Củng cố an ninh năng lượng Việt Nam trong kỷ nguyên rủi ro địa chính trị (Kỳ 2)

Củng cố an ninh năng lượng Việt Nam trong kỷ nguyên rủi ro địa chính trị (Kỳ 1) Trong bối cảnh rủi ro địa chính trị gia tăng và thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, Amperes (Công ty TNHH Liên danh Tài nguyên môi trường quốc tế và Hệ thống năng lượng Australia-Mekong) - đơn vị tư vấn thuộc Alluvium Group, chuyên hỗ trợ chính phủ, doanh nghiệp, cộng đồng trong chuyển dịch năng lượng công bằng và bền vững, công bố bài phân tích các tác động đến hệ thống điện Việt Nam. Trên cơ sở đó, bài viết đưa ra bốn nhóm khuyến nghị chính sách trọng tâm: Thúc đẩy đấu thầu cạnh tranh năng lượng tái tạo, phát triển điện mặt trời mái nhà, xây dựng cơ chế chi trả công suất cho nguồn linh hoạt và tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng.

Kỳ 2: (5) Các cân nhắc chính sách nhằm củng cố an ninh năng lượng Việt Nam; (6) Rủi ro của việc phản ứng chậm; Kết luận.

5. Các cân nhắc chính sách nhằm củng cố an ninh năng lượng Việt Nam:

Khuyến nghị 1: Đẩy nhanh triển khai năng lượng tái tạo thông qua hoàn thiện đấu thầu cạnh tranh:

Mặc dù Việt Nam đã bước đầu triển khai cơ chế đấu thầu dự án điện lực thông qua Luật Điện lực (sửa đổi) và các quy định bổ sung, hệ thống khung pháp lý này cần tiếp tục được hoàn thiện và phát triển đồng bộ với cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA). Việc triển khai quyết liệt các giải pháp này sẽ thúc đẩy tính hiệu quả, khuyến khích đổi mới sáng tạo; đồng thời tạo lộ trình vững chắc cho việc vận hành thị trường điện cạnh tranh (Bảng 5).

Bảng 5 - Cải cách cơ chế cho phát triển năng lượng tái tạo:

Khuyến nghị 2: Thúc đẩy triển khai điện mặt trời mái nhà:

Điện mặt trời mái nhà (RTS) đặc biệt hiệu quả để đảm bảo an ninh năng lượng, giúp giảm nhu cầu phụ tải đỉnh của hệ thống lưới điện nhờ đặc tính quy mô nhỏ và phân tán về mặt địa lý, cho phép các hộ gia đình, doanh nghiệp chủ động trong việc tự phát điện. Công ty TNHH Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cũng đã xác định RTS kết hợp với BESS là một trong những giải pháp thực tiễn để giải quyết nhu cầu phụ tải đỉnh vào chiều tối. Chỉ thị số 10/CT-TTg (tháng 3/2026) cũng đặt mục tiêu hàng năm có 10% các cơ quan công sở và hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà. Để đạt được mục tiêu này, cần xem xét triển khai các giải pháp cụ thể trong ba lĩnh vực chính sau (Bảng 6).

Bảng 6 - Các cải cách nhằm thúc đẩy triển khai điện mặt trời mái nhà:

Khuyến nghị 3: Xây dựng các điều kiện thị trường và khung pháp lý cho nguồn công suất linh hoạt và đảm bảo (firming):

Một hệ thống điện có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao đòi hỏi nguồn công suất dự phòng linh hoạt và tin cậy để khắc phục tính biến đổi của điện gió, điện mặt trời, đặc biệt là trong các giai đoạn phụ tải đỉnh và vào ban đêm. Tại Việt Nam, vai trò này cần được thực hiện thông qua sự kết hợp giữa điện khí, BESS quy mô lớn và thủy điện tích năng. Để đạt được điều này, cần triển khai đồng bộ các cải cách về thị trường, chính sách và kỹ thuật (Bảng 7).

Bảng 7 - Các cải cách nhằm huy động công suất linh hoạt và đảm bảo (firm capacity):

Khuyến nghị 4: Tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng năng lượng:

Mặc dù việc mở rộng năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ giúp Việt Nam giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, quá trình này lại chuyển dịch một phần rủi ro sang chuỗi cung ứng thiết bị và công nghệ. Để đảm bảo quá trình chuyển dịch năng lượng không trở thành một nguồn gây rủi ro mới, cần triển khai các giải pháp đồng bộ trên cả hai phương diện này (Bảng 8).

