Điều kiện và lộ trình triển khai thị trường bán lẻ điện theo Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị

TOP 10 sự kiện tiêu biểu của ngành năng lượng Việt Nam năm 2025 Năm 2025 khép lại, đánh dấu một “điểm rơi” quan trọng trong lịch sử phát triển năng lượng Việt Nam. Không còn là những bản quy hoạch nằm trên giấy, hay những tranh luận về cơ chế, 2025 là năm của hành động thực tiễn. Từ việc dòng khí LNG đầu tiên chính thức phát ra điện, đến việc định hình lại cơ cấu giá thị trường, ngành năng lượng đã thực sự bước qua giai đoạn “tăng trưởng nóng” để tiến vào kỷ nguyên “tối ưu hóa chiều sâu”. Dưới đây là 10 sự kiện tiêu biểu nhất, khắc họa bức tranh toàn cảnh đầy sống động của ngành năng lượng quốc gia trong năm qua do Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam bình chọn.

Đặt vấn đề:

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị đã xác lập rõ mục tiêu phát triển thị trường năng lượng đồng bộ, cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả, trong đó thị trường điện cạnh tranh được coi là một trong những trụ cột quan trọng. Sau hơn một thập kỷ từng bước hình thành và vận hành thị trường phát điện cạnh tranh, Việt Nam đang tiến gần hơn tới giai đoạn hoàn thiện thị trường điện, với thị trường bán lẻ điện cạnh tranh là mắt xích cuối cùng, nhưng cũng rất nhạy cảm về kinh tế, xã hội.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là “có hay không triển khai thị trường bán lẻ điện cạnh tranh”, mà là “triển khai khi nào, ở mức độ nào và với lộ trình ra sao” để vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế, vừa duy trì an ninh cung cấp điện và ổn định xã hội. Việc dự kiến vận hành VREM từ đầu năm 2027 - vì vậy, cần được xem xét trên nền tảng thực tiễn vận hành của hệ thống điện và mức độ trưởng thành của các phân khúc thị trường hiện hữu.

Một trung tâm chăm sóc khách hàng của EVN.

Hiện trạng hệ thống điện Việt Nam đến năm 2025:

Đến cuối năm 2025, hệ thống điện Việt Nam đạt quy mô công suất lắp đặt khoảng 87.600 MW (không bao gồm điện nhập khẩu), thuộc nhóm các hệ thống điện lớn trong khu vực Đông Nam Á. Cơ cấu nguồn điện đã có sự chuyển dịch nhanh trong những năm gần đây với sự gia tăng mạnh mẽ của các nguồn năng lượng tái tạo (NLTT) như điện gió, mặt trời. Tuy nhiên, xét về vận hành hệ thống, thủy điện và nhiệt điện than vẫn đóng vai trò chủ lực trong việc bảo đảm công suất nền, ổn định hệ thống. Các nguồn NLTT, dù chiếm tỷ trọng ngày càng lớn về công suất lắp đặt, song có tính biến động cao và hệ số sử dụng thấp, làm gia tăng yêu cầu về nguồn điện linh hoạt, cũng như công suất dự phòng.

Ở cấp độ vận hành, hệ thống điện đang đồng thời đối mặt với ba thách thức lớn: (i) đảo đảm an ninh cung cấp điện trong điều kiện phụ tải biến động theo mùa và theo vùng; (ii) kiểm soát chi phí toàn hệ thống khi suất đầu tư nguồn và lưới ngày càng cao và (iii) tích hợp ngày càng nhiều nguồn điện biến động vào vận hành thị trường. Trong bối cảnh đó, thị trường điện không chỉ là công cụ kỹ thuật, mà ngày càng trở thành cơ chế phân bổ rủi ro và chi phí trong toàn hệ thống

Trạng thái các cấp thị trường điện và mức độ sẵn sàng cho cạnh tranh bán lẻ:

1. Thị trường phát điện cạnh tranh: Thị trường phát điện cạnh tranh đã góp phần cải thiện kỷ luật vận hành, minh bạch hóa chi phí và hành vi chào giá của các nhà máy điện. Tuy nhiên, do đặc thù cơ cấu nguồn điện và các ràng buộc an ninh hệ thống, quyết định huy động trong nhiều thời điểm vẫn mang nặng tính điều độ kỹ thuật. Tín hiệu giá vì vậy chưa phản ánh đầy đủ quan hệ cung - cầu, rủi ro hệ thống, làm hạn chế vai trò dẫn dắt đầu tư và tiêu dùng điện.

2. Thị trường bán buôn điện cạnh tranh: Thị trường bán buôn điện cạnh tranh được xem là khâu trung gian then chốt, song hiện vẫn trong giai đoạn “xây nền”. Khi công suất dự phòng chưa dồi dào và phụ tải biến động mạnh theo mùa, giá bán buôn có xu hướng dao động lớn, làm gia tăng rủi ro cho các đơn vị mua buôn. Trong điều kiện đó, khả năng hình thành các chiến lược mua điện trung và dài hạn của các nhà bán lẻ còn hạn chế.

3. Tính liên thông của thị trường: Thị trường bán lẻ điện không thể vận hành hiệu quả, nếu tách rời khỏi trạng thái của thị trường phát điện và bán buôn. Khi giá bán buôn chưa phản ánh đầy đủ chi phí và rủi ro, việc mở cửa thị trường bán lẻ có nguy cơ chỉ tạo ra cạnh tranh hình thức, trong khi rủi ro thực chất vẫn dồn về phía hệ thống và người tiêu dùng cuối.

Nghị quyết 70-NQ/TW và yêu cầu tiếp cận thận trọng:

Nghị quyết 70-NQ/TW vừa đặt mục tiêu phát triển thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, vừa nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và ổn định kinh tế, xã hội. Do đó, nghị quyết cần được hiểu như một định hướng chiến lược dài hạn, thay vì một mốc thời gian cứng nhắc cho việc mở cửa toàn diện thị trường bán lẻ điện.

Mốc 2027 - Khởi động thể chế, hay mở cửa toàn diện?

Việc dự kiến vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh từ đầu năm 2027 là tín hiệu cải cách quan trọng, song xét trên trạng thái thực tế của hệ thống điện và mức độ hoàn thiện của thị trường phát điện (bán buôn cạnh tranh) - đây nên được coi là thời điểm “khởi động về mặt thể chế”, hơn là mốc “mở cửa đồng loạt”.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Thị trường bán lẻ điện chỉ vận hành hiệu quả khi hệ thống điện đã bước vào giai đoạn phát triển tương đối ổn định. Hai chỉ tiêu kỹ thuật thường được sử dụng như “ngưỡng tham chiếu quan trọng” gồm:

1. Tăng trưởng phụ tải thấp và ổn định, phổ biến ở mức khoảng 1-2%/năm - phản ánh hệ thống đã qua giai đoạn mở rộng nóng và không còn chịu áp lực đầu tư công suất liên tục.

2. Công suất dự phòng đủ lớn, thường trên 30% so với phụ tải cực đại - tạo dư địa cạnh tranh thực chất về giá và cho phép các nhà bán lẻ xây dựng chiến lược mua điện trung và dài hạn hiệu quả.

Trong bối cảnh thị trường bán buôn điện tại Việt Nam còn biến động mạnh và cơ chế giá chưa thực sự ổn định, việc áp dụng VREM, đặc biệt đối với nhóm khách hàng sinh hoạt, có thể dẫn tới việc chuyển rủi ro hệ thống sang người tiêu dùng cuối và gia tăng áp lực điều tiết. Do đó, cách tiếp cận phù hợp hơn là “triển khai thí điểm có kiểm soát”, trước hết với nhóm khách hàng sử dụng điện lớn, có năng lực quản trị rủi ro, sau đó từng bước mở rộng khi các điều kiện nền tảng đã chín muồi.

Khách hàng sinh hoạt và vai trò bảo vệ trong cải cách:

Khách hàng sinh hoạt là nhóm tiêu dùng đông đảo nhất, đồng thời cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trong thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Khác với khách hàng công nghiệp lớn, các hộ gia đình hầu như không có khả năng đàm phán hợp đồng mua bán điện, không có công cụ quản trị rủi ro về giá và khó tiếp cận thông tin thị trường một cách đầy đủ.

Thực tiễn quốc tế cho thấy: Khi mở thị trường bán lẻ điện cho khách hàng sinh hoạt quá sớm, các rủi ro thường phát sinh dưới dạng biến động giá, chi phí giao dịch tăng cao và tranh chấp hợp đồng. Trong điều kiện Việt Nam - nơi giá điện sinh hoạt vẫn mang tính chính sách và gắn với mục tiêu an sinh xã hội, việc chuyển nhanh sang cơ chế giá hoàn toàn thị trường có thể tạo ra những hệ lụy khó lường.

