Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam - Nửa thế kỷ tiên phong và khát vọng vươn tầm trong kỷ nguyên mới

Đề xuất thay đổi nguyên tắc bảo vệ bức xạ của Hoa Kỳ: Cải cách pháp quy, hay nới lỏng an toàn, bài học nào cho Việt Nam? Ủy ban Pháp quy Hạt nhân Hoa Kỳ (NRC) vừa đề xuất sửa đổi quy định bảo vệ bức xạ. Đề xuất này đã và đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của cộng đồng hạt nhân quốc tế. Vấn đề đặt ra là: Liệu đề xuất của NRC có thực sự đồng nghĩa với việc nới lỏng an toàn bức xạ, hay chỉ là sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý rủi ro? Việt Nam có thể rút ra bài học gì từ cuộc tranh luận đang diễn ra tại Hoa Kỳ?

Viện trưởng VINATOM - Trần Chí Thành phát biểu tại lễ kỷ niệm.

Hành trình 50 năm khát vọng, cống hiến và khẳng định vị thế quốc gia:

Lịch sử phát triển của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam gắn liền với quá trình xây dựng, phát triển đất nước trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.

Ngày 26 tháng 4 năm 1976, Viện Nghiên cứu Hạt nhân (Đà Lạt) - tiền thân của Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (trực thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước) được thành lập theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng, đánh dấu bước phát triển quan trọng của ngành năng lượng nguyên tử nước nhà. Trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, còn nhiều khó khăn về kinh tế, cơ sở vật chất và nguồn nhân lực, việc hình thành một tổ chức nghiên cứu đầu ngành về năng lượng nguyên tử đã thể hiện tầm nhìn chiến lược của Đảng, Nhà nước đối với khoa học và công nghệ.

Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam được thành lập với sứ mệnh nghiên cứu, ứng dụng những thành tựu của khoa học - kỹ thuật hạt nhân nhằm phục vụ phát triển kinh tế và phục vụ đời sống của nhân dân. Trải qua 50 năm xây dựng và phát triển, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam đã từng bước trưởng thành, trở thành tổ chức khoa học và công nghệ hàng đầu quốc gia trong lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng, phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.

Trong suốt 50 năm qua - từ những điều kiện ban đầu còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, trang thiết bị và nguồn nhân lực, các thế hệ cán bộ của Viện đã không ngừng nỗ lực vượt qua thử thách, xây dựng nên một hệ thống các đơn vị nghiên cứu, triển khai và dịch vụ khoa học - công nghệ hạt nhân có uy tín trong nước và từng bước hội nhập với khu vực và thế giới. Hành trình 50 năm xây dựng và phát triển của Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam được viết nên bởi tâm huyết, trí tuệ và sự cống hiến của nhiều thế hệ lãnh đạo, các nhà khoa học, chuyên gia, cán bộ, viên chức và người lao động qua các thời kỳ. Mỗi giai đoạn phát triển của Viện đều gắn liền với những dấu ấn của các thế hệ lãnh đạo tiền bối, những người đã đặt nền móng, định hướng chiến lược, dẫn dắt Viện vượt qua nhiều khó khăn, thử thách để không ngừng trưởng thành và phát triển.

Đến nay, Viện có đội ngũ 753 cán bộ, viên chức và người lao động, trong đó có 72 tiến sĩ cùng nhiều giáo sư, phó giáo sư và các nhà khoa học đầu ngành. Với tiềm lực khoa học - công nghệ ngày càng được nâng cao, VINATOM đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trên các lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ hạt nhân phục vụ phát triển kinh tế, xã hội đất nước.

GS, TS. Phan Việt Cương - Phó Viện trưởng VINATOM, Trưởng Ban tổ chức Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam phát biểu tại buổi lễ.

Những thành tựu mang tính biểu tượng:

Một trong những dấu ấn quan trọng nhất trong lịch sử phát triển của Viện là việc khôi phục, nâng cấp và vận hành an toàn, hiệu quả Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt năm 1984. Đây không chỉ là thành tựu khoa học - công nghệ có ý nghĩa to lớn đối với ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam, mà còn là biểu tượng của tinh thần vượt khó, khát vọng làm chủ công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình của các nhà khoa học Việt Nam. Trong hơn bốn thập kỷ qua, công trình khoa học đặc biệt này đã trở thành trung tâm nghiên cứu hạt nhân quan trọng nhất của đất nước, phục vụ nghiên cứu khoa học, đào tạo nguồn nhân lực, phân tích kích hoạt neutron, nghiên cứu vật liệu và đặc biệt là sản xuất các đồng vị phóng xạ phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh cho hàng triệu người dân Việt Nam.

Từ nền tảng đó, Viện đã xây dựng và phát triển hệ thống các đơn vị nghiên cứu chuyên sâu trên nhiều lĩnh vực như: Vật lý hạt nhân, công nghệ lò phản ứng, kỹ thuật hạt nhân, công nghệ bức xạ, ứng dụng đồng vị phóng xạ, an toàn bức xạ và hạt nhân, khoa học vật liệu, môi trường và nhiều lĩnh vực liên quan khác. Các thành tựu nghiên cứu và ứng dụng của Viện đã góp phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, phát triển nông nghiệp công nghệ cao, bảo đảm chất lượng sản phẩm công nghiệp, bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên thiên nhiên và nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia.

Song song với đó, Viện đã xây dựng và phát triển thành công hệ thống các cơ sở nghiên cứu và ứng dụng công nghệ bức xạ hiện đại, tiêu biểu là Viện Nghiên cứu hạt nhân, Viện Khoa học và kỹ thuật hạt nhân, Viện Công nghệ xạ hiếm, Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai công nghệ bức xạ, Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội, Trung tâm Đánh giá không phá hủy, Trung tâm Đào tạo hạt nhân, Trung tâm Ứng dung kỹ thuật hạt nhân trong công nghiệp, Trung tâm hạt nhân TP.HCM. Các cơ sở này đã góp phần đưa công nghệ bức xạ và công nghệ hạt nhân vào thực tiễn.

Các thành tựu nghiên cứu và ứng dụng đã góp phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe nhân dân, phát triển nông nghiệp công nghệ cao, bảo đảm chất lượng sản phẩm công nghiệp, bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên thiên nhiên và nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Hoạt động dịch vụ khoa học và công nghệ hàng năm tiếp tục phát triển với doanh thu đạt gần 500 tỷ đồng, khẳng định hiệu quả của việc đưa các thành tựu nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất và đời sống.

Trong lĩnh vực y tế, nghiên cứu và điều chế thành công trên 30 chủng loại đồng vị phóng xạ và dược chất đánh dấu, cung cấp định kỳ sản phẩm dược chất cho hàng chục bệnh viện trên toàn quốc phục vụ chẩn đoán và điều trị ung thư. Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, khi nguồn cung quốc tế bị gián đoạn, Viện đã tăng công suất vận hành lò để đáp ứng từ 80-100% nhu cầu trong nước. Nhiều sản phẩm như I-131 đã được Bộ Y tế vinh danh là “Ngôi sao thuốc Việt”.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, các kết quả nghiên cứu chọn tạo giống bằng kỹ thuật hạt nhân và bức xạ đã góp phần tạo ra nhiều giống cây trồng có năng suất và chất lượng cao, thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu.

Trong lĩnh vực công nghiệp, các kỹ thuật đánh dấu phóng xạ, kiểm tra không phá hủy và các ứng dụng đồng vị đã hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động sản xuất của nhiều ngành kinh tế trọng điểm. Dây chuyền chiếu xạ công nghiệp VINAGA1 được nghiên cứu và chế tạo để khử trùng vật phẩm y tế và thanh trùng thực phẩm, hiện đang vận hành hiệu quả với công suất lớn tại Việt Nam.

