượng hạt nhân:

Ngoài các quốc gia đã và đang triển khai, WNA xác định một nhóm lớn các quốc gia có tiềm năng phát triển năng lượng hạt nhân trong trung và dài hạn. Nhóm này bao gồm các quốc gia có nhu cầu điện tăng nhanh, mục tiêu khử carbon rõ ràng và năng lực thể chế đang từng bước được củng cố.

Đối với các quốc gia này, điện hạt nhân được xem là một lựa chọn chiến lược, song việc triển khai phụ thuộc vào nhiều yếu tố như khả năng huy động vốn, mức độ chấp nhận xã hội, điều kiện lưới điện và khả năng tiếp cận công nghệ phù hợp. Các công nghệ mới, đặc biệt là SMR, được WNA đánh giá là có thể hạ thấp rào cản gia nhập cho nhóm quốc gia này.

Việt Nam có nhiều đặc điểm tương đồng với nhóm quốc gia được WNA xác định là có tiềm năng phát triển năng lượng hạt nhân trong trung và dài hạn, bao gồm nhu cầu điện tăng trưởng nhanh, mục tiêu khử carbon ngày càng rõ ràng và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng. Trong bối cảnh đó, việc duy trì năng lực chuẩn bị, bao gồm thể chế, nguồn nhân lực và năng lực phân tích - đánh giá an toàn, có ý nghĩa quan trọng nhằm giữ quyền lựa chọn chiến lược trong tương lai.

5. Các quốc gia đang theo dõi và chuẩn bị cho lựa chọn năng lượng hạt nhân:

Ngoài nhóm tiềm năng rõ nét, WNA còn đề cập đến các quốc gia đang ở giai đoạn tìm hiểu, nghiên cứu, hoặc theo dõi kinh nghiệm quốc tế, chưa đưa ra quyết định chính thức về phát triển điện hạt nhân. Đối với các quốc gia này, điện hạt nhân thường được đặt trong bối cảnh đa dạng hóa nguồn năng lượng dài hạn, hoặc như một phương án dự phòng cho các kịch bản tăng trưởng nhu cầu điện cao.

Việc duy trì năng lực phân tích, tham gia các diễn đàn quốc tế, xây dựng hiểu biết nền tảng về an toàn, an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân được xem là bước chuẩn bị cần thiết, giúp các quốc gia này giữ quyền lựa chọn chiến lược trong tương lai.

Những phân tích về triển khai quốc gia dẫn tới nhu cầu đánh giá tổng thể năng lực hạt nhân toàn cầu trong dài hạn, đặc biệt hướng tới mốc năm 2050.

VI. Đánh giá tổng thể năng lực hạt nhân toàn cầu:

1. Đánh giá chung đến năm 2050:

Theo đánh giá của WNA: Năng lực điện hạt nhân toàn cầu có thể đạt khoảng 1.446 GWe vào năm 2050, vượt đáng kể mục tiêu khoảng 1.200 GWe được nêu trong Tuyên bố về tăng gấp ba lần năng lượng hạt nhân. Kịch bản này phản ánh một quỹ đạo phát triển tham vọng, nhưng khả thi, với điều kiện các cam kết chính sách hiện nay được chuyển hóa thành hành động cụ thể.

2. Vai trò của vận hành dài hạn và năng lực mới:

Kéo dài thời gian vận hành an toàn của các lò phản ứng hiện hữu có thể đóng góp hơn 1/4 tổng công suất điện hạt nhân vào năm 2050. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu điện tăng trưởng và bù đắp các lò phản ứng sẽ ngừng hoạt động, việc xây dựng năng lực mới ở quy mô lớn là không thể tránh khỏi, đặc biệt từ sau năm 2035.

