Tiết kiệm điện trong bối cảnh nắng nóng, phụ tải tăng cao

Sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả trong bối cảnh biến đổi khí hậu và bất ổn địa chính trị Trong bối cảnh những bất ổn ngày càng gia tăng trên thị trường năng lượng toàn cầu và biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt, câu chuyện tiết kiệm năng lượng không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách. Với Việt Nam - một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh, nhưng phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu năng lượng, bài toán này không chỉ liên quan đến chi phí, mà còn gắn trực tiếp với an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô. Vấn đề đặt ra không phải là “có nên tiết kiệm hay không”, mà là “làm thế nào để tiết kiệm một cách hiệu quả”? Phân tích, nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Tiết kiệm điện - Giải pháp trước mắt và chiến lược dài hạn đảm bảo an ninh năng lượng Việt Nam Nắng nóng kéo dài, lượng nước về hồ thủy điện suy giảm do El Nino, trong khi căng thẳng địa - chính trị tại Trung Đông tiếp tục đẩy giá nhiên liệu lên cao, đang đặt hệ thống điện Việt Nam trước áp lực chưa từng có. Trong bối cảnh đó, bên cạnh các giải pháp phía cung, việc sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả đang trở thành “nguồn năng lượng thứ nhất” - yếu tố then chốt giúp giảm áp lực phụ tải, bảo đảm cung ứng điện ổn định cho nền kinh tế. Phân tích và nhận định của chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam.

Mục tiêu chung tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc:

Trung tuần tháng 5/2026, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 1126/QĐ-BCT- Kế hoạch hành động để thực hiện Chỉ thị 10/CT-TTg nhằm tiết kiệm tối đa điện trong bối cảnh thiếu hụt năng lượng khi thời tiết bất thuận, nhất là các tháng cao điểm nắng nóng (từ tháng 4 đến tháng 7).

Để nhanh chóng đạt được các chỉ tiêu này, Bộ Công Thương đã triển khai đồng bộ các chương trình quản lý nhu cầu điện (DSM), dịch chuyển phụ tải và điều chỉnh phụ tải điện (DR) nhằm tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải vào các khung giờ cao điểm của hệ thống điện khi có nguy cơ mất cân đối giữa cung và cầu. Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) là cơ quan trực tiếp thực thi các giải pháp kỹ thuật và quản lý để hạn chế, giảm tổn thất điện năng trên toàn hệ thống xuống dưới mức 6%.

Cùng với tiết kiệm điện, Bộ Công Thương chỉ đạo đẩy mạnh phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu thụ, ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hộ gia đình; khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Phấn đấu hàng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ (ĐMTMN); hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển đạt 20% công suất lắp đặt BESS trong kế hoạch phát triển của phân khúc này trong giai đoạn 2026-2030 của các tỉnh/thành phố. Các địa phương chủ động xây dựng và triển khai kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà phù hợp với điều kiện thực tế.

Huy động tối đa các nguồn điện tại chỗ, nguồn điện dự phòng của các cơ quan, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh khi hệ thống điện có nguy cơ thiếu hụt công suất; tăng cường sử dụng năng lượng tại chỗ nhằm giảm áp lực cung ứng điện từ hệ thống quốc gia…

Tăng cường tuyên truyền sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả:

Đồng hành cùng Bộ Công Thương, EVN, các cơ quan ban, ngành khác đều chung tay thực hiện tốt Chỉ thị 10/CT-TTg. Các cơ quan báo chí, truyền thông từ Trung ương đến địa phương đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền về chủ trương, mục tiêu, lợi ích và chính sách sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả; lợi ích, chính sách phát triển điện mặt trời mái nhà, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy chuyển dịch xanh.

UBND các tỉnh, thành phố xây dựng chương trình tuyên truyền, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp tham gia lắp đặt ĐMTMN; phấn đấu đạt mục tiêu có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình tại địa phương lắp đặt, sử dụng ĐMTMN; hoặc phấn đấu tổng công suất phát triển ĐMTMN đạt 20% giai đoạn 2026-2030 của địa phương. Báo cáo Bộ Công Thương về tình hình phát triển ĐMTMN tại địa phương theo quy định. Vận động các khách hàng sử dụng điện lớn tham gia chương trình điều chỉnh phụ tải; huy động nguồn điện dự phòng tại chỗ khi hệ thống điện có nguy cơ thiếu hụt công suất.

Sáng ngày 20/5/2026, báo Pháp luật TP. Hồ Chí Minh đã tổ chức tọa đàm “Pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả” với chủ đề “Tiết kiệm điện, sử dụng điện hiệu quả: Nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm người dùng”.

