Điện lực

Cải tiến quy hoạch phát triển điện lực trong thị trường điện cạnh tranh (Kỳ 1)

16:08 |13/12/2012

 - 

Quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia được lập trên cơ sở chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước cho từng giai đoạn 10 năm và có định hướng cho 10 năm tiếp theo. Trong cơ chế quản lý truyền thống, ngành điện là ngành độc quyền nhưng cũng đồng thời hoạt động như một ngành công ích, với nhiệm vụ phải đáp ứng đủ nhu cầu điện cho sản xuất và sinh hoạt ở một mức giá xác định. Đặc điểm này dẫn đến tính đặc thù của Quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia, đó là tính định hướng cầu, hàm chứa một rủi ro lớn dẫn đến mất cân bằng cung cầu khi triển khai quy hoạch. Sản lượng toàn ngành trong tương lai được xác định chỉ dựa trên dự báo nhu cầu theo cách tiếp cận không phụ thuộc vào giá cả và khả năng của nguồn cung. Để khắc phục rủi ro nói trên, cần phải cải tiến phương pháp quy hoạch sao cho phù hợp với quy luật cung-cầu. Bài báo tiến hành nghiên cứu và đưa ra đề xuất cải tiến phương pháp quy hoạch, theo đó mức sản lượng điện toàn ngành trong tương lai phải được xác định một cách đồng thời, với giá cả dựa trên mối quan hệ cung- cầu.

>> Quốc hội thảo luận dự thảo Luật Điện lực
>> An ninh điện lực và kiến nghị bổ sung Luật Điện lực
>> Quy hoạch phát triển điện lực và một số kiến nghị sửa đổi Luật Điện lực Việt Nam (Kỳ 1)
>> Quy hoạch phát triển điện lực và một số kiến nghị sửa đổi Luật Điện lực Việt Nam (Kỳ 2)

>> Mô hình thị trường điện và vấn đề cải cách thị trường điện Việt Nam

Nguyễn Văn Linh
Viện Khoa học Năng lượng, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Phương pháp quy hoạch phát triển điện lực truyền thống

Ngành điện có một đặc thù cơ bản nhất đó là, sản phẩm của nó không thể được dự trữ với số lượng lớn, hơn nữa mối quan hệ giữa cung và cầu luôn phải được đảm bảo cân bằng ở mọi thời điểm. Nếu ở một thời điểm nào đó, cung cầu mất cân bằng thì sẽ dẫn đến ảnh hưởng tới chất lượng điện năng trong toàn bộ hệ thống điện. Do vậy mà nhu cầu điện năng luôn luôn phải được đáp ứng một cách đầy đủ và tức thời. Công suất tiêu thụ càng lớn thì cũng kéo theo đòi hỏi công suất phát, truyền tải và phân phối càng lớn; từ đó đòi hỏi một đường dây truyền tải và phân phối điện.

Các công trình thường có thời gian xây dựng dài. Do vậy, để cho hệ thống điện quốc gia có thể vận hành một cách ổn định, cân bằng cung cầu luôn được đảm bảo với độ tin cậy cao, ngành điện luôn phải được lập kế hoạch phát triển một cách dài hạn, còn được gọi là Tổng sơ đồ hay Quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia.

Quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia được lập trên cơ sở chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước cho từng giai đoạn 10 năm và có định hướng cho 10 năm tiếp theo. Đặc thù của Quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia đó là tính định hướng cầu như được thể hiện trong Hình 1 dưới đây:

Hình 2, biểu diễn các đường cung và cầu trong kế hoạch dài hạn về điện năng. Trong kế hoạch ngắn hạn, ví dụ: kế hoạch giờ tới hay ngày tới, đường nhu cầu điện năng có thể được coi như là đường thẳng đứng; hay nói cách khác, nhu cầu điện năng không phụ thuộc vào giá do các thói quen tiêu dùng không kịp thay đổi theo những thay đổi về giá.Theo quy trình Quy hoạch phát triển điện lực truyền thống, bước đầu tiên của công tác quy hoạch là dự báo sự phát triển của nhu cầu điện trong tương lai, bao gồm dự báo nhu cầu điện năng và nhu cầu công suất. Kết quả của các bước này sẽ cho nhu cầu điện năng cho từng năm trong tương lai cùng với các biểu đồ phụ tải cho các ngày điển hình trong năm.

Trên cơ sở sự báo nhu cầu điện trong bược 1, trong bước 2 sẽ xây dựng phương án kỹ thuật tối ưu cho việc phát triển hệ thống nguồn điện và lưới điện để đáp ứng nhu cầu điện. Việc xác định phương án tối ưu sẽ được thực hiện trên cơ sở giải bài toán cực tiểu hóa tổng chi phí, bao gồm cả chi phí đầu tư và cho phí vận hành để đáp ứng nhu cầu điện.