3. Liên hệ và hàm ý đối với Việt Nam:

Đối với Việt Nam, những đánh giá nêu trên cho thấy điện hạt nhân đang quay trở lại như một lựa chọn chiến lược trong bối cảnh nhu cầu điện dài hạn tiếp tục tăng, các mục tiêu khử carbon ngày càng rõ ràng và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng trở nên cấp bách hơn. Kinh nghiệm quốc tế nhấn mạnh rằng: Việc chuẩn bị sớm về thể chế, nguồn nhân lực, năng lực pháp quy và truyền thông xã hội là điều kiện tiên quyết để giữ quyền lựa chọn điện hạt nhân trong tương lai.

Trong ngắn và trung hạn, Việt Nam có thể tập trung vào duy trì và nâng cao năng lực phân tích, đánh giá an toàn, theo dõi chặt chẽ sự phát triển của các công nghệ mới, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR); đồng thời lồng ghép điện hạt nhân như một phương án chiến lược trong quy hoạch năng lượng dài hạn.

Cách tiếp cận thận trọng, nhưng chủ động này phù hợp với kinh nghiệm quốc tế, cho phép Việt Nam không bị động trước các biến động dài hạn của thị trường năng lượng và công nghệ.

VII. Kết luận và khuyến nghị:

Kết luận:

Các mục tiêu công suất điện hạt nhân quốc gia đến năm 2050, theo đánh giá của WNA, không chỉ phù hợp, mà còn vượt mức mục tiêu tăng gấp ba lần công suất hạt nhân toàn cầu. Điều này phản ánh sự tương thích ngày càng rõ nét giữa mục tiêu quốc gia và yêu cầu khử carbon toàn cầu. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các tham vọng này, thế giới sẽ phải đối mặt với những thách thức chưa từng có về tốc độ xây dựng, kéo dài tuổi thọ vận hành an toàn của các lò phản ứng hiện hữu, cũng như cải cách sâu rộng về chính sách và thị trường điện.

Nếu các quốc gia thực hiện nhất quán các cam kết của mình, điện hạt nhân sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguồn năng lượng an toàn, ổn định, chi phí hợp lý và tương thích với mục tiêu phát thải ròng bằng không của nền kinh tế toàn cầu đang tăng trưởng nhanh và ngày càng được điện khí hóa.

Khuyến nghị đối với các chính phủ:

1. Thừa nhận năng lượng hạt nhân là một trụ cột quan trọng để đạt được các mục tiêu khí hậu và an ninh năng lượng trong dài hạn.

2. Tích hợp điện hạt nhân vào các chiến lược khử carbon quốc gia cùng với năng lượng tái tạo và các công nghệ carbon thấp khác.

3. Xây dựng chính sách và chiến lược công nghiệp ổn định, khả thi nhằm tạo điều kiện cho đầu tư dài hạn, phát triển nguồn nhân lực và duy trì chuỗi cung ứng.

4. Hỗ trợ các chương trình kéo dài thời gian vận hành lò phản ứng lên 60-80 năm khi đáp ứng yêu cầu an toàn.

5. Cải cách thị trường điện theo hướng bảo đảm đối xử công bằng giữa các nguồn điện carbon thấp.

6. Duy trì và từng bước củng cố năng lực quốc gia về phân tích, đánh giá an toàn và chính sách năng lượng hạt nhân như một phần của chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn.

Khuyến nghị đối với ngành công nghiệp và tài chính:

1. Áp dụng các cơ chế tài chính trung lập về công nghệ, tạo điều kiện cho điện hạt nhân tiếp cận nguồn vốn dài hạn.

2. Mở rộng năng lực sản xuất, tiêu chuẩn hóa và sản xuất hàng loạt nhằm giảm chi phí và rút ngắn thời gian xây dựng.

3. Chuẩn bị các chiến lược triển khai quy mô lớn cho giai đoạn sau năm 2035, bao gồm cả các ứng dụng phi điện của công nghệ hạt nhân.

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu đang bước vào giai đoạn quyết định, năng lượng hạt nhân nhiều khả năng sẽ tiếp tục là một trong những trụ cột không thể thiếu của hệ thống năng lượng carbon thấp đến giữa thế kỷ XXI./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM