Toàn cảnh ngành năng lượng Việt Nam 2025 - Bước ngoặt của kỷ nguyên kiến tạo và cạnh tranh

Báo cáo phân tích Hệ số đàn hồi điện/GDP của Việt Nam năm 2025 và dự báo trong tương lai tới Như chúng ta đều biết, sau khi EVN công bố số liệu về tổng sản lượng điện thương phẩm năm 2025 chỉ tăng 4,9% so với năm 2024, trong khi tăng trưởng GDP của nền kinh tế đạt 8,02%. Sự chênh lệch này khiến không ít ý kiến băn khoăn, thậm chí đặt câu hỏi liệu có sự “bất thường” giữa tăng tăng trưởng kinh tế và tăng trưởng tiêu thụ điện, vốn lâu nay vẫn được xem là hai chỉ tiêu có quan hệ song hành. Trước những băn khoăn của dự luận, chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam có Báo cáo phân tích Hệ số đàn hồi (Elasticity) trên GDP của Việt Nam trong các năm gần đây, nhằm làm rõ xu thế tăng nhu cầu điện các giai đoạn trước đây và hiện nay, đánh giá một số yếu tố tác động đến mối tương quan này; đồng thời làm rõ hơn dự báo hệ số đàn hồi trong giai đoạn đến năm 2050 của Quy hoạch điện VIII.

1. Tổng quan:

Năm 2025 không chỉ đơn thuần là một mốc thời gian trong lịch trình quy hoạch điện, mà đã trở thành “điểm đảo chiều” (inflection point) mang tính lịch sử đối với cấu trúc năng lượng Việt Nam. Dữ liệu tổng hợp từ các diễn biến thị trường, văn bản pháp quy và báo cáo tài chính của các tập đoàn lớn cho thấy, năm 2025 là thời điểm hội tụ của ba dòng chảy chiến lược:

- Sự hoàn thiện về kiến trúc thượng tầng pháp lý với việc Luật Điện lực (sửa đổi) chính thức có hiệu lực.

- Sự trỗi dậy mạnh mẽ chưa từng có của khu vực tư nhân với vai trò dẫn dắt dòng vốn đầu tư, thay thế dần vai trò độc tôn của các tập đoàn nhà nước (SOEs).

- Sự chuyển dịch thực tế từ cam kết sang hành động trong lộ trình Net Zero thông qua các dự án hạ tầng khí - điện và thị trường tín chỉ carbon.

2. Bối cảnh vĩ mô và áp lực chuyển dịch:

Trước khi đi sâu vào từng sự kiện, cần đặt ngành năng lượng năm 2025 vào bối cảnh vĩ mô. Nền kinh tế Việt Nam trong năm 2025 tiếp tục đà phục hồi và tăng trưởng mạnh mẽ, hướng tới mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao vào năm 2045. Nhu cầu điện năng dự báo tăng trưởng 12-15% mỗi năm do sự bùng nổ của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo (AI), đặt ra áp lực cung ứng chưa từng có lên hệ thống điện quốc gia. Trong khi đó, các nguồn thủy điện lớn đã khai thác hết, điện than không còn dư địa phát triển mới, buộc hệ thống phải xoay trục sang năng lượng tái tạo và điện khí; đồng thời nhập khẩu năng lượng từ khu vực. Đây là nền tảng quan trọng để lý giải tính cấp thiết của các sự kiện diễn ra trong năm.

3. Phân tích chuyên sâu 10 sự kiện tiêu biểu ngành năng lượng 2025:

3.1. Sự kiện 1 - Cuộc thúc đẩy thể chế - Luật Điện lực (sửa đổi) chính thức có hiệu lực (1/2/2025):

Đây được đánh giá là sự kiện quan trọng nhất, đóng vai trò “xương sống” định hình lại toàn bộ kế hoạch và thị trường điện Việt Nam sau hai thập kỷ vận hành theo tư duy cũ.

Diễn biến và nội dung cốt lõi:

Sau khi được Quốc hội khóa XV thông qua vào ngày 30/11/2024 với tỷ lệ tán thành 91,65% (439/463 đại biểu), Luật Điện lực (sửa đổi) bao gồm 9 Chương và 81 Điều đã chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 1/2/2025. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của Luật Điện lực 2004 và mở ra một chương mới về quản trị năng lượng.

Điểm đột phá của Luật nằm ở việc thể chế hóa đầy đủ Nghị quyết 55-NQ/TW, tập trung vào ba trụ cột:

1. Xóa bỏ độc quyền: Luật hóa việc tách bạch giữa độc quyền tự nhiên (truyền tải) và cạnh tranh (phát điện, bán lẻ).

2. Cơ chế giá và hợp đồng: Lần đầu tiên, khái niệm “hợp đồng kỳ hạn điện” được bổ sung và áp dụng, cho phép các công cụ phái sinh tài chính tham gia vào thị trường điện để phòng ngừa rủi ro giá.