Trong lĩnh vực môi trường và an toàn bức xạ, Viện đã xây dựng và vận hành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia với các trạm quan trắc hiện đại, đóng vai trò nòng cốt trong việc hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước trong công tác ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường.

Trong lĩnh vực đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, Viện đã góp phần xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành về khoa học và công nghệ hạt nhân, nhiều người trong số đó đã trở thành những nhà khoa học có uy tín trong nước và quốc tế. Duy trì số lượng công bố quốc tế cao (đạt gần 100 bài ISI/năm).

Đặc biệt, trong nhiều năm qua, Viện đã tham gia tích cực vào quá trình chuẩn bị tiềm lực khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng phục vụ chương trình điện hạt nhân quốc gia, đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho các quyết sách phát triển năng lượng nguyên tử của đất nước.

Trong nhiều thập kỷ qua, Viện luôn là đầu mối quan trọng trong hợp tác quốc tế về năng lượng nguyên tử. Viện đã thiết lập và duy trì quan hệ hợp tác hiệu quả với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), các tổ chức quốc tế, các viện nghiên cứu, trường đại học và đối tác từ nhiều quốc gia.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ - Vũ Hải Quân trao tặng món quà chúc mừng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Bước chuyển mình lịch sử trong giai đoạn phát triển mới:

Lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Viện diễn ra trong bối cảnh đất nước đang chuẩn bị những điều kiện quan trọng để phát triển điện hạt nhân, khi Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã thống nhất chủ trương tái khởi động chương trình điện hạt nhân tại Việt Nam.

Sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, thể hiện qua các chuyến thăm và làm việc của Tổng Bí thư Tô Lâm cùng Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vào ngày 4/9/2025, đã tạo động lực và niềm tin cho đội ngũ cán bộ, nhà khoa học của VINATOM.

Thực hiện các chủ trương, định hướng chiến lược của Đảng, Nhà nước và Bộ Khoa học - Công nghệ, Viện đang hoàn thiện Đề án tổ chức lại mô hình hoạt động theo hướng hình thành Viện Năng lượng Nguyên tử Quốc gia. Đây được xem là bước chuyển đổi mang ý nghĩa lịch sử, tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực tương xứng để Viện thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ khoa học và công nghệ chiến lược của quốc gia trong giai đoạn mới.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ - Vũ Hải Quân tặng quà tri ân bà Najat Mokhtar - Phó Tổng Giám đốc IAEA.

Tầm nhìn tương lai - Nghiên cứu và triển khai công nghệ chiến lược:

Bước sang chặng đường phát triển mới, VINATOM xác định chủ đề hành động xuyên suốt là: “Nghiên cứu và triển khai công nghệ chiến lược”. Theo đó, Viện sẽ tập trung nguồn lực để thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm:

1. Làm chủ các công nghệ hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân, đặc biệt là công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR).

2. Đẩy mạnh nghiên cứu, chế biến sâu quặng phóng xạ, đất hiếm và titan, phục vụ phát triển công nghiệp công nghệ cao.

3. Nâng cao năng lực ứng dụng bức xạ và đồng vị phóng xạ trong y học, công nghiệp, nông nghiệp, bảo vệ môi trường và ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân.

4. Tập trung triển khai Dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân (CNST) - công trình khoa học - công nghệ trọng điểm quốc gia với lò phản ứng nghiên cứu đa mục đích công suất cao.

5. Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, tăng cường hợp tác quốc tế và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân.

Vững bước trong kỷ nguyên mới:

Trải qua 50 năm xây dựng và phát triển, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam đã khẳng định vai trò là lực lượng nòng cốt của quốc gia trong nghiên cứu, ứng dụng và phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.

Phát huy truyền thống đoàn kết, trí tuệ, trách nhiệm và sáng tạo của các thế hệ cán bộ, nhà khoa học đi trước, tập thể VINATOM quyết tâm tiếp tục chinh phục những đỉnh cao khoa học - công nghệ mới, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của đất nước, bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia và đưa ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam vươn tầm khu vực và thế giới.