Bảng 8 - Cải cách để đa dạng hóa chuỗi cung ứng:

Bốn lĩnh vực cải cách nói trên tạo thành một chương trình nghị sự chính sách nhất quán và tương hỗ lẫn nhau. Phát triển các cơ chế đấu thầu trong thị trường điện cạnh tranh giúp tối ưu hóa chi phí cho nguồn công suất mới; điện mặt trời mái nhà giúp lan tỏa khả năng tự chủ an ninh năng lượng đến hàng triệu hộ gia đình và doanh nghiệp; cơ chế chi trả công suất cho nguồn linh hoạt đảm bảo tính tin cậy khi năng lượng tái tạo tăng quy mô; và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng đảm bảo rằng, bản thân quá trình chuyển dịch không trở thành một nguồn rủi ro mới.

Hình 5 - Tóm lược các khuyến nghị nhằm đổi mới chương trình nghị sự về an ninh năng lượng của Việt Nam

6. Rủi ro của việc phản ứng chậm:

Cuộc khủng hoảng Iran không đơn thuần là một sự gián đoạn tạm thời có thể xử lý xong khi eo biển mở cửa trở lại. Đây là một tín hiệu cảnh báo. Đang có một sự đồng thuận ngày càng lớn giữa các tổ chức tư vấn năng lượng hàng đầu như IEA, IEEFA và Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia (CCGEP) rằng: Mức bù rủi ro địa chính trị (geopolitical risk premium) đối với nhiên liệu hóa thạch sẽ không thể quay về mức trước khủng hoảng ngay cả khi hoạt động vận tải biển được khôi phục. Như chuyên gia Jason Bordoff và các cộng sự tại CCGEP đã lưu ý, một khi những điểm nghẽn như eo biển Hormuz bị “vũ khí hóa”, thị trường sẽ vĩnh viễn định giá lại các rủi ro liên quan [7].

Đối với Việt Nam, việc chậm trễ triển khai chuyển dịch năng lượng sẽ dẫn đến những chi phí cộng dồn hệ lụy. Mỗi năm trì hoãn phát triển năng lượng tái tạo đồng nghĩa với việc tiếp tục chịu rủi ro từ nhập khẩu LNG với mức giá hiện đã cao hơn đáng kể so với trước xung đột. Điều này gây áp lực liên tục lên tỷ giá đồng Việt Nam khi chi phí nhập khẩu tăng cao; đồng thời đe dọa năng lực cạnh tranh công nghiệp do chi phí năng lượng biến động khó lường. Quan trọng hơn, nó khiến hệ thống luôn ở trạng thái dễ bị tổn thương trước những cú sốc tiếp theo - dù là từ khí hậu, địa chính trị hay biến động thị trường - những sự kiện có khả năng xảy ra cao trong thời gian tới.

Các quốc gia hành động nhanh chóng sẽ gặt hái được những lợi thế mang tính cấu trúc. Tây Ban Nha, nhờ đầu tư mạnh mẽ vào điện gió, mặt trời, hiện đang hưởng mức giá điện thấp hơn các nước láng giềng châu Âu phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. (Mặc dù câu chuyện của Tây Ban Nha cũng cho thấy tầm quan trọng của việc củng cố sức mạnh hệ thống điện (system strength) và nâng cao các yêu cầu kỹ thuật để cải thiện sự kém hỗ trợ ổn định của các nguồn điện dựa trên biến tần được sản xuất giai đoạn trước).

Tương tự, bang Nam Úc đã chuyển đổi từ một hệ thống điện phụ thuộc vào than đá thành đơn vị dẫn đầu toàn cầu về năng lượng tái tạo. Bằng cách kết hợp điện gió, điện mặt trời với hệ thống lưu trữ quy mô lớn, họ đã tiến tới một hệ thống bền bỉ hơn, dần thoát ly khỏi sự biến động giá cả của các mô hình nhiên liệu hóa thạch truyền thống. Việc Trung Quốc đẩy nhanh điện hóa lĩnh vực giao thông và năng lượng tái tạo cũng đã giúp quốc gia này giảm thiểu đáng kể rủi ro trước các cú sốc giá dầu và LNG.

Việt Nam hoàn toàn có nguồn lực, chuyên môn và các điều kiện thị trường để theo đuổi lộ trình này. Đây chính là thời điểm then chốt để xây dựng một hệ thống năng lượng an ninh hơn trước khi những cú sốc tiếp theo ập đến.

