Khung giá phát điện cho năng lượng mặt trời (trên mặt đất, mặt nước) có tích hợp BESS và nội dung câu hỏi của EVN

Tiêu chuẩn quốc gia cho pin lưu trữ năng lượng - Phân tích bối cảnh và cách tiếp cận của Việt Nam Trong bối cảnh hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) được xem là “mắt xích” quan trọng của quá trình chuyển dịch năng lượng, các yêu cầu về an toàn môi trường và vận hành đang trở thành vấn đề mang tính chiến lược. Việc ban hành TCVN 14499-4-3:2025 không chỉ bổ sung khung tiêu chuẩn kỹ thuật cho BESS tại Việt Nam, mà còn cho thấy tư duy quản lý đã bắt đầu chuyển từ “khuyến khích công nghệ”, sang “quản trị rủi ro công nghệ” đối với một loại hạ tầng năng lượng mới có mức độ ảnh hưởng ngày càng lớn tới hệ thống điện quốc gia. Phân tích của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

EVN thực sự đang lo ngại điều gì?

Thông tin kiến nghị của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) gửi Cục Điện lực, Bộ Công Thương về phương án xây dựng khung giá phát điện năm 2026 cho các nhà máy điện mặt trời mặt đất và điện mặt trời nổi có tích hợp BESS có thể khiến nhiều người hiểu rằng: EVN đang nghi ngờ vai trò của công nghệ lưu trữ điện. Tuy nhiên, đọc kỹ nội dung kiến nghị cho thấy điều EVN quan tâm không phải là khía cạnh kỹ thuật của BESS, mà là giá trị kinh tế của nó.

Theo phương án tính toán, chi phí đầu tư hệ thống pin lưu trữ sẽ được đưa vào tổng mức đầu tư của dự án, làm tăng vốn đầu tư và đẩy khung giá phát điện cao hơn so với các dự án điện mặt trời không có BESS. Trong khi đó, BESS không tạo ra điện năng mới. Chức năng chính của hệ thống này là lưu trữ điện vào thời điểm thừa nguồn và phát điện trở lại vào thời điểm cần thiết. Điều đó dẫn đến một câu hỏi hoàn toàn hợp lý từ phía EVN: Nếu hệ thống điện phải trả giá cao hơn cho điện mặt trời có lưu trữ thì lợi ích thu được là gì? Những lợi ích đó có đủ lớn để bù đắp phần chi phí tăng thêm hay không? Đây chính là lý do EVN đề nghị Bộ Công Thương đánh giá đầy đủ hơn về hiệu quả đầu tư, cơ chế vận hành, trách nhiệm của các bên liên quan và nhu cầu triển khai thực tế trước khi đưa chi phí lưu trữ vào khung giá phát điện.

Nói cách khác, EVN không đặt câu hỏi về sự cần thiết của BESS. EVN đang đặt câu hỏi về cách xác định và phân bổ giá trị kWh mà BESS mang lại cho hệ thống điện tại từng thời điểm trong ngày.

Câu hỏi của EVN hoàn toàn có cơ sở:

Từ góc độ của đơn vị mua điện và bán lại cho khách hàng, EVN có trách nhiệm xem xét mọi yếu tố có thể làm tăng chi phí cung cấp điện cho nền kinh tế. Nếu một dự án điện mặt trời có BESS được hưởng mức giá phát điện cao hơn, nhưng những giá trị mà hệ thống điện nhận được không rõ ràng, hoặc không thể lượng hóa, thì phần chi phí bổ sung đó cuối cùng vẫn sẽ được phân bổ cho khách hàng thông qua giá điện. Trong khi đó, Việt Nam hiện chưa có cơ chế thị trường hoàn chỉnh cho các chi phí dịch vụ mà BESS có thể cung cấp như điều tần, điều áp, dự phòng công suất, hay cân bằng hệ thống. Điều này dẫn tới một thực tế là phần lớn chi phí đầu tư lưu trữ hiện nay chỉ có thể được thu hồi thông qua giá bán điện. Vì vậy, việc EVN yêu cầu làm rõ giá trị kinh tế của BESS trước khi xây dựng khung giá phát điện là một yêu cầu có cơ sở cả về kỹ thuật, lẫn kinh tế.

Nhưng hiệu quả dự án chưa phản ánh đầy đủ hiệu quả hệ thống:

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn từ phạm vi một dự án điện mặt trời riêng lẻ thì có thể bỏ qua những giá trị mà BESS mang lại cho toàn bộ hệ thống điện. Đây chính là điểm khác biệt giữa hiệu quả dự án và hiệu quả hệ thống.

Đối với dự án, pin lưu trữ là một khoản đầu tư làm tăng chi phí. Đối với hệ thống điện, pin lưu trữ có thể giúp giảm chi phí vận hành, giảm nhu cầu đầu tư nguồn điện phủ đỉnh và nâng cao khả năng tích hợp năng lượng tái tạo.