3. Phân cấp mạnh mẽ: Luật trao quyền nhiều hơn cho Chính phủ và các bộ, ngành trong việc quyết định chủ trương đầu tư các dự án điện khẩn cấp và xử lý các dự án chậm tiến độ, tháo gỡ điểm nghẽn “quy hoạch treo” đã tồn tại nhiều năm.

Phân tích tác động và hệ quả:

- Kiến tạo thị trường bán lẻ: Việc Luật có hiệu lực ngay đầu năm 2025 là tiền đề pháp lý rất quan trọng để Bộ Công Thương và EVN đẩy nhanh lộ trình thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Nếu không có khung pháp lý này, các đề xuất tham gia bán lẻ của khu vực tư nhân (như VinEnergo) sẽ không có cơ sở thực hiện.

- An ninh năng lượng: Bằng việc cho phép cơ chế đặc thù với các dự án điện khẩn cấp, Luật Điện lực (sửa đổi) giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư từ 2-3 năm xuống còn dưới 1 năm đối với các công trình trọng điểm, trực tiếp giải quyết nguy cơ thiếu điện cục bộ tại miền Bắc.

3.2. Sự kiện 2 - Sự trỗi dậy của tư nhân - VinEnergo thay đổi cục diện đầu tư:

Năm 2025 chứng kiến sự tham gia trực diện, quy mô lớn của dòng vốn tư nhân vào hạ tầng năng lượng, phá vỡ định kiến rằng “chỉ có doanh nghiệp nhà nước mới đủ sức làm các dự án nguồn điện nền”.

Quá trình hình thành và tăng vốn nhanh:

VinEnergo (thành viên của Tập đoàn Vingroup) đã trở thành hiện tượng của năm 2025. Được thành lập chính thức vào tháng 3/2025 với vốn điều lệ ban đầu 2.000 tỷ đồng, Công ty đã thực hiện các đợt tăng vốn liên tiếp: lên 10.000 tỷ đồng vào tháng 6 và đạt mốc 28.335 tỷ đồng vào tháng 10/2025. Với cơ cấu cổ đông tập trung, VinEnergo thể hiện khả năng ra quyết định cực nhanh và tiềm lực tài chính dồi dào.

Danh mục dự án tỷ đô:

Không dừng lại ở mức độ công ty đầu tư tài chính, VinEnergo đã trực tiếp triển khai các siêu dự án:

- Nhà máy Nhiệt điện LNG Hải Phòng: Khởi công ngày 26/9/2025 với tổng mức đầu tư hơn 178.000 tỷ đồng, quy mô 4.800 MW. Đây là một trong những dự án IPP (nhà máy điện độc lập) lớn nhất lịch sử ngành điện Việt Nam.

- Tổng công suất mục tiêu: VinEnergo đang triển khai danh mục dự án với tổng công suất lên đến 5.700 MW, tương đương tổng công suất của cả ba nhà máy thủy điện lớn nhất (Sơn La, Hòa Bình, Lai Châu) cộng lại.

Bình luận về mô hình “Gentailer - vừa phát điện vừa bán lẻ” mới:

Sự xuất hiện của VinEnergo không chỉ bổ sung nguồn cung mà còn tạo ra áp lực cạnh tranh lên EVN. VinEnergo đang định hình mình theo mô hình “Gentailer” (Generator + Retailer - Vừa phát điện vừa bán lẻ), khi đề xuất được bán lẻ điện trực tiếp cho các khu đô thị và khu công nghiệp, thách thức mô hình mua bán điện duy nhất qua EVN hiện nay.

3.3. Sự kiện 3 - Hiện thực hóa Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA):

Bối cảnh pháp lý và thực thi:

Năm 2025, Nghị định quy định về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) - thường được viện dẫn là Nghị định 57/2025/NĐ-CP, hoặc Nghị định 80/2024 được triển khai toàn diện đã đi vào cuộc sống. Nghị định này cho phép hai mô hình mua bán qua đường dây riêng (không giới hạn công suất, không qua EVN) và mua bán qua lưới quốc gia.

Thương vụ điển hình - Liên minh xanh:

Ngày 25/12/2025, một liên minh gồm 4 đơn vị của Vingroup (VinEnergo, VinFast, V-Green, Xanh SM) đã ký kết hợp tác chiến lược với Tổng công ty IDICO. Theo đó:

- Cung cấp điện: VinEnergo cung cấp điện tái tạo cho các KCN của IDICO qua cơ chế DPPA, kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) để ổn định nguồn.

- Hệ sinh thái: Kết hợp với trạm sạc V-Green và xe điện VinFast, tạo nên các “Khu công nghiệp Xanh” (Green Industrial Zones) khép kín.

Tác động chiến lược:

Sự kiện này giải quyết bài toán sống còn cho các doanh nghiệp FDI trong các khu công nghiệp của IDICO: Nhu cầu sử dụng năng lượng sạch để đáp ứng tiêu chuẩn xanh toàn cầu (như CBAM của châu Âu). Chứng minh rằng: DPPA không còn là lý thuyết, mà đã trở thành công cụ thương mại hiệu quả, giúp Việt Nam giữ chân dòng vốn FDI chất lượng cao trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt.

3.4. Sự kiện 4 - Tái định vị thương hiệu Quốc gia - PVN trở thành Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng Quốc gia Việt Nam:

Sự kiện đổi tên lịch sử:

Ngày 9/4/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 733/QĐ-TTg, chính thức đổi tên Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (PVN) thành Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Vietnam National Industry - Energy Group).

Từ “Dầu khí”, đến “Năng lượng”:

Sự thay đổi tên này phản ánh một cuộc tái cấu trúc triệt để từ bên trong:

- Mở rộng lĩnh vực: Tập đoàn không còn giới hạn ở thăm dò, khai thác dầu khí (E&P) mà mở rộng sang điện gió ngoài khơi, năng lượng tái tạo và chuỗi giá trị khí - điện - dịch vụ kỹ thuật.

- “Sức khỏe” tài chính: Năm 2025, Tập đoàn ghi nhận doanh thu kỷ lục 1,1 triệu tỷ đồng (tương đương 9-10% GDP cả nước), lợi nhuận và nộp ngân sách vượt xa kế hoạch. Nguồn lực tài chính khổng lồ này là bệ phóng để Tập đoàn thực hiện vai trò dẫn dắt trong các dự án năng lượng xanh vốn đòi hỏi vốn lớn và rủi ro cao.

Ý nghĩa:

Đây là bước chuyển mình từ một doanh nghiệp khai thác tài nguyên sang một tập đoàn công nghiệp công nghệ cao. Với tên gọi mới, Petrovietnam khẳng định vai trò trụ cột, không chỉ đảm bảo an ninh năng lượng, mà còn là đầu tàu phát triển ngành cơ khí chế tạo, nội địa hóa thiết bị năng lượng cho Việt Nam.

3.5. Sự kiện 5 - Kỷ nguyên LNG bắt đầu - Vận hành thương mại cụm Nhà máy điện LNG Nhơn Trạch 3 và 4:

Sau nhiều nỗ lực tháo gỡ vướng mắc về cơ chế bao tiêu khí và giá điện, Cụm dự án điện LNG Nhơn Trạch 3 và 4 (chủ đầu tư PV Power) đã hoàn thành xây dựng và phát điện thương mại lần lượt vào tháng 10 và tháng 12/2025. Đồng thời, các thủ tục để tham gia thị trường điện chính thức được hoàn tất để vận hành từ đầu năm 2026.

Công nghệ và tài chính:

- Quy mô: Tổng công suất 1.624 MW, tổng mức đầu tư 1,4 tỷ USD. Đây là dự án điện khí sử dụng LNG nhập khẩu đầu tiên tại Việt Nam.

- Tài chính: Điểm đặc biệt là dự án này thu xếp vốn quốc tế hơn 1 tỷ USD mà không cần bảo lãnh Chính phủ. Điều này tạo tiền lệ quan trọng, chứng minh năng lực tín dụng của doanh nghiệp năng lượng Việt Nam trên thị trường vốn quốc tế.

Vai trò hệ thống:

Trong bối cảnh thủy điện phía Nam hạn chế và điện mặt trời không ổn định, Nhơn Trạch 3 và 4 đóng vai trò nguồn điện chạy nền (baseload) quan trọng nhất cho vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP.HCM, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu). Sự vận hành của nhà máy cũng kích hoạt hoạt động của Kho cảng LNG Thị Vải, hoàn thiện chuỗi giá trị khí - điện đầu tiên.

3.6. Sự kiện 6 - Khởi công dự án Nhà máy điện Ô Môn 4 và khơi thông khí Lô B:

Chấm dứt thập kỷ chờ đợi:

Chuỗi dự án khí, điện Lô B - Ô Môn, với tổng vốn đầu tư hơn 12 tỷ USD, đã bị đình trệ gần 20 năm. Năm 2025 đánh dấu sự bứt phá khi các nút thắt cuối cùng được tháo gỡ.

