Cung cấp điện mùa cao điểm và kịch bản cực đoan trong trạng thái không bình thường của thời tiết

Bài toán an ninh năng lượng Việt Nam năm 2026 - Nhìn từ dự báo thời tiết và bất ổn ở Trung Đông Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia: 2026 có thể tiếp tục là một năm thời tiết diễn biến phức tạp, với nguy cơ xuất hiện nhiều đợt nắng nóng kéo dài và lượng mưa thiếu hụt tại một số khu vực. Trong khi đó, nhu cầu điện của nền kinh tế Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao, còn thị trường năng lượng thế giới lại tiềm ẩn nhiều biến động do căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là các xung đột tại Trung Đông có thể làm gia tăng giá dầu và khí. Trong bối cảnh đó, những biến động đồng thời của thời tiết, phụ tải điện và chi phí nhiên liệu đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác vận hành hệ thống điện. Việc nhận diện sớm các xu thế khí hậu và xây dựng các kịch bản vận hành phù hợp sẽ là yếu tố quan trọng giúp bảo đảm an ninh cung cấp điện cho Việt Nam trong năm 2026 và những năm tiếp theo. (Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam).

Chu kỳ El Niño và tín hiệu cảnh báo từ Nam bộ:

Thực tế thời tiết diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh Nam bộ trong những ngày qua không chỉ là một đợt nắng nóng thông thường. Nhiệt độ phổ biến 36-38°C, có nơi lên tới 39°C, đi kèm với độ ẩm thấp và bức xạ nhiệt cao, đang phản ánh rõ một xu thế thời tiết khắc nghiệt hơn.

Điều đáng lo ngại không nằm ở mức nhiệt tuyệt đối, mà ở độ kéo dài của chu kỳ. Nếu El Niño hình thành từ tháng 7, Việt Nam có thể sẽ phải đối mặt với một giai đoạn 6-9 tháng liên tục thiếu hụt nguồn nước. Điều này phá vỡ quy luật vận hành quen thuộc của hệ thống điện - nơi các hồ thủy điện thường có “khoảng nghỉ” để tích nước sau mùa khô.

Một khi “khoảng nghỉ” này biến mất, hệ thống điện sẽ chuyển sang trạng thái vận hành liên tục trong điều kiện bất lợi, và đó chính là “điểm khởi đầu của mọi rủi ro”.

Cú sốc địa chính trị - Khi giá nhiên liệu không còn là biến số ổn định:

Nếu như trước đây, bài toán cung ứng điện chủ yếu chịu tác động từ yếu tố nội tại, thì nay, một biến số bên ngoài đang chi phối ngày càng mạnh: Địa chính trị.

Cuộc xung đột giữa Hoa Kỳ và Israel với Iran không chỉ là vấn đề an ninh khu vực, mà đã trở thành yếu tố định hình lại thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu, khí và than không còn vận động theo logic kinh tế thuần túy, mà bị dẫn dắt bởi rủi ro gián đoạn nguồn cung.

Hệ quả là một chuỗi phản ứng dây chuyền: Giá dầu tăng kéo giá khí tăng, giá khí tăng kéo theo giá than cũng tăng. Trong bối cảnh đó, giả định về “nguồn thay thế” với chi phí chấp nhận được không còn chắc chắn. Điều này khiến mọi kịch bản vận hành hệ thống điện phải đối mặt với một biến số mới: Giá nhiên liệu không còn ổn định.

Áp lực từ thực tế - Bài học gần đây, nhưng chưa được hấp thụ đầy đủ:

Năm 2023 đã để lại một bài học đắt giá khi miền Bắc thiếu hụt tới 4.900 MW trong những ngày nắng nóng cao điểm. Tuy nhiên, điều cần nhìn nhận thẳng thắn là bài học này chưa được “nội hóa” đầy đủ thành năng lực dự phòng của hệ thống.

Khi đó, El Niño chưa kéo dài, các hồ thủy điện vẫn có khả năng phục hồi từng phần, và hệ thống vẫn còn “dư địa xoay xở”. Nếu kịch bản lần này kéo dài gấp đôi, những dư địa đó sẽ không còn tồn tại.

Vấn đề không phải là hệ thống có thể chịu đựng một cú sốc hay không, mà là “có thể chịu đựng bao lâu” khi cú sốc kéo dài.

Khi các hồ thủy điện cạn nước - Bài toán chi phí trở thành trung tâm:

Trong cấu trúc hệ thống điện Việt Nam, thủy điện không chỉ là nguồn năng lượng, mà còn là “bộ đệm chi phí”. Khi bộ đệm này suy giảm, toàn bộ cấu trúc chi phí của hệ thống sẽ thay đổi.

Với mức giá thành chỉ từ 600-1.110 đồng/kWh, thủy điện giúp giữ mặt bằng giá điện ở mức hợp lý. Nhưng khi sản lượng điện năng huy động từ thủy điện giảm 20-40%, hệ thống buộc phải chuyển sang các nguồn có chi phí cao hơn nhiều.