Trên cơ sở xác định phương án kỹ thuật cho việc phát triển nguồn và lưới, trong bước 3, tiến hành phân tích kinh tế tài chính bao gồm: việc xác định các nguồn vốn cho việc đầu tư phát triển nguồn và lưới, xác định giá bán điện năng. Giá bán điện, về mặt lý thuyết sẽ được xác định trên cơ sở chi phí biên dài hạn giá thành sản phẩm truyền tải và phân phối điện đến nơi hộ tiêu thụ.

Hình 2. Mối quan hệ cung - cầu khi sản lượng quy hoạch thấp hơn sản lượng cân bằng

Ở đây, Q: Sản lượng điện năng; P: Giá bán điện; D, S: Đường cầu, đường cung điện năng dài hạn; SMC, LMC: Đường chi phí ngắn hạn, dài hạn; Pe: Giá bán điện năng cân bằng thị trường trong dài hạn; Psf: Giá bán điện năng bằng chi phí biên dài hạn; Qe: Sản lượng điện năng cân bằng thị trường trong dài hạn; Qf: Sản lượng điện năng quy hoạch.

Tuy nhiên, khi thời gian kế hoạch được xét đến càng dài hơn, đường cầu điện năng sẽ ngày càng có độ dốc nghiêng hơn, do người tiêu dùng có nhiều thời gian hơn trong việc thay đổi kế hoạch tiêu thụ điện năng của mình một cách tối ưu hơn để đáp ứng lại những thay đổi về giá. Chẳng hạn khi giá tăng, các doanh nghiệp đẩy mạnh việc áp dụng các giải pháp tiết kiệm điện trong sản xuất; các hộ gia đình mua sắm các thiết bị tiết kiệm điện, thay đổi thói quen, và nâng cao ý thức tiết kiệm điện hơn. Do vậy, ở thời gian kế hoạch dài hạn được xét đến trong các Tổng sơ đồ, đường cầu điện năng sẽ có hình dạng đặc trưng của đường cầu, đó là một đường cong dốc xuống từ trái qua phải.

Đối với một thị trường cạnh tranh hoàn hảo, đường cung dài hạn của toàn ngành chính là đường chi phí dài hạn của ngành. Đối với doanh nghiệp độc quyền mà mục tiêu là tối đa hóa lợi nhuận, đường cung sẽ thu về một điểm mà ở lợi nhuận doanh nghiệp đạt tối đa. Trong ngành điện, ngay cả khi là độc quyền, giá bán điện thường được kiểm soát ở mức bằng chi phí biên, nhằm đạt được tối ưu hóa phúc lợi đối với toàn bộ xã hội. Do vậy, ở đây ta có thể giả thiết đường cung dài hạn của ngành điện chính là đường chi phí biên dài hạn của ngành.

Gọi Qs là giá cân bằng thị trường trong dài hạn được xác định bởi giao điểm của hai đường cung và cầu. Theo phương pháp quy hoạch mang tính định hướng cầu đang được áp dụng hiện nay, dự báo nhu cầu điện năng trong dài hạn sẽ cho ra một giá trị dự báo Qf không phụ thuộc vào giá cả điện năng; giá trị này thường sẽ khác với Qe và do vậy cân bằng cung cầu điện năng trong tương lai sẽ không được đảm bảo.

Nếu Qf e: Khi đó, theo nguyên tắc định giá dựa trên chi phí biên dài hạn, giá bán điện năng sẽ bằng chi phí biên dài hạn để sản xuất thêm một đơn vị điện năng ở mức săn lượng Qf, được ký hiệu là Psf. Tuy nhiên, nếu mức giá này trở thành hiện thực trong tương lai thì nhu cầu điện năng khi đó sẽ tăng lên ở mức Qf. Khi đó, nếu các doanh nghiệp vẫn giữ nguyên mức sản lượng sản xuất là Qf thì sẽ xảy ra tình trạng thiếu điện. Ngược lại, nếu coi việc đáp ứng đủ nhu cầu điện như là một nhiệm vụ bắt buộc của ngành điện, thì các doanh nghiệp sản xuất điện sẽ phải hy sinh lợi ích của mình, thậm chí có thể bị lỗ do phải cung cấp với chi phí biên cao hơn nhiều so với giá cả.