Kết luận:

Xung đột giữa Mỹ - Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz đã đưa ra minh chứng rõ ràng nhất về tính dễ bị tổn thương trong an ninh năng lượng của Việt Nam. Ngành điện, năng lực lọc hóa dầu, nguồn cung nhiên liệu giao thông và sự ổn định kinh tế của quốc gia đều đang phải đối mặt với những cú sốc từ thị trường nhiên liệu hóa thạch toàn cầu. Và cuộc khủng hoảng hiện tại chắc chắn không phải là cú sốc cuối cùng mà Việt Nam phải đối diện.

Tin tốt là các giải pháp đã sẵn sàng, có khả năng triển khai nhanh chóng và hiện là lựa chọn tối ưu nhất về chi phí: Đẩy nhanh lắp đặt điện mặt trời mái nhà và quy mô lớn, kết hợp với BESS; đồng thời được hỗ trợ bởi các cải cách chính sách và thị trường cần thiết để khơi thông nguồn vốn đầu tư tư nhân. Chiến lược này không chỉ giảm thiểu rủi ro của Việt Nam trước cuộc khủng hoảng hiện tại và tương lai, mà còn mang lại chi phí điện thấp hơn, cải thiện khả năng tiếp cận năng lượng; đồng thời xây dựng một hệ thống điện bền vững và kiên cường hơn trong dài hạn.

Ngay cả khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại, tổ hợp các rủi ro về khí hậu, kinh tế và địa chính trị tác động đến nguồn cung nhiên liệu hóa thạch toàn cầu sẽ chỉ ngày càng trầm trọng hơn. Chương trình nghị sự về an ninh năng lượng của Việt Nam phải được xây dựng dựa trên thực tế đó, và năng lượng tái tạo chính là công cụ mạnh mẽ nhất để thực hiện mục tiêu này./.

NHÓM TÁC GIẢ: TRẦN HUỲNH NGỌC, TAREK KETELSEN, KHA NGUYỄN, LOAN LƯƠNG, BECKY-JAY HARRINGTON

Tài liệu tham khảo:

[1] Institute for Energy Economics and Financial Analysis, “Iran tensions underscore the urgency of Asia’s renewables pivot for macroeconomic stability,” March 2026. [Online]. Available: https://ieefa.org/resources/iran-tensions-underscore-urgency-asias-renewables-pivot-macroeconomic-stability.

[2] International Energy Agency, “Coal mid-year update 2025,” 2025. [Online]. Available: https://www.iea.org/reports/coal-mid-year-update-2025/trade.

[3] National System and Market Operator (NSMO), “Hệ thống điện Việt Nam (Vietnam power system),” [Online]. Available: https://www.nsmo.vn/HeThongDien. [Accessed April 2026].

[4] Vietnam Customs, “Vietnam’s goods export and import situation in December and 2025.,” Jan 2026. [Online]. Available: https://www.customs.gov.vn/index.jsp?

[5] Báo Pháp Luật, “Áp lực cung ứng điện mùa khô 2026 gia tăng trước nguy cơ nắng nóng cực đoan [Power supply pressure in the 2026 dry season amid extreme heat risk].,” [Online]. Available: https://plo.vn/ap-luc-cung-ung-dien-mua-kho-2026-gia-tang-truoc-nguy-co-nang-nong-cuc-.

[6] Reuters, “Exclusive: Vingroup proposes scrapping LNG-powered plant plan for renewables amid Iran war, document shows.,” 2026.

[7] Future of Electricity - Vietnam (FE-V) program, “Harnessing the power of distributed energy resources in Vietnam,” 2024. [Online]. Available: https://www.fe-vietnam.info/.

[8] T. E. K. Show, “How bad could the Iran oil crisis get?,” March 2026. [Online]. Available: [Audio podcast]. Spotify. https://open.spotify.com/episode/1TRZgqibMpsIPx9SczsQR2.

[9] P. M. o. Vietnam, “Decision No. 768/QD-TTg approving the Adjustment of the National Power Development Plan for the 2021–2030 period, with a vision to 2050,” Hanoi, 2025.

[10] Tạp chí Năng lượng Việt Nam, “Tập đoàn Điện lực Việt Nam năm 2022 - Thử thách hướng phát triển,” 1 2023. [Online]. Available: https://nangluongvietnam.vn/tap-doan-dien-luc-viet-nam-nam-2022-thu-thach-huong-phat-trien-30102.html.