Tại tọa đàm, Tổng Công ty Điện lực TP Hồ Chí Minh (EVNHCMC) cho biết: Trong các ngày 12/5 đến 14/5, sản lượng điện tiêu thụ của Thành phố liên tiếp lập kỷ lục mới, cao nhất đạt ngưỡng 197,68 triệu kWh/ngày, tăng 10,6% so với mức đỉnh năm 2025. Công suất đỉnh Pmax đạt 9.471MW, phản ánh áp lực ngày càng lớn lên hệ thống điện đô thị này. Đây là một thực tế, vì vậy, EVNHCMC hiện đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm đảm bảo cung ứng điện trong mùa khô năm 2026. Trong đó, trọng tâm là rà soát, nâng cấp lưới điện; tăng cường dự báo phụ tải; đẩy mạnh vận động tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà; triển khai chương trình điều chỉnh phụ tải (DR), dịch chuyển phụ tải khỏi khung giờ cao điểm…

Nhiều ý kiến tại tọa đàm góp ý việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả hiện không còn là trách nhiệm riêng của ngành điện mà đòi hỏi sự chung tay từ doanh nghiệp, các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm và mỗi cá nhân trong xã hội.

Theo các chuyên gia luật: Mặc dù khung pháp lý đã có, thực tế việc triển khai vẫn còn nhiều bất cập. Vì vậy để chính sách tiết kiệm điện đi vào thực chất, hiệu quả thì cần thiết phải hoàn thiện chế tài xử phạt; tăng cường thanh tra, kiểm tra thực tế; đẩy mạnh tuyên truyền theo hướng dễ hiểu, dễ làm, dễ đo lường; hỗ trợ người dân trong việc thực thi tiết kiệm điện; phát huy vai trò nêu gương của cơ quan nhà nước. Cần hoàn thiện chế tài xử phạt theo hướng minh bạch, tăng tính răn đe và buộc đơn vị vi phạm khắc phục hệ thống quản lý năng lượng. Song song với đó, công tác thanh tra, kiểm tra phải chuyển từ kiểm tra hồ sơ sang đánh giá thực tế, tập trung vào các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm và các đơn vị có mức tiêu thụ điện bất thường.

Bên cạnh các giải pháp quản lý, việc tuyên truyền cần đổi mới theo hướng dễ hiểu, dễ thực hiện cũng cần thực hiện ngay để giúp người dân và doanh nghiệp nhận thấy hiệu quả cụ thể của tiết kiệm điện trong đời sống và sản xuất. Nhà nước cũng cần có chính sách hỗ trợ người dân thay đổi thói quen sử dụng điện thông qua ưu đãi kinh tế, tư vấn tiêu thụ điện và khuyến khích sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng.

Từ “văn hóa” tiết kiệm điện nghĩ về an ninh năng lượng:

Khi về thăm Nhà máy điện Yên Phụ và Nhà máy đèn Bờ Hồ ngày 21/12/1954, Bác Hồ đã căn dặn công nhân: “Nhà máy này bây giờ là của nhân dân, của Chính phủ, của các cô, các chú. Các cô, các chú là chủ thì phải giữ gìn nhà máy cho tốt, phải thi đua tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm”. Theo lời dạy này của Bác, tiết kiệm phải bắt đầu từ những việc làm cụ thể, hằng ngày và từ chính đội ngũ cán bộ, cơ quan công quyền. Lời dạy này của Bác đến nay vẫn còn nguyên giá trị, đặc biệt là trong quản lý, tiết kiệm điện. Một cơ quan sử dụng điện lãng phí sẽ khó kêu gọi người dân tiết kiệm điện; một doanh nghiệp tiêu hao năng lượng lớn nhưng thiếu đổi mới công nghệ sẽ khó cạnh tranh trong xu thế xanh hóa toàn cầu.

Chúng ta đã ban hành nhiều chủ trương lớn về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; thúc đẩy điện mặt trời mái nhà; nâng cao hiệu suất sử dụng điện trong công nghiệp, thương mại và sinh hoạt. Tuy nhiên, để các chính sách đi vào thực chất, điều quan trọng nhất vẫn là thay đổi hành vi và nhận thức xã hội.

Ngay tại EVN, Tập đoàn đã chọn thiết kế và các giải pháp quản lý hệ thống năng lượng tòa nhà thông minh, đảm bảo tối ưu nguồn ánh sáng, gió tự nhiên qua đó giảm thiểu lượng điện tiêu thụ từ các hệ thống chiếu sáng và làm mát. Ví dụ, tại khâu thiết kế, tòa nhà đã ứng dụng kính cách nhiệt, hệ thống điều hòa chiller biến tần và phần mềm quản lý thông minh BMS nhằm tối ưu vận hành. Nhờ áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ và quản lý năng lượng theo tiêu chuẩn ISO 50001, công trình vừa giành giải Nhất “Hiệu quả năng lượng trong công trình xây dựng năm 2024”, đồng thời được Hà Nội chứng nhận công trình sử dụng năng lượng xanh 5 sao.