Vai trò của EVN và cơ quan điều tiết:

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy: Trong giai đoạn chuyển tiếp sang thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, vai trò của đơn vị vận hành hệ thống và doanh nghiệp nhà nước chủ lực vẫn mang tính then chốt. EVN không chỉ là chủ thể cung ứng điện lớn nhất, mà còn là đơn vị tích lũy dữ liệu vận hành, kinh nghiệm quản lý rủi ro và hiểu biết sâu sắc về đặc điểm phụ tải Việt Nam. Nhà bán lẻ cuối cùng (Supplier of Last Resort) là cơ chế phổ biến trong các thị trường điện cạnh tranh, nhằm bảo đảm người tiêu dùng không bị gián đoạn cung cấp điện khi nhà bán lẻ rút khỏi thị trường, hoặc phá sản. Việc duy trì EVN trong vai trò nhà bán lẻ cuối cùng trong giai đoạn đầu mở thị trường là giải pháp phù hợp để giảm thiểu rủi ro hệ thống và bảo đảm an sinh xã hội; đồng thời tạo không gian để các chủ thể mới từng bước tham gia cạnh tranh một cách lành mạnh.

Gợi ý:

Việc triển khai thị trường bán lẻ điện cạnh tranh cần được tiếp cận như một quá trình cải cách có điều kiện, gắn với mức độ sẵn sàng thực chất của hệ thống điện và thị trường phát điện (bán buôn cạnh tranh). Trong bối cảnh phụ tải tiếp tục tăng nhanh, nhưng công suất dự phòng còn hạn chế, trọng tâm chính sách nên ưu tiên bảo đảm vận hành an toàn, ổn định hệ thống và kiểm soát rủi ro thị trường. Theo đó, mốc năm 2027 phù hợp hơn khi được coi là giai đoạn hoàn thiện thể chế và triển khai thí điểm có kiểm soát, thay vì mở cửa toàn diện thị trường bán lẻ điện.

Kết luận:

Thị trường điện cạnh tranh là xu hướng tất yếu trong tiến trình cải cách ngành điện Việt Nam. Tuy nhiên, thị trường bán lẻ điện cạnh tranh - với phạm vi tác động xã hội rộng và mức độ nhạy cảm cao về giá điện, đòi hỏi các điều kiện nền tảng chín muồi hơn so với các cấp độ thị trường trước đó.

Phân tích cho thấy: Trong bối cảnh tăng trưởng phụ tải vẫn ở mức cao và biên dự phòng công suất của hệ thống chưa đủ rộng, việc mở cửa thị trường bán lẻ điện một cách đồng loạt sẽ khó tạo ra cạnh tranh thực chất; đồng thời có thể làm gia tăng rủi ro vận hành và chi phí toàn hệ thống.

Từ góc độ chính sách, mốc năm 2027 nên được hiểu là thời điểm hoàn thiện khuôn khổ thể chế và khởi động các mô hình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh ở quy mô phù hợp, thay vì mục tiêu vận hành đầy đủ trên diện rộng. Việc ưu tiên triển khai thí điểm đối với nhóm khách hàng sử dụng điện lớn, có năng lực tham gia thị trường và quản trị rủi ro, sẽ cho phép cơ quan quản lý đánh giá đầy đủ tác động, tích lũy dữ liệu vận hành và điều chỉnh chính sách kịp thời trong giai đoạn chuyển tiếp.

Về dài hạn, khi thị trường phát điện và bán buôn điện cạnh tranh vận hành ổn định hơn, công suất dự phòng được cải thiện, cơ chế giá điện phản ánh đầy đủ chi phí - rủi ro, thị trường bán lẻ điện cạnh tranh có thể phát huy vai trò là công cụ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và tăng cường quyền lựa chọn của người tiêu dùng. Một lộ trình cải cách thận trọng, có điều kiện và nhất quán với tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW - vì vậy, không chỉ phù hợp với yêu cầu kỹ thuật của hệ thống điện, mà còn là nền tảng quan trọng để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, phát triển bền vững trong trung và dài hạn./.

TS. NGUYỄN HUY HOẠCH - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị (2025): Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 25/8/2025 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

2. Bộ Công Thương (2022-2024): Các báo cáo và đề án về lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam.

3. EVN (2022-2024): Báo cáo thực tiễn vận hành hệ thống điện và các đánh giá chuyên gia về điều kiện phát triển thị trường bán lẻ điện.