Vinh danh những người đặt nền móng và dẫn dắt sự phát triển của VINATOM.

TRI ÂN VÀ VINH DANH NHỮNG NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG VÀ DẪN DẮT SỰ PHÁT TRIỂN CỦA VINATOM:

Nhân dịp kỷ niệm 50 năm thành lập, Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam trân trọng tri ân và vinh danh các thế hệ lãnh đạo, nhà khoa học tiêu biểu đã có những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho sự hình thành, phát triển và khẳng định vị thế của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Bằng tâm huyết, trí tuệ và sự cống hiến bền bỉ trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã góp phần xây dựng nền tảng nghiên cứu khoa học hạt nhân, phát triển các hướng ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ đời sống, đào tạo nhiều thế hệ cán bộ khoa học - kỹ thuật, mở rộng hợp tác quốc tế và chuẩn bị cơ sở khoa học, công nghệ cho các chương trình chiến lược của quốc gia.

Những thành tựu mà Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam đạt được trong suốt nửa thế kỷ qua mang đậm dấu ấn của các thế hệ đi trước. Việc tri ân và tôn vinh các nhà khoa học tiêu biểu không chỉ thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với những đóng góp to lớn của các cá nhân xuất sắc, mà còn là sự khẳng định truyền thống kế thừa, phát huy trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng cống hiến của đội ngũ cán bộ ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam trong hành trình bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Với những đóng góp đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của Viện và ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam, các nhà khoa học tiêu biểu được VINATOM trang trọng tri ân và vinh danh:

1. GS, TS. Phạm Duy Hiển - Nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hạt nhân (Đà Lạt): Đã có những đóng góp đặc biệt quan trọng trong chỉ đạo khôi phục, nâng công suất và đưa vào vận hành Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt, phát triển các định hướng nghiên cứu ứng dụng năng lượng nguyên tử, đào tạo nhân lực, góp phần đặt nền móng cho ngành năng lượng nguyên tử của Việt Nam.

2. GS, TSKH. Trần Hữu Phát - Nguyên Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam: Đã góp phần quan trọng trong nghiên cứu cơ bản, thúc đẩy ứng dụng khoa học kỹ thuật hạt nhân và đào tạo nhân lực, nghiên cứu đưa điện hạt nhân vào Việt Nam, hướng tới năng lượng nguyên tử phục vụ hiệu quả sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.

3. TS. Lê Văn Hồng - Nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam: Đã có nhiều đóng góp quan trọng trong công tác quản lý, nghiên cứu an toàn điện hạt nhân và đào tạo cán bộ, thúc đẩy hợp tác quốc tế, chuẩn bị cơ sở khoa học cho chương trình điện hạt nhân quốc gia và phát triển Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam.

4. GS, TS. Đào Tiến Khoa - Nhà khoa học xuất sắc trong lĩnh vực vật lý hạt nhân với tâm huyết và sự cống hiến bền bỉ cho nghiên cứu khoa học, kết nối quốc tế, đào tạo nhiều thế hệ cán bộ khoa học, góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.

5. PGS, TS. Nguyễn Nhị Điền - Nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hạt nhân (18 năm): Đã có đóng góp lớn vào phát triển Viện Nghiên cứu Hạt nhân, khai thác hiệu quả Lò Đà Lạt, đào tạo nguồn nhân lực, cũng như nỗ lực thúc đẩy và đóng góp quan trọng cho dự án Trung tâm Nghiên cứu khoa học công nghệ hạt nhân (CNST) với lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu mới.

Sự ghi nhận và tri ân này cũng góp phần khẳng định giá trị bền vững của tri thức, sự cống hiến và tinh thần tiên phong, những nhân tố quan trọng góp phần làm nên bản sắc của Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam trong suốt 50 năm xây dựng và phát triển./.

NGUYỄN THỊ THU HÀ - BAN KẾ HOẠCH VÀ QUẢN LÝ KHOA HỌC (VIỆN NĂNG LƯỢNG NGUYÊN TỬ VIỆT NAM)