Ở góc nhìn bao trùm hơn, tiết kiệm năng lượng hôm nay còn gắn với an ninh quốc gia. Mỗi kWh điện được sử dụng hiệu quả sẽ góp phần giảm áp lực cho hế thống điện quốc gia cũng như đầu tư nguồn mới, giảm phụ thuộc nhiên liệu nhập khẩu, giảm phát thải carbon và nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động toàn cầu. Chỉ cần giảm một phần nhỏ nhu cầu tiêu thụ điện trong giờ cao điểm cũng có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ quá tải hệ thống.

Theo Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (BCT), hiện cả nước có trên 3.000 cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, với tổng mức tiêu thụ điện trên 80 tỷ kWh/năm. Nếu các doanh nghiệp này cùng thực hiện tiết kiệm ít nhất 2% lượng điện tiêu thụ/năm, trung bình chúng ta sẽ tiết kiệm khoảng 1,6 tỷ kWh/năm, tương đương tiết kiệm hơn 3.200 tỷ đồng chi phí tiền điện. Nếu tất cả hơn 30 triệu khách hàng sử dụng điện cùng thực hành tiết kiệm điện, hiệu quả đem lại cực kỳ to lớn.

Những năm gần đây, Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 đã được Bộ Công Thương triển khai rộng khắp tại nhiều địa phương, doanh nghiệp và hộ gia đình, mang lại những kết quả rất đáng trân trọng. Đó là từng bước hình thành thói quen, văn hóa tiết kiệm điện trong toàn bộ đời sống, xã hội và làm thay đổi tư duy nhận thức của các khách hàng sử dụng điện.

Tiêu biểu như tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Kế hoạch số 172/KH-UBND giai đoạn 2020-2030 và triển khai nhiều giải pháp tiết kiệm năng lượng trong sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt. Giai đoạn 2020-2025, tổng điện thương phẩm của tỉnh đạt hơn 34,1 tỷ kWh, trong đó sản lượng điện tiết kiệm đạt khoảng 659,5 triệu kWh; riêng năm 2025 đạt gần 138 triệu kWh.

Chưa hết, các hoạt động hưởng ứng Chiến dịch Giờ Trái đất hằng năm cũng được duy trì, giúp tiết kiệm khoảng 20.000-100.000 kWh điện chỉ trong một giờ tắt đèn. Những kết quả này cho thấy việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả tại Quảng Ninh đang dần đi vào thực chất, tạo nền tảng cho mục tiêu chuyển đổi năng lượng xanh và phát triển bền vững của địa phương.

Đối với doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng giờ đây là vấn đề “sống còn”. Nhiều thị trường xuất khẩu lớn đang áp dụng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, yêu cầu doanh nghiệp giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả. Điều đó buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình sản xuất, đầu tư thiết bị tiết kiệm điện để nâng cao sức cạnh tranh.

Không ít doanh nghiệp đã giảm đáng kể chi phí sản xuất nhờ áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng như: Sử dụng hệ thống điện mặt trời mái nhà, tự động hóa dây chuyền, thay thế thiết bị tiêu hao điện lớn hay quản trị năng lượng theo tiêu chuẩn quốc tế. Điều này cho thấy tiết kiệm năng lượng không làm giảm năng lực sản xuất mà ngược lại còn mở ra dư địa tăng trưởng mới. Theo các chuyên gia, tiết kiệm điện và điện mặt trời mái nhà là hai trụ cột đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trong tương lai gần.

Ở góc độ quốc gia, thực hành tiết kiệm năng lượng còn mang ý nghĩa chiến lược đối với bảo đảm an ninh năng lượng và mục tiêu phát triển xanh. Việt Nam đang hướng tới cam kết phát thải ròng bằng ‘0’ hay Net Zero vào năm 2050, đồng thời phải duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong nhiều năm tới. Đây là bài toán không dễ giải nếu tiếp tục phát triển theo mô hình tiêu tốn nhiều tài nguyên và năng lượng.

Quan trọng hơn, tiết kiệm năng lượng cần trở thành thói quen và văn hóa trong toàn xã hội. Từ việc tắt thiết bị điện khi không sử dụng, lựa chọn sản phẩm tiết kiệm điện đến thay đổi thói quen tiêu dùng, tất cả đều góp phần giảm áp lực cho hệ thống năng lượng quốc gia. Tinh thần ấy cũng phù hợp với định hướng phát triển mà Đảng đang đặt ra trong giai đoạn mới, tăng trưởng nhanh nhưng phải bền vững, phát triển kinh tế đi đôi với sử dụng hiệu quả tài nguyên và bảo vệ môi trường./.

BBT TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM