Nhận định - Phản biện

Cần quyết sách lớn phát triển công nghiệp bô xít Tây Nguyên (Kỳ 2)

06:24 |20/06/2013

 - 

Để thực hiện được Chiến lược phát triển ngành công nghiệp khai thác, chế biến bô xít ở Tây Nguyên, chúng ta cần phải thống nhất nhận thức, ý chí, cũng như sự đồng lòng của toàn bộ hệ thống chính trị, xã hội... nhằm sớm hình thành, phát triển một ngành công nghiệp bô xít Việt Nam hiện đại, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và Tây Nguyên nói riêng.

>> Cần quyết sách lớn phát triển công nghiệp bô xít Tây Nguyên (Kỳ 1)
>> Thực hư chuyện lỗ lớn của Dự án Alumin Tân Rai thế nào?

Nguồn tài nguyên bô xít là nguồn lực trời cho, nhưng không phải là “đồ ăn sẵn”; chừng nào chưa được khai thác thì chúng vẫn là “đất”. Ảnh: Minh họa

PGS, TS. NGUYỄN CẢNH NAM

Luận bàn và nhận thức

Thứ nhất: Khai thác bô xít, chế biến alumin và luyện nhôm đã được thế giới thực hiện hơn 100 năm, không ngừng được cải tiến, hợp lý hóa và đến nay tích lũy được nhiều kinh nghiệm, không phải là điều gì mới lạ; ngành công nghiệp này đang và sẽ ngày càng phát triển để đáp ứng nhu cầu nhôm là một trong những nguyên liệu cơ bản của sản xuất và đời sống trong thế kỷ 21.

Thứ hai: Nguồn tài nguyên bô xít là nguồn lực trời cho, nhưng không phải là “đồ ăn sẵn”; chừng nào chưa được khai thác thì chúng vẫn là “đất”. Do vậy khai thác bô xít chính là khai thác tiềm năng, thế mạnh, là phát huy nguồn lực sẵn có để đáp ứng nhu cầu và phát triển; việc không quyết tâm tìm cách khai thác và cam tâm chịu nghèo khó, túng thiếu cũng là có tội; chúng ta không thể chấp nhận tình cảnh “ngồi trên miệng giếng mà chịu khát nước”, đặc biệt, trong khi nền kinh tế còn khốn khó, nhập siêu trầm trọng thì lại phải bỏ ra hàng tỉ đô la mỗi năm để nhập khẩu nhôm; mà phải hành động theo lời cha ông dạy “muốn ăn thì phải lăn vào bếp” và “Bàn tay ta làm nên tất cả. Có sức người sỏi đá cũng thành cơm”. Nhiều bài học về quyết đánh, quyết thắng cũng như giám nghĩ, giám làm trong quá trình đấu tranh bảo vệ và xây dựng đất nước từ ngàn xưa đến nay của dân tộc ta đã khẳng định điều đó.

Thứ ba: Khai thác tài nguyên khoáng sản là một sự đánh đổi giữa cái được và cái mất, nhất là giữa kinh tế và môi trường; vấn đề là phải có sự khôn ngoan tìm cách làm sao cho trong quá trình đánh đổi đó được nhiều hơn mất và hạn chế tối đa cái mất. Đó là một việc khó, song nhất định “trong cái khó sẽ ló cái khôn” và “khó vạn lần dân liệu cũng xong”.

Chính điều này cũng là một cái được rất lớn trong việc thực hiện chiến lược phát triển nguồn nhân lực và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Liên quan đến vấn đề môi trường phải lưu ý rằng, ở Tây Nguyên mặc dù các dự án bô xít chưa đi vào hoạt động nhưng rừng về cơ bản đã bị tàn phá, đường giao thông xuống cấp, bản làng và văn hóa bản địa truyền thống đã, đang bị thu hẹp, mai một vì sự mưu sinh. Do vậy, phát triển công nghiệp bô xít không đơn thuần chỉ vì kinh tế mà cũng là góp phần hạn chế, ngăn chặn các quá trình suy thoái về môi trường và văn hóa, đồng thời tiến tới phục hồi, bảo tồn và phát triển chúng.

Thứ tư: Với những thuận lợi về điều kiện khai thác và chất lượng quặng, việc khai thác bô xít ở Tây Nguyên nhất định có hiệu quả; nếu không có hiệu quả là do không biết cách làm, do thiếu kinh nghiệm chứ không phải do bản thân khai thác, chế biến bô xít không hiệu quả. Không phải vô cớ mà nhiều tập đoàn lớn trên thế giới luôn luôn có sự quan tâm đặc biệt đến nguồn tài nguyên này.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển từ chưa có đến có sẽ gặp nhiều khó khăn nặng nề, thậm chí bị lỗ là điều tất nhiên, nhất là trong bối cảnh suy giảm kinh tế hiện nay, nhưng chắc chắn rằng “thất bại là mẹ thành công” .

Thứ năm: Việc đánh giá hiệu quả đầu tư của các dự án nói riêng và của chiến lược phát triển công nghiệp bô xít nói chung phải có cách tiếp cận phù hợp với tình hình kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn và dựa trên cơ sở có chính sách hợp lý. Không nên ngồi mơ đứa trẻ vừa ra đời đã biết đi.

Ví dụ, ngay cả với ngành công nghiệp khai thác than nước ta, mặc dù đã được phát triển từ lâu và đã có nhiều kinh nghiệm, nhưng với chính sách thuế phí, giá cả bất cập hiện hành nếu không có xuất khẩu than thì cũng sẽ bị lỗ to. Bởi vậy, hiệu quả của khai thác than trước hết là đáp ứng đủ nhu cầu than trong nước nhằm góp phần đảm bảo an ninh năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội.

Tương tự, hiệu quả của khai thác bô xít cũng vậy, trước hết phải đánh giá dựa trên sự đóng góp và lợi ích thu được cho nền kinh tế nói chung và Tây Nguyên nói riêng. Đó là phát triển ngành công nghiệp alumin - nhôm nhằm: (1) đáp ứng nhu cầu nhôm của nền kinh tế ngày càng tăng, thay thế nhập khẩu vừa tạo thế chủ động, tự chủ, vừa góp phần giảm nhập siêu cho nền kinh tế; (2) phát triển SXKD, dịch vụ, công nghiệp hỗ trợ phục vụ công nghiệp bô xít và các ngành sử dụng nhôm cũng như phát triển du lịch, phát triển kinh tế biên mậu, vv...; (3) tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội của Tây Nguyên, góp phần giảm cấp phát ngân sách; đảm bảo an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội; tạo việc làm; phát triển văn hóa, giáo dục, nâng cao trình độ dân trí, phát triển cơ sở hạ tầng, vv...

Vấn đề hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp phải không ngừng được nâng cao trên cơ sở: (1) cần có chính sách thuế, phí, giá cả, hỗ trợ vốn hợp lý, đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông, điện, giải phóng mặt bằng; (2) sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa trung ương và địa phương và giữa các cấp, các ngành và doanh nghiệp trong việc tháo gỡ các khó khăn, bất cập để triển khai thực hiện, quản lý và giám sát nghiêm ngặt quá trình thực hiện các dự án nhằm đảm bảo đúng tiến độ, chất lượng và chi phí đầu tư đã duyệt; (3) không ngừng cải tiến, hoàn thiện quy trình công nghệ, hợp lý hóa sản xuất, tổ chức quản lý để nâng cao hệ số thu hồi tài nguyên, chất lượng sản phẩm, năng suất lao động, tiết kiệm chi phí trong quá trình vận hành nhà máy sau khi đi vào hoạt động.

Đề xuất định hướng chiến lược phát triển công nghiệp bô xít tại Tây Nguyên

Với tình hình, đặc điểm và các yếu tố/điều kiện có liên quan như trên việc phát triển công nghiệp bô xít ở Tây Nguyên phải tuân thủ tư duy và phương châm chủ đạo “đánh chắc, thắng chắc” trên cơ sở phát huy tối đa năng lực sẵn có; khai thác hợp lý cơ hội thị trường trong và ngoài nước; khắc phục dần những khó khăn, rào cản; từng bước xây dựng tiềm lực cơ sở vật chất (nhất là kết cấu hạ tầng), khoa học công nghệ và nguồn nhân lực với mục tiêu đáp ứng kịp thời nhu cầu trong nước và xuất khẩu ở mức hợp lý với cách thức phù hợp.

Mục tiêu, yêu cầu:

Chiến lược phát triển công nghiệp bô xít - alumin - nhôm tại Tây Nguyên phải đáp ứng được các mục tiêu và yêu cầu sau đây:

Mục tiêu: Góp phần tích cực phát triển kinh tế - xã hội của cả nước nói chung và của Tây Nguyên nói riêng, trong đó các mục tiêu cụ thể là: (1) Đáp ứng nhu cầu nhôm của thị trường trong nước ngày tăng, hiện đang phải nhập khẩu và góp phần giảm nhập siêu; (2) Đối với Tây Nguyên: tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới mô hình tăng trưởng cũng như chuyển dịch cơ cấu kinh tế; xây dựng và phát tiển kết cấu hạ tầng; cải thiện đời sống, nâng cao trình độ dân trí, bảo tồn và phát triển văn hóa bản địa; bảo vệ môi trường.

Yêu cầu: (1) Phù hợp với chính sách của Nhà nước về khoáng sản; (2) Phù hợp với tình hình đặc điểm của Tây Nguyên, hiện trạng của ngành công nghiệp bô xít nước ta và có tính đến tình hình ngành công nghiệp và thị trường bô xít - alumin - nhôm trên thế giới; (3) Có lộ trình thích hợp, đảm bảo tính khả thi và bền vững.

Định hướng chiến lược phát triển:

Để thực hiện được mục tiêu và đáp ứng các yêu cầu nêu trên, chiến lược phát triển công nghiệp bô xít ở Tây Nguyên phải tuân thủ phương châm có bước đi thích hợp, vững chắc phù hợp với từng giai đoạn phát triển của ngành: từ không tới có, từ nhỏ đến lớn, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, từ chưa đồng bộ đến đồng bộ và phải đi vào hiện đại ngay từ đầu.

Trên tinh thần đó, lộ trình chiến lược phát triển ngành công nghiệp bô xít ở Tây Nguyên kể từ nay gồm 3 giai đoạn chính như sau:

Giai đoạn 1 với mục tiêu kết thúc bước thử nghiệm và hình thành nền móng ban đầu ngành công nghiệp khai thác bô xít - chế biến - alumin - luyện nhôm: Đi đôi với việc chuẩn bị đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng (đường sắt + cảng biển) và nâng cấp đường bộ, xây dựng nhà máy điện phát triển đồng thời cả 3 loại sản phẩm là tinh quặng bô xít, alumin, nhôm kim loại với quy mô hợp lý. Trong đó phát triển sản phẩm alumin và nhôm chủ yếu trên cơ sở khai thác năng lực sẵn có (alumin và điện) của Vinacomin. Công suất điện phân nhôm tùy thuộc vào khả năng cung cấp điện, tối thiểu 0,3 triệu tấn/năm đặt tại Đắc Nông và tối đa 0,6 triệu tấn/năm, trong đó đặt thêm ở Lâm Đồng 0,3 triệu tấn/năm (chủ yếu để luyện alumin của 2 nhà máy alumin hiện có của Vinacomin). Ngoài ra, đào tạo phát triển nguồn nhân lực và nghiên cứu hoàn thiện công nghệ hoàn thổ và phục hồi môi trường.

Với định hướng nêu trên sẽ vừa phát huy năng lực sẵn có, vừa tránh và khắc phục được những khó khăn, bất cập hiện nay liên quan đến alumin của Vinacomin (vận tải, giá bán, thị trường), vừa đáp ứng được kịp thời nhu cầu nhôm của thị trường trong nước, đồng thời có điều kiện chuẩn bị cho giai đoạn phát triển tiếp một cách đầy đủ, vững chắc và toàn diện hơn.

Giai đoạn 2 với mục tiêu xây dựng kết cấu hạ tầng và hình thành tương đối đồng bộ ngành công nghiệp bô xít - alumin - nhôm với định hướng gồm 2 phân khúc có mối quan hệ chặt chẽ với nhau là: (1) Đẩy mạnh xây dựng hệ thống giao thông đồng bộ gồm cảng biển + đường sắt và tiếp tục nâng cấp đường bộ, đồng thời xây dựng các nhà máy điện mới phục vụ điện phân nhôm quy mô lớn hơn; hệ thống giao thông phải phù hợp với quy hoạch chung về hệ thống GTVT của Tây Nguyên và quốc gia, với mục tiêu phục vụ cho ngành công nghiệp bô xít - alumin - nhôm và các ngành sản xuất khác cũng như nhu cầu của xã hội (tức là mục tiêu tổng hợp).

(2) Mở rộng quy mô công suất bô xít - alumin - nhôm một cách hợp lý, tùy theo nhu cầu và giá cả thị trường của từng loại sản phẩm cũng như mức độ phát triển kết cấu hạ tầng (GTVT và nguồn điện), trong đó công suất điện phân nhôm tăng thêm tối thiểu 0,3 triệu tấn (đảm bảo đáp ứng nhu cầu trong nước và có xuất khẩu); công suất alumin tăng thêm tối thiểu 0,6 triệu tấn và mở rộng xuất khẩu tinh quặng với quy mô hợp lý (có tính đến các yếu tố: thị trường; khả năng và quy mô giải phóng mặt bằng; tái định cư; bảo tồn văn hóa bản địa; hoàn nguyên môi trường ở khu vực khai thác và bảo quản bùn đỏ ở các nhà máy chế biến alumin và yêu cầu thu hồi vốn đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng). Ngoài ra đầu tư phát triển các ngành sản xuất từ sản phẩm nhôm theo hướng phát triển lan tỏa tạo ra chuỗi sản phẩm trên nền nhôm.

- Giai đoạn 3 với mục tiêu xây dựng và phát triển hoàn chỉnh một ngành công nghiệp bô xít - alumin - nhôm đồng bộ và hiện đại có quy mô phù hợp với định hướng: chủ yếu phát triển đồng bộ và mở rộng đến quy mô tối ưu ngành công nghiệp bô xít - alumin - nhôm - sản phẩm sau nhôm và công nghiệp hỗ trợ phù hợp với tiềm năng tài nguyên bô xít và nhu cầu thị trường trong và ngoài nước.

Để thực hiện được mục tiêu, chiến lược phát triển công nghiệp bô xít ở Tây Nguyên phải tuân thủ phương châm, có bước đi thích hợp, vững chắc, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của ngành: từ không tới có, từ nhỏ đến lớn, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, từ chưa đồng bộ đến đồng bộ và phải đi vào hiện đại ngay từ đầu.

Định hướng các giải pháp lớn thực hiện

Một là: Để phát triển ngành công nghiệp bô xít cần phải huy động và khai thác tối đa mọi nguồn lực trong nước kết hợp tăng cường hợp tác với các đối tác nước ngoài có năng lực thực sự về mọi mặt: công nghệ, tài chính, thị trường trên các lĩnh vực chế biến alumin, điện phân nhôm, chế tạo sản phẩm sau nhôm, xây dựng kết cấu hạ tầng (cảng và đường sắt), xử lý ô nhiễm và bảo vệ môi trường (nhất là hoàn nguyên môi trường và xử lý, tái chế bùn đỏ), nâng cao trình độ dân trí, bảo tồn và phát triển văn hóa bản địa.

Hai là: Để phát triển ngành công nghiệp bô xít quy mô lớn ở Tây Nguyên cần có đường sắt và cảng biển. Cảng và đường sắt này không chỉ phục vụ ngành công nghiệp bô xít mà còn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Có như vậy, hệ thống cảng, đường sắt mới có hiệu quả.

Do vậy, Nhà nước và địa phương cũng phải có trách nhiệm trong việc xây dựng cảng, đường sắt Tây Nguyên chứ không thể bỏ mặc cho ngành công nghiệp bô xít lo liệu. Doanh nghiệp chủ yếu lo liệu các công trình và vốn trong phạm vi trách nhiệm hoạt động kinh doanh của mình.

Ba là: Điều cơ bản là, để phát triển thành công ngành công nghiệp bô xít Tây Nguyên cần có quyết sách tạo bạo, sáng suốt và kịp thời, tương tự như quyết sách về chiến dịch giải phóng Tây Nguyên hồi năm 1975.

Với bản lĩnh, ý chí và trí tuệ Việt Nam kết hợp với sức mạnh quốc tế và thời đại, nhất định sẽ phát triển thành công ngành công nghiệp bô xít ở Tây Nguyên trở thành ngành kinh tế quan trọng của đất nước.

NangluongVietnam.vn

CÁC BÀI VIẾT BẠN ĐỌC QUAN TÂM

Nước mắt bao giờ cũng mặn...
Trung Quốc: Bạn hay thù của nước Mỹ?
Nước cờ khôn ngoan, bản lĩnh của Nhật ở châu Á
Vận mệnh quốc gia và lòng tự trọng...



TÒA SOẠN TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM
Phòng 406-407-408, Tòa nhà Văn phòng, số 87 Láng Hạ, Ba Đình, Hà Nội
Điện thoại: 024.22113344 - Fax: 024.35147193
Email: toasoan@nangluongvietnam.vn
Hotline: 0969998811 - 0969998822 - 0942632014 Trang TTĐT của Tạp chí Năng lượng Việt Nam hoạt động theo Giấy phép số: 66/GP-TTĐT, cấp ngày 30/3/2018
của Cục Quản lý Phát thanh, Truyền hình và Thông tin Điện tử - Bộ Thông tin & Truyền thông.

Based on MasterCMS 2012 ver 2.3