Nếu Qf >Qe: Trường hợp này thường hay xảy ra khi các dự báo nhu cầu điện được đưa ra dựa trên các dữ liệu tiêu thụ điện trong quá khứ ở giai đoạn đầu của quá trình công nghiệp hóa; khi đó việc điện khí hóa các quá trình sản xuất đang phát triển mạnh, đồng thời nguồn cung ứng năng lượng còn đang dồi dào, do vậy nhà nước vẫn còn duy trì chính sách giá điện thấp để hỗ trợ phát triển. Đặc biệt đối với Việt Nam, giá điện được kiểm soát bởi nhà nước và chính sách giá điện còn phải chịu ràng buộc về thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội như: ổn định giá cả hay việc thực hiện công ích.

Có thể nói rằng trong giai đoạn đầu của phát triển kinh tế ở nước ta, các doanh nghiệp cũng như người dân đã tiêu dùng điện với nhận thức rằng nguồn cung ứng điện là dồi dào và giá điện rẻ, do vậy dẫn đến độ đàn hồi nhu cầu điện năng so với tổng sản phẩm quốc dân là khá cao.

Hình 3. Mối quan hệ cung - cầu khi sản lượng quy hoạch lớn hơn sản lượng cân bằng.

Tuy nhiên do nguồn cung năng lượng sơ cấp cho sản xuất điện là có hạn, nếu nhu cầu điện năng tiếp tục tăng trưởng như vậy thì đến một lúc nào đó sẽ vượt quá khả năng cung cấp của nguồn cung, và dẫn đến tình trạng mất cân bằng cung cầu.

Hình 3 cho thấy, nếu hành vi tiêu thụ điện tiếp tục diễn ra như trong quá khứ thì nhu cầu điện năng được dự báo sẽ ở mức Qf lớn hơn mức cân bằng Qe. Để có thể thúc đẩy các nhà sản xuất sẵn sàng cung ứng ra ở mức sản lượng Qf, thì giá phải được xác định ở mức bằng chi phí biên dài hạn Psf mà lúc này đã tăng lên cao và lớn hơn mức giá cân bằng Pe do sự cạn kiệt của các nguồn tài nguyên. Tuy nhiên, nếu giá được đặt ra ở mức Pf thì nhu cầu điện sẽ chỉ ở mức Qd f và do vậy sẽ xảy ra tình trạng thừa cung.

Như vậy, trong trường hợp này sẽ xảy ra 2 khả năng:

Thứ nhất, nếu giá bán điện trong tương lai tăng lên đúng bằng chi phí biên dài hạn (như thường được đưa ra trong các Tổng sơ đồ) thì sẽ xảy ra tình trạng thừa cung do ở mức giá bán điện cao thì nhu cầu sẽ giảm nhiều so với dự báo.

Thứ 2, nếu giá bán điện thấp hơn chi phí biên dài hạn thì sẽ không thúc đẩy các nhà sản xuất sẵn sàng cung ứng mức sản lượng Qf, đặc biệt nếu giá bán điện có xu hướng được giữ ở mức Pdf sao cho duy trì mức cầu Qf thì sẽ xảy ra tình trạng thiếu điện. Đây là trường hợp thường hay xảy ra ở nước ta do chính sách giá điện còn phải đáp ứng các mục tiêu công ích và ổn định giá cả chung của toàn bộ nền kinh tế

NangluongVietnam.vn

Kỳ 2: Đề xuất cải tiến phương pháp dự báo trong quy hoạch phát triển điện lực Quốc gia

CÁC BÀI VIẾT BẠN ĐỌC QUAN TÂM

Tập Cận Bình 'phát tín hiệu' trao quyền cho DN tư nhân
"Việt Nam: Con tàu đang dần thẳng hướng"
Nỗi ám ảnh kinh hoàng của công an Trùng Khánh
Tổng thống Chavez 'khởi động' chuyển giao quyền lực
Nga sẽ không cho phép Trung Quốc thống trị châu Á
Trận tấn công Trân Châu cảng còn âm vang




TÒA SOẠN TẠP CHÍ NĂNG LƯỢNG VIỆT NAM
Phòng 406-407-408, Tòa nhà Văn phòng, số 87 Láng Hạ, Ba Đình, Hà Nội.
Email: toasoan@nangluongvietnam.vn

Liên hệ Thư ký Tòa soạn: Mai Văn Thắng (Hotline: 0969998822)

Liên hệ Giám đốc Trung tâm Đối ngoại: Lê Mỹ (Hotline: 0949723223)

Liên hệ Trung tâm Quảng cáo: Nguyễn Tiến Sỹ (Hotline: 0969998811) - Phan Thanh Dũng (Hotline: 0942632014)

Trang TTĐT của Tạp chí Năng lượng Việt Nam hoạt động theo Giấy phép số: 66/GP-TTĐT, cấp ngày 30/3/2018
của Cục Quản lý Phát thanh, Truyền hình và Thông tin Điện tử - Bộ Thông tin - Truyền thông.

Based on MasterCMS 2012 ver 2.3