Tập đoàn Mitsui (Nhật Bản) và các đối tác đã công bố Quyết định đầu tư cuối cùng (FID) và đẩy mạnh triển khai trong năm 2025.

Hạ nguồn: Ngày 19/08/2025, Nhà máy Nhiệt điện Ô Môn 4 (công suất 1.050 MW) chính thức được khởi công tại Cần Thơ.

Tác động kinh tế, xã hội vùng Đồng bằng sông Cửu Long:

Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa năng lượng, mà còn là động lực tăng trưởng kinh tế cho toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Việc khơi thông dòng khí Lô B sẽ cung cấp nhiên liệu ổn định cho cụm nhà máy điện Ô Môn (1, 2, 3, 4), giảm sự phụ thuộc vào dầu FO đắt đỏ và giảm phát thải khí nhà kính. Đồng thời, nguồn khí này cũng mở ra cơ hội phát triển công nghiệp hóa chất, phân bón tại khu vực Tây Nam bộ.

3.7. Sự kiện 7: Nhập khẩu điện gió từ Lào về Việt Nam và kết nối lưới điện khu vực:

Cột mốc hòa lưới:

Tháng 1/2025, dự án đường dây 500 kV Monsoon - Thạnh Mỹ (đoạn trên lãnh thổ Việt Nam) đã chính thức đóng điện thành công. Đây là hạ tầng truyền tải quan trọng để nhập khẩu điện từ trang trại điện gió Monsoon (Lào) - dự án điện gió lớn nhất Đông Nam Á với công suất 600 MW về Việt Nam.

Cùng với đó, ngày 26/12, 300 MW từ Nhà máy điện gió Savan 1 - dự án năng lượng tái tạo do T&T Group đầu tư và phát triển tại Lào đã chính thức vận hành thương mại, đưa dòng điện sạch về Việt Nam. Trước đó, T&T Group đã hoàn thành xây dựng tuyến đường truyền tải 220 kV (mạch kép) dài hơn 50 km từ Nhà máy về cột chờ phía Việt Nam.

Với dự án điện gió Savan 1 không chỉ là dấu mốc của chủ đầu tư (T&T Group), mà còn khẳng định năng lực triển khai, tổ chức thi công và quản lý tổng thể của Liên danh nhà thầu của Việt Nam do Công ty Cổ phần Xây dựng Công trình IPC (IPC E&C) đứng đầu, trực tiếp thi công.

Bổ sung nguồn cung mùa khô:

Các dự án điện gió ở Lào (Monsoon và Savan 1) có đặc tính gió bổ trợ rất tốt cho thủy văn Việt Nam: Gió ở Lào mạnh nhất vào mùa khô, đúng thời điểm các hồ thủy điện Việt Nam cạn nước. Việc đóng điện các đường dây này giúp bổ sung khoảng 2,5 tỷ kWh/năm cho hệ thống điện, trực tiếp giảm áp lực thiếu điện cho miền Trung và miền Nam trong cao điểm mùa khô.

Tầm nhìn ASEAN Power Grid:

Sự kiện này là minh chứng cụ thể nhất cho cam kết của Việt Nam trong việc xây dựng Lưới điện ASEAN (APG). Chuyển quan hệ hợp tác năng lượng Việt - Lào từ việc chỉ nhập khẩu thủy điện truyền thống sang nhập khẩu năng lượng tái tạo, mở ra mô hình hợp tác xanh xuyên biên giới.

3.8. Sự kiện 8 - Điều chỉnh giá điện và bài toán cân bằng tài chính của EVN:

Đợt tăng giá ngày 10/5/2025:

Ngày 10/5/2025, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã thực hiện điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân tăng 4,8%, đưa mức giá lên 2.204 đồng/kWh.

Áp lực tài chính và cơ chế giá:

Mặc dù doanh thu tăng, báo cáo tài chính 6 tháng đầu năm 2025 của các đơn vị thành viên như EVNHANOI vẫn ghi nhận những thách thức lớn. Cụ thể, EVNHANOI ghi nhận lỗ thuần từ hoạt động kinh doanh hơn 497 tỷ đồng trong nửa đầu năm, dù lợi nhuận sau thuế dương nhờ doanh thu tài chính và các khoản khác. Điều này cho thấy hoạt động cốt lõi (mua bán điện) vẫn chịu áp lực lớn từ chi phí đầu vào.

Tác động kép:

Việc tăng giá điện là con dao hai lưỡi, nhưng cần thiết:

- Đối với EVN: Giúp cải thiện dòng tiền, đảm bảo khả năng thanh toán cho các nhà đầu tư nguồn điện (như TKV, PV Power...).

