“Nguồn điện đầu tiên” có chi phí thấp nhất, sạch nhất của Việt Nam

Dự phòng công suất đang thu hẹp và điểm giới hạn vận hành hệ thống điện Việt Nam Khác với giai đoạn 2022-2023, nguy cơ lớn nhất của hệ thống điện Việt Nam hiện nay không còn là thiếu sản lượng điện, mà là suy giảm dự phòng công suất trong các thời điểm phụ tải cực đại. Đây chính là bài toán trung tâm của an ninh điện mùa hè 2026 và những năm tới, khi tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện đang vượt xa tốc độ bổ sung các nguồn điện nền quy mô lớn. Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Áp lực cung ứng điện:

Theo các bản tin dự báo khí hậu mùa mới nhất, hiện tượng El Niño đã chính thức quay trở lại và có khả năng kéo dài trong thời gian tới. Điều này đồng nghĩa với nguy cơ xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt hơn, lượng mưa suy giảm và tình trạng hạn hán có thể diễn ra tại nhiều khu vực trên cả nước. Đối với hệ thống điện Việt Nam, tác động của El Niño không chỉ thể hiện ở việc nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh, đặc biệt là phụ tải điều hòa không khí trong mùa hè, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng huy động công suất từ nguồn thủy điện. Khi lượng nước về hồ giảm, công suất khả dụng của các nhà máy thủy điện suy giảm đáng kể, buộc hệ thống phải tăng huy động các nguồn nhiệt điện than, khí, hoặc dầu với chi phí cao hơn.

Kinh nghiệm từ các mùa khô gần đây cho thấy: Mỗi khi El Niño xuất hiện kéo dài, bài toán vận hành hệ thống điện trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi duy trì dự phòng công suất lớn hơn và làm gia tăng chi phí của toàn hệ thống. Áp lực càng lớn hơn khi nhiều dự án nguồn điện, lưới điện quan trọng trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đặc biệt là các dự án điện khí LNG, điện gió ngoài khơi, thủy điện tích năng, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) và một số công trình truyền tải điện vẫn đang gặp khó khăn trong quá trình chuẩn bị đầu tư, thu xếp vốn, hoàn thiện thủ tục pháp lý.

Điều đó cho thấy bài toán bảo đảm điện trong giai đoạn tới không thể chỉ dựa vào việc phát triển thêm nguồn điện mới, mà còn phải khai thác hiệu quả hơn nguồn năng lượng đang được sử dụng.

“Nguồn điện đầu tiên”:

Trên thế giới, khái niệm First Fuel (nguồn năng lượng đầu tiên) đã được nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế sử dụng để chỉ phần năng lượng tiết kiệm được thông qua các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Khác với việc xây dựng một nhà máy điện mới thường cần nhiều năm chuẩn bị và nguồn vốn đầu tư rất lớn, các giải pháp tiết kiệm năng lượng có thể triển khai ngay và tạo hiệu quả trong thời gian ngắn với chi phí thấp hơn đáng kể. Mỗi kWh điện được tiết kiệm không chỉ giúp giảm chi phí cho người sử dụng, mà còn đồng nghĩa với việc giảm nhu cầu đầu tư nguồn điện mới, giảm tiêu thụ nhiên liệu cho phát điện, giảm áp lực lên hệ thống truyền tải điện và cắt giảm phát thải khí nhà kính. Từ góc độ kinh tế, đây là “nguồn điện” có chi phí thấp nhất. Từ góc độ môi trường, đây là “nguồn điện” sạch nhất. Và từ góc độ an ninh năng lượng, đây là “nguồn điện” có thể huy động nhanh nhất.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia hiện nay không còn xem tiết kiệm năng lượng là một giải pháp hỗ trợ, mà đã coi đây là một nguồn tài nguyên năng lượng chiến lược, được tích hợp trong các quy hoạch và chính sách năng lượng quốc gia.

Dư địa rất lớn:

Sau hơn 15 năm triển khai Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, tiềm năng tiết kiệm năng lượng vẫn còn rất lớn ở hầu hết các lĩnh vực.

Trong khu vực công nghiệp - lĩnh vực tiêu thụ hơn một nửa tổng năng lượng của cả nước - nhiều nghiên cứu cho thấy khả năng tiết kiệm năng lượng có thể đạt từ 10-20%, thậm chí cao hơn đối với các ngành sử dụng nhiều năng lượng, nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ, tự động hóa và quản trị năng lượng hiện đại.

Đối với lĩnh vực xây dựng, dư địa còn lớn hơn. Các tòa nhà văn phòng, khách sạn, trung tâm thương mại, sân bay, nhà ga, công trình công cộng có thể cắt giảm đáng kể mức tiêu thụ điện thông qua tối ưu hóa thiết kế kiến trúc, hệ thống điều hòa không khí, chiếu sáng và quản lý vận hành. Nhiều nghiên cứu cho thấy tiềm năng tiết kiệm điện trong nhóm công trình này có thể đạt khoảng 35-40%.

Ở khu vực dân dụng, việc thay thế các thiết bị hiệu suất thấp bằng thiết bị hiệu suất cao kết hợp với thay đổi hành vi sử dụng điện cũng có thể tạo ra hiệu quả đáng kể trong việc giảm phụ tải đỉnh của hệ thống điện.

Việc Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2025 được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực thể chế để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên đặc biệt này.

Vì sao kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng?

Mặc dù Việt Nam đã triển khai nhiều chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, song kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Một trong những nguyên nhân là hoạt động tiết kiệm năng lượng trong thời gian dài vẫn chủ yếu dựa vào tuyên truyền, vận động, trong khi các động lực kinh tế và tín hiệu thị trường chưa thực sự đủ mạnh để tạo ra sự thay đổi sâu rộng về hành vi sử dụng năng lượng. Bên cạnh đó, công tác truyền thông thường tập trung vào các đợt cao điểm nắng nóng, hoặc những thời điểm xuất hiện nguy cơ thiếu điện, thay vì xây dựng nhận thức lâu dài rằng: Tiết kiệm năng lượng là một giải pháp đầu tư mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp cho người sử dụng và cho toàn bộ nền kinh tế.

Đối với nhiều hộ tiêu dùng, chi phí năng lượng chưa thực sự trở thành áp lực đủ lớn để thúc đẩy thay đổi hành vi. Đối với không ít doanh nghiệp, chi phí năng lượng vẫn chưa được xem là một yếu tố chiến lược trong nâng cao năng lực cạnh tranh. Điều đó cho thấy bên cạnh hoàn thiện khung pháp lý, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới phương thức truyền thông, tăng cường các công cụ kinh tế và thúc đẩy việc hình thành văn hóa sử dụng năng lượng hiệu quả trong toàn xã hội.

Từ tiết kiệm điện, đến quản lý nhu cầu điện:

Xu hướng của ngành điện hiện đại không còn chỉ tập trung vào phát triển nguồn cung, mà đang chuyển mạnh sang quản lý đồng thời cả nguồn cung và nhu cầu sử dụng điện. Trong bối cảnh chi phí đầu tư hệ thống điện ngày càng lớn, các chương trình quản lý nhu cầu điện (DSM) và điều chỉnh phụ tải (DR) đang trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.

Thực tế cho thấy chỉ cần một tỷ lệ nhất định khách hàng dịch chuyển phụ tải khỏi các khung giờ cao điểm, hoặc tham gia các chương trình điều chỉnh phụ tải, hệ thống điện có thể giảm đáng kể nhu cầu đầu tư công suất đỉnh. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong những đợt nắng nóng kéo dài, khi phụ tải tăng đột biến trong thời gian ngắn, nhưng lại đòi hỏi hệ thống phải duy trì lượng công suất dự phòng rất lớn.

Nói cách khác, mỗi MW công suất được cắt giảm thông qua DSM, DR, hoặc các giải pháp tiết kiệm năng lượng thực chất cũng có giá trị tương đương một MW công suất phát điện mới được bổ sung vào hệ thống.

Một trụ cột của an ninh năng lượng quốc gia:

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy an ninh năng lượng bền vững luôn dựa trên ba trụ cột đồng thời: Bảo đảm nguồn cung, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và quản lý nhu cầu tiêu thụ. Đối với Việt Nam, điều này càng có ý nghĩa khi nhu cầu đầu tư cho ngành điện trong giai đoạn tới lên tới hàng trăm tỷ USD. Mỗi phần trăm điện năng tiết kiệm được không chỉ giúp giảm chi phí cho nền kinh tế, mà còn làm giảm áp lực đầu tư vào nguồn điện, lưới điện và hạ tầng nhiên liệu.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, El Niño quay trở lại và quá trình chuyển dịch năng lượng đang được đẩy nhanh trên phạm vi toàn cầu, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên chiến lược của quốc gia.

Kết luận:

Nếu phát triển nguồn điện mới là giải pháp tăng cung, thì tiết kiệm năng lượng chính là giải pháp giảm cầu hiệu quả nhất. Trong nhiều trường hợp, đây cũng là “nguồn điện” có chi phí thấp nhất, sạch nhất và có thể huy động nhanh nhất.

Việc Bộ Công Thương tổ chức tọa đàm “Tiết kiệm năng lượng cần sự chung tay của toàn xã hội” vào thời điểm hiện nay phát đi một thông điệp quan trọng: Bảo đảm an ninh năng lượng không còn là nhiệm vụ riêng của ngành điện, mà cần sự tham gia của toàn xã hội - từ cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp sản xuất, chủ đầu tư các công trình xây dựng, cho tới từng hộ gia đình sử dụng điện.

Trong ngắn hạn, tiết kiệm năng lượng giúp giảm áp lực cung ứng điện trước những rủi ro từ thời tiết cực đoan và sự chậm trễ của một số dự án nguồn điện. Trong dài hạn, đây là giải pháp giúp giảm nhu cầu đầu tư hàng chục tỷ USD cho hệ thống điện, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và hỗ trợ thực hiện các cam kết giảm phát thải. Bởi xét đến cùng, nguồn điện rẻ nhất không phải là nguồn điện được xây dựng thêm, mà là nguồn điện không phải sản xuất ra nhờ sử dụng năng lượng hiệu quả hơn. Trong khi một nhà máy điện mới cần nhiều năm để xây dựng thì “nhà máy điện tiết kiệm năng lượng” có thể được hình thành ngay từ hôm nay bằng những thay đổi trong công nghệ, quản trị và hành vi sử dụng năng lượng. Đây chính là nguồn điện nhanh nhất, rẻ nhất và bền vững nhất mà Việt Nam có thể huy động trong bối cảnh El Niño quay trở lại, nhu cầu điện tiếp tục tăng cao và quá trình hiện thực hóa Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đang đứng trước nhiều thách thức./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2025): Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

2. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quyết định số 768/QĐ-TTg ngày 15/4/2025 phê duyệt Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

3. Bộ Công Thương (2024-2026): Các báo cáo về tình hình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, chương trình DSM và DR.

4. Bản tin dự báo xu thế thời tiết, khí hậu từ tháng 6 đến tháng 12/2026 của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, ngày 15/6/2026.

5. Các chuyên đề về an ninh năng lượng, tiết kiệm năng lượng, DSM/DR, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và chuyển dịch năng lượng đăng trên Tạp chí Năng lượng Việt Nam giai đoạn 2024-2026.