Nói cách khác, chi phí phát sinh nằm ở cấp độ dự án, nhưng giá trị mang lại được phân bổ ở cấp độ hệ thống. Chính vì vậy, nếu chỉ đánh giá BESS bằng các chỉ tiêu tài chính truyền thống của một dự án phát điện thì rất khó phản ánh đầy đủ giá trị thực của công nghệ này.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đang làm nổi bật giá trị hệ thống của BESS:

Câu chuyện càng trở nên đáng chú ý hơn khi đặt trong bối cảnh thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Theo định hướng phát triển nguồn điện đến năm 2030, công suất điện mặt trời dự kiến tiếp tục tăng mạnh so với hiện nay. Bên cạnh đó, cơ chế khuyến khích điện mặt trời mái nhà (tự sản xuất, tự tiêu thụ) cũng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy sự phát triển của nguồn điện phân tán trên phạm vi rộng. Điều này đồng nghĩa với việc tỷ trọng các nguồn điện biến đổi, phụ thuộc thời tiết sẽ ngày càng lớn trong hệ thống điện quốc gia. Khi tỷ trọng điện mặt trời tăng cao, hệ thống điện không chỉ cần thêm nguồn phát, mà còn cần thêm khả năng điều tiết và cân bằng công suất giữa các thời điểm trong ngày. Vào buổi trưa, điện mặt trời có thể phát ở mức rất cao. Nhưng vào cuối buổi chiều và đầu giờ tối - thời điểm phụ tải tăng mạnh - sản lượng điện mặt trời giảm mạnh và không còn huy động được khi không còn ánh mặt trời.

Thực tiễn đã cho thấy: Khoảng cách giữa thời điểm phát điện và thời điểm tiêu thụ điện ngày càng trở thành thách thức lớn đối với công tác vận hành hệ thống và giá trị một kWh theo thời điểm tiêu thụ cũng khác nhau. Trong bối cảnh đó, giá trị lớn nhất của BESS không nằm ở việc tạo ra thêm điện năng, mà ở khả năng dịch chuyển điện năng từ thời điểm dư thừa sang thời điểm thiếu hụt, giảm giá thành cung cấp điện của hệ thống theo thời điểm. Đây là giá trị mà các mô hình tài chính dự án khó phản ánh, nhưng lại có ý nghĩa rất lớn đối với vận hành hệ thống điện.

Bài toán cần giải không phải là công nghệ, mà là cơ chế định giá theo giá trị kWh mang lại theo thời điểm:

Công nghệ lưu trữ điện đang phát triển rất nhanh và chi phí đầu tư có xu hướng tiếp tục giảm trong những năm tới. Tuy nhiên, công nghệ không phải là rào cản lớn nhất đối với sự phát triển của BESS tại Việt Nam. Điểm nghẽn hiện nay nằm ở chỗ chưa có cơ chế lượng hóa và thanh toán đầy đủ cho những giá trị mà BESS mang lại. Một hệ thống lưu trữ giúp giảm bao nhiêu công suất nguồn điện phủ đỉnh phải đầu tư? Giúp giảm bao nhiêu sản lượng điện tái tạo bị cắt giảm? Giúp nâng cao độ tin cậy cung cấp điện ở mức nào? Những lợi ích đó sẽ được quy đổi thành giá trị kinh tế ra sao?... Đây mới là những câu hỏi cần được trả lời.

Ở góc độ này, kiến nghị của EVN thực chất là yêu cầu xây dựng cơ sở kinh tế đủ rõ ràng trước khi chuyển các chi phí lưu trữ thành giá điện mà hệ thống phải chi trả.

Kết luận:

Kiến nghị của EVN về hiệu quả của điện mặt trời có tích hợp pin lưu trữ không nên được hiểu là sự hoài nghi đối với công nghệ BESS. Ngược lại, đó là yêu cầu cần thiết nhằm xác định rõ giá trị kinh tế của một công nghệ được kỳ vọng sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống điện tương lai.

Nếu nhìn ở cấp độ dự án, việc bổ sung pin lưu trữ có thể làm tăng chi phí đầu tư và giảm hiệu quả tài chính. Nhưng nếu nhìn ở cấp độ hệ thống điện quốc gia, BESS lại có khả năng tạo ra những giá trị mà các chỉ tiêu tài chính của dự án không phản ánh đầy đủ. Vì vậy, câu hỏi mà EVN đặt ra cũng chính là câu hỏi mà ngành điện Việt Nam cần sớm trả lời trong quá trình thực hiện Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: Giá trị hệ thống của BESS là bao nhiêu và cơ chế nào sẽ bảo đảm những giá trị đó được ghi nhận một cách công bằng, minh bạch, hiệu quả?

Đó không chỉ là bài toán của riêng công nghệ lưu trữ điện, mà còn là bài toán của cả quá trình chuyển dịch năng lượng trong những thập niên tới./.

HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Thủ tướng Chính phủ (2025): Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII điều chỉnh).

2. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2026): Văn bản gửi Cục Điện lực về phương án xây dựng khung giá phát điện năm 2026 đối với nhà máy điện mặt trời mặt đất, điện mặt trời nổi có hệ thống pin lưu trữ.

3. Tạp chí Năng lượng Việt Nam (2024-2026): Các bài viết, chuyên đề nghiên cứu về lưu trữ năng lượng, năng lượng tái tạo và vận hành hệ thống điện.