Theo Trung tâm Phân tích - Công ty Cổ phần Chứng khoán SSI: Giá điện thị trường có thể tăng gần 30% trong kịch bản El Niño kéo dài.

Điều đáng nói là chi phí tăng không còn mang tính biên, mà có thể trở thành “trạng thái chi phí mới”, nếu tình trạng thiếu nước kéo dài.

Chính phủ và EVN - Xử lý bài toán kép trong điều kiện bất định:

Trước bối cảnh đó, Bộ Công Thương đã yêu cầu xây dựng các kịch bản vận hành, trong đó có kịch bản cực đoan. Đây là một bước tiến về tư duy, nhưng điều quan trọng hơn là cách triển khai trong thực tế.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã chủ động hơn trong chuẩn bị nguồn nhiên liệu và tổ chức vận hành. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng: Trong một thị trường nhiên liệu biến động mạnh, việc “mua sớm” không đồng nghĩa với “mua rẻ”, mà chỉ giúp giảm rủi ro thiếu hụt. Do đó, bài toán đặt ra không phải là tối ưu chi phí trong từng thời điểm, mà là “quản trị rủi ro tổng thể của hệ thống”.

Từ ứng phó ngắn hạn, đến chuyển đổi dài hạn:

Những gì đang diễn ra cho thấy rõ một thực tế: Hệ thống điện Việt Nam không thể tiếp tục phụ thuộc lớn vào các nguồn dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và địa chính trị.

Việc điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII là bước đi đúng hướng, nhưng thách thức nằm ở tốc độ triển khai. Điểm cốt lõi không chỉ là tăng công suất, mà là thay đổi cấu trúc nguồn điện theo hướng giảm phụ thuộc vào thủy điện, cùng nhiên liệu nhập khẩu; đồng thời phát triển mạnh các nguồn năng lượng tái tạo và tăng tốc phát triển điện hạt nhân. Đây là bước chuyển mang tính chiến lược nhằm tăng khả năng chống chịu của hệ thống trước các cú sốc kép từ khí hậu và địa chính trị. Nếu quá trình chuyển dịch năng lượng không được đẩy nhanh, các rủi ro hiện tại sẽ tiếp tục lặp lại với quy mô lớn hơn.

Quản lý phụ tải - Từ giải pháp phụ trợ, thành trụ cột vận hành:

Trong bối cảnh hiện nay, quản lý phụ tải không còn là giải pháp hỗ trợ, mà phải trở thành một trụ cột của hệ thống điện. Việc điều chỉnh nhu cầu tiêu thụ, đặc biệt trong giờ cao điểm, có thể mang lại hiệu quả tương đương với việc bổ sung một nguồn phát điện mới, nhưng với chi phí thấp hơn nhiều. Đây chính là “nguồn điện thứ 5” - không hữu hình, nhưng có vai trò ngày càng quan trọng.

Chấp nhận chi phí cao hơn, nhưng không đánh đổi an toàn hệ thống:

Một thực tế cần được nhìn nhận rõ ràng: Trong kịch bản cực đoan, chi phí phát điện tăng là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc chi phí tăng, mà ở cách kiểm soát và phân bổ chi phí đó.

An toàn hệ thống phải là ưu tiên cao nhất. Trong những thời điểm căng thẳng, việc cắt điện luân phiên, dù không mong muốn, vẫn là một công cụ cần thiết để tránh rủi ro lớn hơn - đó là mất ổn định hệ thống trên diện rộng.

Kết luận:

Hệ thống điện Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mà các giả định “bình thường” không còn phù hợp. Khi El Niño kéo dài và địa chính trị biến động, việc xây dựng kịch bản cực đoan không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc để bảo đảm an ninh năng lượng.

Vấn đề cốt lõi không chỉ là có đủ điện, mà là khả năng vận hành hệ thống ổn định trong một thế giới ngày càng bất định - nơi mọi biến số đều có thể thay đổi nhanh hơn dự báo./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Công Thương (2026): Chỉ thị số 01/CT-BCT ngày 15/02/2026 về bảo đảm cung cấp điện mùa khô và các tháng cao điểm năm 2026.

2. EVN (2026): Quyết định số 126/QĐ-EVN ngày 20/01/2026 về thành lập Ban Chỉ đạo cung ứng điện năm 2026.

3. Thời tiết năm 2026, bất ổn khu vực Trung Đông và bài toán an ninh năng lượng Việt Nam. NangluongVietNam online. 07:12 | 12/03/2026

4. SSI Research (2025–2026), Trung tâm Phân tích, Công ty Cổ phần Chứng khoán SSI. Báo cáo triển vọng ngành điện Việt Nam.

5. Ngày 15/4/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 768/QĐ-TTg Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.