- Đối với Xã hội: Thúc đẩy ý thức tiết kiệm điện và tạo động lực tài chính cho người dân/doanh nghiệp lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu theo Nghị định 58/2025/NĐ-CP.

3.9. Sự kiện 9 - Khởi động thị trường carbon - thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon:

Lộ trình thí điểm:

Thực hiện Luật Bảo vệ Môi trường 2020, năm 2025 Việt Nam chính thức vận hành thí điểm sàn giao dịch tín chỉ carbon. Các ngành phát thải lớn như nhiệt điện, thép, xi măng bắt đầu được phân bổ hạn ngạch (quota) phát thải.

Cơ hội cho ngành lâm nghiệp và năng lượng tái tạo:

Với diện tích rừng hơn 14,8 triệu ha, Việt Nam có tiềm năng tạo ra 50-70 triệu tấn tín chỉ carbon dôi dư. Việc vận hành sàn giao dịch năm 2025 tạo ra dòng doanh thu mới cho các chủ rừng và các dự án năng lượng tái tạo. Đây là bước chuẩn bị chiến lược để các doanh nghiệp Việt Nam làm quen với việc định giá carbon trước khi Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU áp dụng toàn diện, bảo vệ năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

3.10. Sự kiện 10 - Đột phá pháp lý cho điện gió ngoài khơi:

Điểm nghẽn và đột phá:

Điện gió ngoài khơi là lĩnh vực tiềm năng nhất, nhưng cũng vướng mắc nhất về pháp lý (quy hoạch không gian biển, an ninh quốc phòng). Năm 2025 ghi nhận bước tiến quan trọng khi Chính phủ trao thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư và khảo sát cho các dự án thí điểm đầu tiên.

Ý nghĩa:

Mặc dù chưa có dự án vận hành thương mại ngay trong năm 2025, nhưng việc “cấp giấy phép vào biển” đã phá vỡ thế bế tắc kéo dài suốt giai đoạn 2021-2024. Điều này gửi tín hiệu tích cực đến các nhà đầu tư quốc tế và các tập đoàn trong nước (Petrovietnam), kích hoạt dòng vốn FDI hàng tỷ USD chuẩn bị cho giai đoạn bùng nổ 2026-2030 và sau 2030.

4. Kết luận và kiến nghị chiến lược:

4.1. Sự chuyển dịch từ “độc quyền”, sang “đa cực”:

Nhìn lại toàn cảnh năm 2025, ngành năng lượng Việt Nam đã thực sự chuyển mình từ cấu trúc thị trường đơn cực (EVN độc quyền mua bán) sang cấu trúc đa cực. Sự tham gia của VinEnergo với tư cách là một “Gentailer”, sự chuyển mình của Petrovietnam thành Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia, và sự hiện diện của các nhà đầu tư quốc tế qua các dự án LNG/điện gió đã tạo nên một bức tranh thị trường sống động và cạnh tranh hơn.

Ba trụ cột chính của năm 2025 là: Thể chế (Luật Điện lực) - hạ tầng (LNG, lưới 500kV) - thị trường (DPPA, carbon) đã được thiết lập đồng bộ. Đây là nền tảng vững chắc để Việt Nam tiến vào giai đoạn tăng tốc chuyển đổi năng lượng (2026-2030) nhằm đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

4.2. Kiến nghị:

- Đối với Chính phủ: Cần giám sát chặt chẽ việc thi hành Luật Điện lực, đặc biệt là các văn bản hướng dẫn về thị trường bán lẻ, để tránh tình trạng “luật mở, nghị định đóng”. Cần kiên định với lộ trình giá điện thị trường để thu hút đầu tư.

- Đối với Doanh nghiệp: Các doanh nghiệp sản xuất cần tận dụng cơ chế DPPA và điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu (Nghị định 58) để chủ động nguồn năng lượng và chứng chỉ xanh, xem đây là lợi thế cạnh tranh xuất khẩu cốt lõi.

- Đối với Nhà đầu tư: Cơ hội lớn đang mở ra trong lĩnh vực dịch vụ phụ trợ hệ thống điện (lưu trữ năng lượng, điều độ thông minh) và chuỗi cung ứng cho điện gió ngoài khơi, khi các nút thắt pháp lý đã được tháo gỡ.

Báo cáo được tổng hợp và phân tích dựa trên các dữ liệu và sự kiện diễn ra đến hết tháng 12/2025./.

TS. NGUYỄN ANH TUẤN (B) - HỘI ĐỒNG KHOA HỌC TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM